تەكتىلەردىڭ جالعاسى
اقجان جاقسىبەك ۇلى ماشانوۆ 1906 جىلى 2 قاراشادا دۇنيەگە كەلگەن. جازۋشى ءى.ەسەنبەرليننىڭ «قاhار» رومانىنداعى ماسان – ماشان بي اقجاننىڭ اتاسى ەدى. بالا اقجان باستاۋىش كلاستا احمەت بايتۇرسىنوۆتان ءدارىس العان. ءبىلىمىن قارقارالىداعى ءالىمحان ەرمەكوۆ ۇيىمداستىرعان پەدتەحنيكۋمدا جالعاستىرعان. 1934 جىلى اشىلعان تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا ينستيتۋتىنىڭ العاشقى ستۋدەنتتەرىنىڭ قاتارىندا بولىپ, 1939 جىلى ۇزدىك اياقتاپ شىقتى. ينستيتۋتتان سوڭ, ورتالىق قازاقستاندا گەولوگيالىق وتريادتىڭ باستىعى قىزمەتىنە كىرىستى. ىزدەنىمپازدىق پەن تەرەڭ ءبىلىم نەگىزىندە وندىرىستە ءوز كاسىبي شەبەرلىگىن شىڭداي ءتۇستى. قاجىرلى ەڭبەكتىڭ ناتيجەسىندە ەكى پوليمەتالدىق قازبا ورنى: اقباستاۋ جانە قۇسمۇرىن كەن ورىندارىن اشتى.
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باستالعاندا اسپيرانت ا.ماشانوۆتى ريددەر رۋدنيگىنە ماركشەيدەر جۇمىسىنا جىبەردى. ويتكەنى سوعىس قورعاسىن وندىرۋگە زور قاجەتتىلىكتى تۋدىردى. ال ريددەر كەن ورنى قورعاسىن وندىرۋدە نەگىزگى كەنىشتىڭ ءبىرى ەدى. سوعىس كەزەڭىندە ون وقتىڭ توعىزى قازاقستاندىق قورعاسىننان جاسالعانى بەلگىلى.
جاس عالىم ا.ماشانوۆ وندىرىستە ءوز عىلىمي ىزدەنىستەرىن جالعاستىرىپ گەولوگيالىق قۇرىلىمنىڭ مەحانيكالىق اسەرىن زەرتتەدى. عىلىمنىڭ گەولوگيا, تاۋ-كەن, فيزيكا-ماتەماتيكا سالالارىن تەرەڭ مەڭگەرگەن ا.ماشانوۆ وسى ءۇش باعىتتىڭ نەگىزىندە جاڭا عىلىم سالاسى – گەومەحانيكا نەگىزىن قالىپتاستىردى. قازىرگى ۋاقىتتا گەومەحانيكا ءىلىمى تاۋ-كەن سالاسىندا عىلىمي-پراكتيكالىق تۇرعىدان كەڭىنەن قولدانىلۋدا, دامۋدا. وسى باعىتتا ا.ماشانوۆتىڭ ورىس جانە شەتەل تىلدەرىندە جارىققا شىققان مونوگرافيالارى تاپتىرماس عىلىمي-مەتودولوگيالىق قۇرالعا اينالدى, جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقۋلىق رەتىندە پايدالانىلۋدا. مىسالى, ماسكەۋدىڭ تاۋ-كەن ۋنيۆەرسيتەتىندە اقاڭنىڭ كىتاپتارى وقۋ پروتسەسىندە كەڭىنەن قولدانىلاتىنىنا ءوزىم وسى ۋنيۆەرسيتەتتە اسپيرانتۋرا, دوكتورانتۋرادا وقىعاندا كۋا بولعان ەدىم. اقاڭنىڭ عىلىمي جەتىستىكتەرىنىڭ الەمدىك دەڭگەيدە مويىندالۋىنىڭ كورىنىسى – 1965-1966 جىلدارى الماتىدا, ليسسابوندا گەومەحانيكادان حالىقارالىق كونفەرەنتسيالاردىڭ ءوتۋى ەدى.
قازاقستان عىلىمىنىڭ نەگىزىن سالۋشىلاردىڭ ءبىرى ا.ماشانوۆتىڭ عىلىم تاريحىن زەرتتەۋ جانە ونى ناسيحاتتاۋداعى الاتىن ورنى ەرەكشە. ول ەلىمىزدە عىلىمي-تانىمدىق, عىلىمي-فانتاستيكالىق جانردىڭ نەگىزىن قالاۋشى عالىم. 1946 جىلى ق. ساتباەۆپەن بىرگە قازاقستاننىڭ عىلىم اكادەمياسىن قۇرۋعا اتسالىستى, وسى اكادەميانىڭ العاشقى مۇشەلەرىنىڭ ءبىرى بولدى. 1945 جىلى ابايدىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىندا قانىش ساتباەۆتىڭ ۇسىنىسىمەن «ابايدىڭ عىلىمي ميراسى» تاقىرىبىندا بايانداما جاسادى. ۇلى ابايدىڭ شىعارماشىلىعىن تەرەڭ تۇسىنگەن اقاڭ كەيىن: «ەگەر ابايدى جاقسى بىلمەسەم, ءال-فارابيگە بارا الار ما ەدىم» دەپ اعىنان جارىلۋى وسىدان بولسا كەرەك.
عىلىمي تۇرعىدان ەجەلگى قازاق جەرىندە كونە زاماندا كەن-قازبا, مەتاللۋرگيا ءوندىرىسى بولعانىن دالەلدەپ, بىرنەشە ماقالا, كىتاپ شىعاردى. كەڭەستىك يدەولوگياعا قايشى كەلەتىن اقاڭنىڭ عىلىمي تۇجىرىمدامالارى ونى «ۇلتشىلدىق پيعىلدا» دەپ «قارا تىزىمگە» ەنگىزگەنى بەلگىلى. ەگەر سول كەزدە 1953 جىلى ي. ستالين دۇنيەدەن وتپەگەندە, اقجان جاقسىبەك ۇلىنىڭ بولاشاعى نەعايبىل بولار ەدى.
قازاق تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا ينستيتۋتىنىڭ (قازىرگى ساتباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى) تۇلەگى پروفەسسور ا.ماشانوۆ وسى ۋنيۆەرسيتەتتە 58 جىل قىزمەت اتقارىپ, ونىڭ جارتى مەرزىمىندە ءوزى قۇرعان «ماركشەيدەريا» كافەدراسىن باسقاردى. ەلىمىزگە مىڭداعان ينجەنەر ماركشەيدەرلەردى, 30-دان ارتىق عىلىم كانديداتتارى مەن دوكتورلارىن دايارلادى. ءوز سالاسىندا ءبىرىنشى بولىپ قازاق تىلىندە العاشقى وقۋلىقتار جازدى. تاۋ-كەن, گەولوگيا مامانى, پروفەسسور ا.ماشانوۆ ء«ال-فارابي جانە قازىرگى عىلىم» اتتى مونوگرافياسىندا جاراتىلىستانۋدى «كريستاللدار پريزماسى» ارقىلى عىلىمي مەتودولوگيالىق تۇرعىدان جاڭاشا تۇسىندىرەدى. عىلىمنىڭ بىرنەشە سالاسىن بىرىكتىرەتىن بۇل ىرگەلى, قۇندى ەڭبەك ەلىمىزدە ءوز جالعاسىن تابادى دەگەن سەنىمدەمىز.
عۇلاما عالىم, ۇلاعاتتى ۇستاز اقجان ماشانوۆ 10 مونوگرافيا, 5 وقۋلىق, 300-دەن استام عىلىمي ماقالا, 8 عىلىمي تانىمال جانە كوركەم ادەبي شىعارمانى بىزگە ميراس قىلىپ قالدىردى.
ءال-فارابي جولىندا
اقجان جاقسىبەك ۇلى ءوزىنىڭ ءال-ءفارابيدى زەرتتەۋدى قولعا الۋىن مىناداي سەبەپتەرمەن تۇسىندىرەدى. «شىعىستىڭ اريستوتەلى اتانعان ءال-ءفارابيدى تۋعان ەلىنىڭ بىلمەۋى قالاي, زەرتتەمەۋى قالاي؟ راسىندا ءبىز كەمباعال بولعانىمىز با؟ وسى وي, حالىق نامىسى ماعان مازا بەرمەدى. وسىندايدا مەنىڭ جان دۇنيەمدە ءبىر ادام وتىرعان سياقتى...». ول ماعان «...نەسىنە باسقالارعا كىنا قوياسىڭ, ءوزىڭ وتىرسىڭ ەمەس پە؟ باستا, بىراق ويىڭدا بولسىن, ءال-فارابي بارلىق ءومىرىن حاقتىڭ ىسىنە جۇمساعان, ول اۋليە. ونىمەن اينالىسام دەگەن ادام سونىڭ وزىنە ۇقساپ باعۋى كەرەك. وسىنى قابىل الاسىڭ با؟» دەيدى. «الامىن» دەپ, اقاڭ وزىنە زور مىندەت الىپ, ءال-ءفارابيدىڭ ءومىر جولىن زەرتتەۋگە وسىلاي كىرىسەدى.
تۇتاس ءبىر عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ جۇگىن وزىنە ارتقان اقاڭ جۇيەلى تۇردە ءال-ءفارابيدىڭ ەڭبەكتەرىن جيناقتاۋدان باستايدى. قازاقستان جەرىنەن ءال-ءفارابيدىڭ ەشبىر ءىزىن تابا الماعان سوڭ ول باسقا قالالاردان, شەتەلدەردەن ىزدەۋگە كىرىسەدى. ماسكەۋ, لەنينگراد كىتاپحانالارىنان ازداعان ەڭبەكتەر تابادى. ەرتەدە ءىرى مەدرەسەلەرى بولعان تاشكەنت, ۋفا, قازان قالالارىنا ءوزى بارىپ ءال-ءفارابيدىڭ بىرنەشە ەڭبەكتەرىن تابادى. حالىقارالىق كىتاپحاناارالىق بيبليوگرافيالىق مۇمكىندىكتەردى پايدالانا وتىرىپ بىرنەشە شەتەل كىتاپحاناسىنان ءال-ءفارابيدىڭ ون شاقتى شىعارماسىنىڭ كوشىرمەلەرىن جانە دە ونىڭ ەڭبەگىن زەرتتەگەن عالىمداردىڭ دۇنيەلەرىن جيناقتايدى. سونىمەن قاتار شەتەلگە ءىس ساپارمەن شىققان وتاندىق عالىمدارعا ءوتىنىش جاساي ءجۇرىپ, ءال-ءفارابيدىڭ سول جاقتا شىققان ەڭبەكتەرىن الدىرادى. مىسالى, اكادەميك سايىن بالمۇحانوۆ تۇركيادان, اكادەميك شاحماردان ەسەنوۆ كانادادان ءال-فارابي ەڭبەكتەرىن ەلگە جەتكىزگەن.
ا.ماشانوۆتىڭ ەندىگى ماقساتى ءال-فارابي ەڭبەكتەرىن اۋدارۋ, ناسيحاتتاۋ, زەرتتەۋ, عىلىمي اينالىسقا ءتۇسىرۋ بولدى. وسى ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن 1960 جىلى اكادەميا پرەزيدەنتى قانىش ساتباەۆقا ءوتىنىش-انىقتاما حات جازادى جانە «ورىندالسىن» – دەگەن شەشىم قابىلدايدى. بىراق قانىش يمانتاي ۇلىنىڭ قايتىس بولۋىنا بايلانىستى كوتەرىلگەن ماسەلەلەر كەزىندە شەشىمىن تاپپادى. تاعى دا ءبىر كۇردەلى ماسەلە, سول جىلدارى, قازاقستاندا اراب ءتىلىن ۇيرەتەتىن, زەرتتەيتىن ەشقانداي ورىن بولمادى جانە دە اراب ءتىلىن بىلەتىن ماماندار جوقتىڭ قاسى ەدى.
وسىنداي قيىندىقتارعا كەزدەسكەن اقاڭ بارلىق جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز موينىنا الىپ, باستاعان ءىسىن جالعاستىرۋعا تولىق بەل بۋادى. الدىمەن اراب ءتىلىن مەڭگەرۋگە كىرىسەدى. سول كەزدە اقاڭنىڭ جاسى ەلۋدەن اسقان ەدى. مەشىت جاعالاپ سونداعى مولدالاردان اراب تىلىنەن ءدارىس الادى, ارابشا بىلەتىن ادامداردى اۋدارما ىسىنە تارتتى. اتەيستىك قوعامدا بەلگىلى كوممۋنيست عالىمنىڭ مەشىتتە ءجۇرۋى كەيبىر ادامدارعا ۇناماسا كەرەك. «باسىندا سالدەسى بار بىرەۋدى عالىم دەپ باسقا كوتەرىپ ءجۇر. ونىسى ءدىنشىل مولدا بولۋى كەرەك. ونى مەشىت مولدالارى قوستاپ ءجۇر... بۇل وتە قاۋىپتى. توقتاتپاسا, ماشانوۆتى جاۋاپقا تارتۋ كەرەك» دەگەن دومالاق ارىزداردى اقاڭا قارسى قارداي جاۋدىردى.
ء ال-ءفارابيدىڭ سيريادا, داماسكىدە جەرلەنگەنىنەن حاباردار اقاڭ ونىڭ زيراتىن تاۋىپ, بەلگى قويساق, ءبىز ءال-ءفارابيدىڭ ناعىز مۇراگەرى بولار ەدىك-اۋ دەپ ارماندايدى. الايدا ونىڭ شەتەلگە شىعۋىنا كەدەرگىلەر از بولمادى, تەك دىنمۇحامەد قوناەۆتىڭ تىكەلەي ارالاسۋىمەن عانا تۋريستىك توپتىڭ قاتارىندا 1968 جىلى سيرياعا جول تارتتى. سول ساپاردا ەلىمىزدەن ءبىرىنشى ىزدەۋشى بولىپ, داماسكىدە كەزىندە پاتشالار, پايعامباردىڭ جاقىندارى جەرلەنگەن باب-اس ساعير زيراتىنان ءال-ءفارابيدىڭ قابىرىن تاۋىپ, تۋعان جەرىنەن توپىراق تابىستاپ, بەلگى ورناتادى.
ا.ماشانوۆتىڭ 1960 جىلى ق.ساتباەۆقا جازعان حاتى تەك 1968 جىلى ىسكە اسىپ, فارابيتانۋ اكادەميانىڭ جوسپارىنا ەنەدى. وعان دەيىن بارلىق ءال-فارابيگە بايلانىستى زەرتتەۋ جۇمىستارى اقاڭنىڭ ءوز باستاماسىمەن, ءوز قارجىسىمەن جۇرگىزىلىپ كەلگەن ەدى.
1971 جىلى ماسكەۋدە وتكەن يۋنەسكو-نىڭ عىلىمدار تاريحىنا ارنالعان حالىقارالىق كونگرەسىنىڭ 13 ماجىلىسىندە ءال-ءفارابيدىڭ 1100 جىلدىق مەرەيتويى قاشان, قاي جەردە, قانداي دەڭگەيدە وتكىزۋ ماسەلەلەرى قارالعان بولاتىن. ەڭ قىزۋ تالاس تۋدىرعان ماسەلە – وسى ءىس-شارانىڭ قاي جەردە ءوتۋى. وسى سۇراقتىڭ قاي ەل پايداسىنا شەشىلۋى شىنتۋايتىنا كەلگەندە, ءال-ءفارابيدى, سول ەلدىڭ وكىلى رەتىندە يۋنەسكو دەڭگەيىندە مويىنداۋ ەدى. ءسوز كەزەگىندە اراب ەلدەرىنەن, وزبەكستاننان سويلەگەن عالىمدار وزدەرىنىڭ ۋاجدەرىن دالەلدەپ باقتى. اراب تىلىندە ءسوز سۇراپ, سويلەگەن اقاڭ: ء«ال-ءفارابيدىڭ تۋعان قالاسى فاراب-وتىرار, ەلى قازاقستان» دەي كەلىپ, قازاق عالىمدارىنىڭ بابا مۇراسىن يگەرۋدەگى يگى ىستەرىن اتاپ شىعادى. وسى ءماجىلىس قارساڭىندا اقاڭ ءال-فارابي مۇراسىنا ارنالعان 32 زەرتتەۋدى شىعارىپ ۇلگەرگەن-ءدى. ونىڭ ىشىندە تانىمدىق ەكى مونوگرافياسى جەكە كىتاپ بولىپ شىققان. وسىنداي نانىمدى ءسوزدىڭ, قوماقتى ءىستىڭ ناتيجەسى رەتىندە فورۋمنىڭ مىناداي شەشىمى شىقتى. ء«ال-فارابي ۇلى عالىمدار ساناتىندا حالىقارالىق تىزىمگە كىرگىزىلسىن. ونىڭ 1100 جىلدىق مەرەيتويى كسرو-دا, قازاقستاندا, 1975 جىلى 8-13 قىركۇيەكتە الماتىدا ءوتسىن...». بۇل ءال-ءفارابيدىڭ قازاق ۇلتىنىڭ دارا پەرزەنتى ەكەندىگىن الەمدىك دەڭگەيدە رەسمي تانۋ ەدى!
ۇلى بابا داڭقى –
ەل يگىلىگىنە
قازىرگى ۋاقىتتا ءار مەملەكەت الەمدىك كەڭىستىكتە ءوزىنىڭ لايىقتى ورنىن الۋ ماقساتىندا جان-جاقتى ءوز ساياساتتارىن جۇرگىزۋدە. نەگىزگى مۇددە – جاعىمدى يميدج ارقىلى ەل دامۋىنا ينۆەستيتسيالار تارتۋ, ەل بەدەلىن كوتەرىپ, حالىقارالىق قاۋىمداستىقتا ءوز ىقپالىن ارتتىرۋ. بۇل ماقساتتا «جۇمساق كۇش» الەۋەتى وتە ءتيىمدى پايدالانىلۋدا. وسى باعىتتا قىتاي – كونفۋتسي, گەرمانيا – گەتە, ۇلىبريتانيا – بريتان كەڭەسى, رەسەي «روسسوترۋدنيچەستۆو» ينستيتۋتتارى ارقىلى ءوز ساياساتتارىن جۇرگىزۋدە. وسى ورايدا ءال-ءفارابيدىڭ 1150 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا شەتەلدەردە اشىلعان ءال-ءفارابيدىڭ 14 ورتالىعىن جوعارىدا كورسەتىلگەن ينستيتۋتتار مارتەبەسىنە كوتەرۋ ارقىلى قازاقستاننىڭ الەمدەگى ىقپالىن ارتتىرۋعا بولاتىنىنا كوزىمىز جەتىپ وتىر. وعان سەبەپ, قاي ەل بولسىن ءال-ءفارابيدى شىعىس پەن باتىستى جاقىنداتقان وركەنيەت فيلوسوفى رەتىندە قابىلداپ, ەشبىر قارجى تالاپ ەتپەي ورتالىقتاردىڭ اشىلۋىن قولداۋى.
وسى ۋاقىتتا قازاقستان قارجىسىنا سالىنعان ۇلى بابانىڭ داماسكىدەگى كەسەنەسىنىڭ قۇرىلىسى تولىق اياقتالىپ, بوس تۇر. وسىعان بايلانىستى كەسەنەنى قازاقستاننىڭ تاريحي, مادەني, عىلىمي-زەرتتەۋ, وقۋ ورتالىعىنا اينالدىرۋ ماقساتىندا ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنە بەرۋ تۋرالى ۇسىنىس جاسالعان ەدى. ءال-فارابي كەسەنەسىنە وتە تاياۋ جەردە ۇلتىمىزدىڭ تاعى ءبىر تاريحي تۇلعاسى – سۇلتان بەيبارىستىڭ ماۆزولەيى, كىتاپحاناسى ورنالاسقان. بۇل عيماراتتار قازاقستاندىق قارجىعا جوندەۋدەن وتكەن. حالقىمىزدىڭ ەكى ۇلى تۇلعاسىنىڭ ورتالىقتارىن ەل يگىلىگىنە دۇرىستاپ پايدالانا بىلسەك, ولاردى ەلىمىزگە تەڭدەسى جوق رۋحاني قىزمەت اتقاراتىن, تۇركى, يسلام, جالپى الەم ەلدەرى ءۇشىن ەكىنشى مەككەگە اينالدىرۋعا بولار ەدى.
قازىرگى تاڭدا, ەلىمىزدى جوعارى تەحنولوگيالارمەن قاتار, بيىك ادامي قۇندىلىقتار ۇيلەسىم تاپقان وزىق, قۋاتتى مەملەكەتكە اينالدىرۋ ۇلى ويشىلدىڭ جەرلەستەرى ءۇشىن كۇن تارتىبىندە تۇرعان وزەكتى ماسەلە. وسى باعىتتا ۇلى بابامىزدىڭ ەسىمى ەلباسى اتاپ كورسەتكەندەي, ەلىمىزدىڭ العا ىلگەرىلەۋىنە كوپ سەپتىگىن تيگىزەتىنىنە كوزىمىز جەتىپ وتىر. العاشقى قازاقستاندىق ء«ال-فارابي 1», ء«ال-فارابي 2» نانوسپۋتنيكتەرىن عارىشقا ۇشىرۋ بارىسىندا ءۇندىستان اەروعارىش ۇيىمىنان, اقش-تاعى يلون ماسكتىڭ Space-X كومپانيالارىنان جاقسى قولداۋ تاۋىپ, ءال-فارابي تۇلعاسىنا, قازاق ەلىنە دەگەن شىنايى قىزىعۋشىلىقتى بايقادىق.
دامىعان ەلدەردە عىلىمي تەحنولوگيالىق القاپتار سول ەلدەردىڭ دامۋشى كۇشىنە اينالىپ وتىر. وسى ماقساتتا ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ جانە پرەزيدەنتىمىز ق.ك.توقاەۆتىڭ قولداۋلارىمەن جاسالعان ء«ال-فارابي عىلىمي تەحنولوگيالىق القابى» جوباسى كوپتەگەن ەلدەردىڭ نازارىن اۋدارىپ, قولداۋىن تاپتى. ساۋد ارابياسىنىڭ ءبىلىم ءمينيسترى حاماد بەن مۋحاممەد ال اش-شەيح: ء«ال-فارابي ەسىمىمەن, عىلىممەن بايلانىستى جوبالاردى ءبىز ارقاشاندا قولدايمىز» دەپ, جوبامەن تانىسۋعا ءوز ورىنباسارىن الماتىعا جىبەرگەن ەدى. ال بەلگىلى تۇرىك بيزنەسمەنى وسمان ميمارسينانوگلى: «مەن ءبىراز جاسقا كەلدىم. مەن ءۇشىن ءال-فارابي القابى جوباسى ينۆەستيتسيا جاسايتىن سوڭعى جوبا بولماق, بىراق الەمنىڭ ۇزدىك 200 ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قاتارىنا كىرەتىن ءال-فارابي ۋنيۆەرسيتەتى, وسى جوبا مەن ءۇشىن وتە ماڭىزدى» دەپ 1ملرد دوللار تۇراتىن كەلىسىمشارتقا قول قويعان ەدى.
عىلىم مەن تەحنولوگيانىڭ بۇرىن-سوڭدى بولماعان دامۋ بيىگىنە كوتەرىلۋى مەن رۋحاني ادامگەرشىلىك بولمىس اراسىنداعى قاراما-قايشىلىقتارعا كۋا بولۋدامىز. وسى ورايدا تەك ادامي كاپيتال عانا ەمەس, جاڭا تەحنولوگيالاردى تۋىنداتاتىن زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ اتقاراتىن ءرولى ەرەكشە بولماق. ءال-ءفارابيدىڭ قايىرىمدىلىق يدەياسى نەگىزىندە جاسالعان ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ جاڭا بۋىن مودەلى «ۋنيۆەرسيتەت 4.0» بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ شتاب-پاتەرىندە تانىستىرىلىپ, قولداۋ تابۋى عۇلاما ءىلىمىن قازاقستاندىق جوبا رەتىندە الەمدىك دەڭگەيدە ناسيحاتتاۋعا زور مۇمكىندىك تۋدىرىپ وتىر. ءال-ءفارابيدىڭ 1150 جىلدىق مەرەيتويىنىڭ قورىتىندى جينالىسىندا بۇۇ باس حاتشىسى انتونيو گۋتەرريش ءوز ۇندەۋىندە «...ءبىز قازىر وراسان زور قيىندىقتارمەن بەتپە-بەت كەزدەسۋدەمىز. جاھاندىق ىنتىماقتاستىق بىزگە ولاردى جەڭۋگە كومەكتەسەدى. بۇۇ-نىڭ ءمانى وسىندا..., مەن ادامداردان بىرىگۋدى سۇرايمىن» دەگەن سوزدەرى ءال-فارابي ىلىمىمەن تىكەلەي ۇندەسىپ جاتىر. وسى جيىندا ءسوز العان بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى فابريتسيو حوحشيلد درامموندتىڭ «ەگەر ءال-فارابي قازىرگى زاماندا ءومىر سۇرسە, ءسوز جوق بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىن باسقارعان بولار ەدى», دەۋى ءال-ءفارابيدىڭ الەمدىك دەڭگەيدەگى بەدەلىنىڭ بۇگىنگى زاماندا قانداي بيىك ەكەندىگىن دالەلدەيدى. مىنە, ۇلى بابانى تۋعان ەلىنە قايتارۋعا بۇكىل ءومىرىن سارپ ەتكەن, زامانىمىزدىڭ عۇلاماسى ءال-ءماشانيدىڭ ارمانى ىسكە استى دەۋگە بولادى.
عالىمقايىر مۇتانوۆ,
ۇعا ۆيتسە-پرەزيدەنتى, اكادەميك
