اەس قۇرىلىسى: ءۇمىت پەن كۇدىك

ەنەرگيا تاپشىلىعى بايقالدى

مۇنداي مۇمكىندىك ەل بيلىگى تاراپىنان بەكەردەن-بەكەر پىسىقتالىپ وتىرعان جوق. قازاقستان كليمات جونىندەگى پاريج كەلىسىمىنە قوسىلعاندىقتان, ورنىقتى دامۋ ماقساتتارىن ورىنداۋ ءۇشىن 2060 جىلعا قاراي كومىرتەگىنەن ارىلۋ ماقساتىن قويىپ وتىر. ەڭ باستىسى, ەكونوميكانىڭ سالالارى مەن حالىقتىڭ سۇرانىسىن تولىق قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن ەكولوگيالىق تۇرعىدا تازا ەنەرگيا كوزدەرىن دامىتۋ كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەگە اينالدى.

«بيىل بەلگىلى ءبىر ەنەرگەتيكالىق تاپشىلىقپەن بەتپە-بەت كەلىپ, رەسەيدەن ەلەكتر قۋاتىن جوسپاردان تىس يمپورتتاۋعا ءماجبۇر بولدىق. سايكەسىنشە, 2035 جىلعا دەيىنگى ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ تۇتىنۋ مەن ءوندىرۋ تەڭگەرىمى جاسالدى. حالىق پەن ەكونوميكا سەكتورلارىن قاجەتتى ەنەرگيامەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن اەس-ءتى سالۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن بايقاپ وتىرمىز», دەگەن ەنەرگەتيكا ءمينيسترى ماعزۇم مىرزاعاليەۆ ىقتيمال اەس-ءتىڭ قۇرىلىسىنا ەكى ءوڭىر قاراستىرىلىپ وتىرعانىن جەتكىزدى.

ايتالىق, ەلىمىز اتوم ستانساسىن سالۋ جونىندە تۇپكىلىكتى شەشىمدى قابىلداعان جاعدايدا ەنەرگەتيكالىق نىسان الماتى وبلىسىنداعى ۇلكەن ەلدى مەكەنىندە نەمەسە شىعىس قازاقستانداعى كۋرچاتوۆ شاھارىندا ورنالاسۋى مۇمكىن.

«بۇل ماسەلە 2013 جىلدان بەرى, ياعني سەگىز جىلدىڭ كولەمىندە تالقىلانىپ كەلە­دى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا ءارتۇرلى جەر ۋچاس­كەلەرى سەيسميكالىق, ينفراقۇرى­لىم­دىق جانە تۇتىنۋ كولەمى جاعىنان زەرت­تەلدى. بۇگىندە ەكى ورىن قاراستىرىلىپ وتىر. ونىڭ ءبىرى ۇلكەن اۋىلى جانە ەكىنشىسى كۋر­چاتوۆ قالاسى. سەيسميكالىق تۇرعىدان ولار قولايلى. ينفراقۇرىلىم جاعىنان ۇل­كەن ەلدى مەكەنىنىڭ ارتىقشىلىعى باسىم. ويت­كەنى مۇندا 500 كيلوۆولتتى قۇرايتىن «سول­تۇس­­تىك-وڭتۇستىك» ەلەكتر تاراتۋ جەلىسى بار. سو­­نى­مەن قاتار اتالعان ەلدى مەكەن نە­گىز­گى تۇ­­­تى­­­نۋ­­­شىلارىمىز تۇراتىن وڭتۇس­تىك وڭىر­­گە جا­­­قىن ورنالاسقان. بىراق تا ستان­سا سالى­نا­­­­ت­ىن ورىن تۋرالى تۇكپىلىكتى شەشىم ءالى قا­­­بىل­­­دانعان جوق. قازىر وسىعان باي­لانىس­تى «سامۇرىق-قازىنا» ۇلتتىق كومپانيا­سى جا­نى­­نان جوبالىق توپ قۇرى­لىپ, بارلىق ءتيىستى زەرت­تەۋ جۇرگىزىلۋى ءتيىس», دەدى ەلىمىزدىڭ باس ەنەر­گەتيگى.

قوعامنىڭ پىكىرى ەكىۇداي

وسى اەس توڭىرەگىندەگى اڭگىمەلەر ەلىمىز­دە اجەپتاۋىر تالقىلانىپ, قوعامدا ءبىراز پىكىر­تالاس تۋدىردى. البەتتە, چەرنو­بىل مەن فۋكۋسي­ما­داعى اپاتتى بىلاي قوي­­عاندا, «اسكەري وق-ءدارى قويما­لارىن باس­قارا الماي وتىر­عاندا اەس-ءتى قالاي قادا­عالايدى؟» دەگەن قوعامداعى پىكىر­لەر­دىڭ ايتىلۋى دا زاڭدى. سوندىقتان ەلىمىز­دەگى ەكولوگيالىق ۇيىمدار مەن قوعام بەلسەندىلەرى نەلىكتەن «جاسىل» تەحنولوگيالار مەن گاز ەنەرگەتيكاسىنا باسىمدىق بەرىلمەي جاتقانىنا تۇسىنبەي دال. الايدا بۇعان قاتىستى جاۋاپتى ۆەدومستۆونىڭ ايتار ءوز ءۋاجى بار.

«تۇتاستاي العاندا, ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋدىڭ ءتاسىلى كوپ ەمەس. بالاما ەنەرگياعا – كۇن جانە جەل ەنەرگەتيكاسى جاتادى. بىراق ولار تۇراقتى ەنەرگيا كوزى بولماعاندىقتان, ەلەكتر قۋاتىمەن تولىققاندى قامتاماسىز ەتە المايدى. كۇندىز بولسا, كەشكە جوق بولۋى مۇمكىن. ەلەكتر ەنەرگياسىن الۋدىڭ تاعى ءبىر ءتاسىلى – گاز ەلەكتر ستانساسىن سالۋ. الايدا ەلىمىزدە گازدىڭ كولەمدى قورى جوق. مۇنايلى ەل بول­عانىمىزبەن گازعا دا سونشالىقتى كە­نەلىپ وتىرمىز دەپ ايتا ال­مايمىز. كوپ جىلعا ارنالعان ستراتەگيا­مىزدا گاز ەلەكتر ستانسالارىن سالۋ مۇمكىندىگى قاراس­تىرىلماعان. الەمدەگى كوپتەگەن مەملەكەت كومىر ستانسالارىن سالۋدان باس تارتىپ جاتىر. نەگە دەسەڭىز, قازىر بۇعان اقشا بولىنبەيدى, سونداي-اق قاجەتتى جابدىقتار, اتاپ ايتقاندا تۋربينالار مەن قازاندىقتار شىعارىلماي­دى. ولاردى وندىرەتىن ەكى-ءۇش ەل عانا قالدى. باسقا ەلدەر بۇل جۇمىستى توقتاتتى. بالاما جول رەتىندە اتوم ستانساسىن دامىتۋ عانا قالادى», دەدى م.مىرزاعاليەۆ.

ءمينيستردىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, قازىرگى اەس قۇرىلىسىندا زاماناۋي قاۋىپسىز تەحنولوگيالار قولدانىلادى. بۇگىندە الەم بويىنشا 249 اتوم بلوگى جۇمىس ىستەپ تۇر, سونداي-اق 150-دەن استام جاڭا بلوك سالىنىپ جاتىر.

زاماناۋي قاۋىپسىزدىك جۇيەسىمەن جاراقتالعان

مامانداردىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك, اتوم رەاكتورلارىنىڭ قازىرگى جوبالارىندا قاۋىپسىزدىكتى قامتيتىن ءپاسسيۆتى قورعانىس تەتىكتەرى جان-جاقتى قاراستىرىلعان. بۇل سالقىنداتۋ تەتىگى ىستەن شىققاندا ۇلكەن اقاۋعا جول بەرمەيدى جانە اپاتتىڭ مولشەرى مەن سالدارىن ەداۋىر ازايتادى.

«بۇل رەاكتورلاردىڭ باستى ەرەكشەلىگى – «جوبالاۋ كەزىندە اپاتتى الدىن الۋ» تۇجى­رىم­داماسىنا سايكەس جوبالاۋ ساتىسى­­نىڭ وزىندە رەاكتوردىڭ بەلسەندى اۋماعى­نىڭ بالقۋىمەن وتەتىن شارتتى اۋىر اپاتتى جاعدايلاردى بولدىرماۋ جول­دارى قا­راس­تىرىلعان. دەمەك وسى رەاكتور­لار­دا­عى اۋىر اپاتتاردىڭ ىقتيمال­دىعى ون­نىڭ مينۋس جەتى دارەجەسىن (10^-7) قۇ­راي­دى. بۇل ماگاتە-ءنىڭ جاڭادان جوبا­لانا­تىن ستانسالارعا بەلگىلەگەن كورسەت­كىشتەن 100 ەسەگە تومەن شاما», دەگەن ەدى گازەتى­مىز­گە بەرگەن سۇحباتىندا ۇلتتىق يادرو­لىق ورتا­لىعى اتوم ەنەرگيا ينستيتۋتى فيليالى ديرەكتورىنىڭ ماتەريالتانۋ زەرتتەۋلەرى جونىندەگى ورىنباسارى ەربولات قويانباەۆ.

اقپارات اشىقتىعى قاجەت

«بايتاق-بولاشاق» ەكولوگيالىق اليان­سىنىڭ توراعاسى ازاماتحان ءامىرتاي­دىڭ ايتۋىنشا, وسى ماسەلەگە قاتىستى رەسمي ورگانداردان جەتكىلىكتى دەڭگەيدە اقپارات ايتىلماي كەلەدى. سول سەبەپتى دە قوعامدا «اقپاراتتىق ۆاكۋم» تۋىنداپ, كوپشىلىك اەس قۇرىلىسىن تەرىس قابىلداپ وتىر دەدى قوعام بەلسەندىسى.

«قوعامعا تولىققاندى دەڭگەيدە اشىق اقپارات جەتكىزىلسە, ەشكىم اەس-ءتىڭ قۇرىلىسىنا قارسى بولمايتىن ەدى دەپ ويلايمىن. ال بۇگىنگى بەلگىسىزدىك جاعدايىندا حالىقتا كۇماندى وي تۋىن­دايتىنى زاڭدى. وسى ماسەلەنى جان-جاقتى تالقىلاۋ ءۇشىن ەلىمىزدىڭ بەلدى ازاماتتارىنىڭ قاتىسۋىمەن تاياۋدا اقساقالدار كەڭەسىن وتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. وعان جاۋاپتى ۆەدومستۆو وكىلدەرى دە شاقىرىلادى. ازىرگە تۇسىنگەنىمىز, ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى مەن «سامۇرىق-قازىنا» حولدينگىنىڭ اەس-ءتى سالۋعا بايلانىستى ناقتى ۇستانىمى مەن باعىتى جوق. تۇسىنىكسىز ويىن ءجۇرىپ جاتقانداي اسەر قالدىرادى. قىسقا, جەتكىلىكسىز دارەجەدە اقپارات بەرىلىپ, سونىمەن تىنادى. مۇنىڭ ارتى جاقسىلىققا اپارمايدى. بۇل قاۋىپسىزدىك تۇرعىسىنان ستراتەگيالىق ماڭىزدى نىساننىڭ قۇرىلىسى. وعان قوماقتى ينۆەستيتسيا قاجەت. مەنىڭ ويىمشا, مۇددەلى توپتار وسى جوبادان وزدەرىنە قاجەتتى ەنشىنى الىپ قالۋدى كوزدەپ وتىر. ونىڭ ىشىندە قوسالقى مەردىگەرلىك جۇمىستاردى, قىزمەت كورسەتۋ سالالارىن اتاپ وتۋگە بولادى. بۇل جەردە ەشكىم اەس-ءتىڭ ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋىن, ەنەرگەتيكالىق نىسان رەتىندە ەكونوميكالىق پايداسىن ويلاپ تۇرعان جوق دەپ سانايمىن. اركىم ءوز كومپانيالارىن جۇمىلدىرىپ, جىلدام اقشا تابۋدىڭ امالىن قاراستىرىپ جاتقانداي. سوندىقتان مالىمەت بەرمەي وتىر. ەنەرگەتيكا مينيسترىمەن كەزدەس­كەندە ەكى ماسەلەنى كوتەردىم. بىرىنشىدەن, وزىق تەحنولوگيانى پايدالانۋ. اتاپ ايتقاندا, جاپونيانىڭ, فرانتسيانىڭ جانە اقش-تىڭ تىڭ تەحنولوگياسىن قولدانساق, ۇتىلمايتىنىمىز انىق. ەكىنشىدەن, ونىڭ جوبالىق قۇنى اسا قىمبات بولماۋعا ءتيىس. بەيرەسمي دەرەككوزدەردەن شامامەن 12 ملرد-تاي دوللار جۇمسالۋى مۇمكىن ەكەنىن ەستىدىم. ءمينيستردىڭ وزىنەن سۇراعانىمدا بەيحابار ەكەنىن ايتتى. ەلىمىزدەگى اەس-ءتىڭ قۇرىلىسىنا الپاۋىت مەملەكەتتەر تاراپىنان ۇلكەن تالاس ءجۇرىپ جاتقانداي اسەر قالدىرادى. رەسەي مەن قىتايدى وسى جوباعا قاتىستىرماۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. بيىلعى 19 قاڭتارىندا اتالعان ماسەلەگە قاتىستى قوعامدىق جيىن وتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز», دەدى ا.ءامىرتاي.

رەسمي دەرەككە سەنسەك, ەلىمىزدە ەلەكتر جەلىلەرىنىڭ توزۋى 65%-دىڭ ارالىعىندا. ەلەكتر جەلىلەرىن باسقارۋ جونىندەگى بىرىڭعاي وپەراتوردىڭ مالىمەتىنە سايكەس بيىلعى 10 ايدا بىلتىرعى كەزەڭمەن سالىس­تىرعاندا ەلەكتر ەنەرگياسىن تۇتىنۋدىڭ ءوسىمى وڭتۇستىك وڭىردە 11,6%-دى, سولتۇستىكتە 5,7%-دى جانە باتىستا 7,5%-عا جەتتى.