اۋعان تاقىرىبىنان الىستاي الماي كەلەمىن
– ۆلاديمير نيكولاەۆيچ, جۋرناليستيكادا جۇرگەنىڭىزگە قانشا جىل بولدى؟
– كەلەر جىلى 75 جاسقا تولامىن. سونىڭ شامامەن 60 جىلىن جۋرناليستيكاعا ارنادىم. جازۋدى مەكتەپ قابىرعاسىنان باستادىم. جاس ءتىلشى رەتىندە تومسكىنىڭ جاستار گازەتىنەن تۇسپەۋشى ەدىك. كەيىن كۋزباستاعى قالالىق «شاحتەرسكايا پراۆدا» گازەتىندە جۇمىس ىستەدىم ءارى مۇنىمەن قاتار كەشكى مەكتەپتە وقىدىم. ورال ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىن ءتامامداپ, ۇزاق جىلدار بويى «كومسومولسكايا پراۆدا» گازەتىندە تىلشىدەن باس رەداكتوردىڭ ورىنباسارىنا دەيىنگى جولدان ءوتتىم. «سوبەسەدنيك» اپتالىعىنىڭ باس رەداكتورى بولدىم. بۇل اپتالىق العاشقى ءتۇرلى-ءتۇستى باسىلىمداردىڭ ءبىرى ەدى. ول قايتا قۇرۋ جىلدارىندا دۇنيەگە كەلىپ, ۋاقىتىندا وقىرمانى كوپ تانىمال باسىلىمعا اينالدى. كەزىندە دۇركىرەپ, كەلمەسكە كەتكەن «پراۆدانىڭ» اقپاراتتىق قىزمەتىن باسقاردىم. كەڭەس وداعى ىدىراپ, جاڭا كەزەڭ باستالعان سوڭ كوممەرتسيالىق جوبالارمەن اينالىسۋعا دا تۋرا كەلدى. بىراق ولاردىڭ ءبارى جۋرناليستيكامەن بايلانىستى ەدى. سەگىز جىل بويى ساياحات, تۋريزم, دەمالىس تۋرالى جۋرنال شىعاردىم. ءتورت جىل «ۇلتتىق بانكتىك جۋرنالعا» جەتەكشىلىك ەتتىم. ومىرىمدە مۇنداي دا ەرەكشە كەزەڭدەر بولعان.
– ول نەسىمەن ەرەكشە؟
– مەن تابيعاتىمنان ءجۋرناليسپىن. ءبىر ورىندا وتىرا المايمىن. سوندىقتان مەن ءۇشىن «پوليادا» جۇرگەننەن اسقان باقىت جوق. الەمدى ارالاۋ, ەرەكشە تاعدىر يەلەرىمەن تىلدەسۋ, كۇتپەگەن جاعدايلار... وسىنىڭ ءبارى قىزىق ەمەس پە؟! اسىرەسە, «ىستىق نۇكتەلەرگە» بارعاندى ۇناتامىن. كەڭەستىك كەزەڭدە ءۇش جىل اۋعانستاندا جۇمىس ىستەدىم. اۋەلدە «كومسومولسكايا پراۆدانىڭ» مەنشىكتى ءتىلشىسى بولدىم. كەيىن كابۋلعا باسقا گازەتتەردىڭ اتىنان دا تالاي كەلدىم. سوڭعى قىرىق جىلدا الەمدەگى رەۆوليۋتسيا جاسالعان, اسكەري قاقتىعىستار وتى تۇتانعان, ءىرى كاتاكليزمدەر تىركەلگەن پروبلەمالىق ورىنداردىڭ بارىندە بولدىم. بۇل دەگەنىمىز سولتۇستىك كاۆكاز, زاكاۆكازە, يراك, يران, كوسوۆو, پريدنەستروۆە, جاپونياداعى تسۋنامي... 2011-2013 جىلدارداعى «اراب كوكتەمىنە» كۋا بولۋ ءۇشىن سيريا, مىسىر, ليۆيا ەلدەرىنە دە باردىم.
بۇدان باسقا دا «ىستىق نۇكتەلەردە» بولدىم. رەۆوليۋتسيا, توڭكەرىس, رەجىمنىڭ اۋىسۋى سەكىلدى الەمدەگى كوپتەگەن دراماعا تولى وقيعالاردان حابار تاراتتىم. بۇل مەن ءۇشىن وتە قىزىقتى. بۇلار تۋرالى گازەت ماقالالارى عانا ەمەس, كىتاپتار مەن ستسەناريلەر دە جازىلدى. ال اۋعانستان بويىنشا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعادىم. اۋعان تاقىرىبىنان الىستاي الماي كەلەمىن. قانشا رەت وقتالدىم. رەسۋرستارىمدى دا, قىزىعۋشىلىعىمدى دا تاۋىسقانداي بولامىن. جوق, بۇل تاقىرىپتىڭ قىر سوڭىمنان قالمايتىنىن ۇقتىم.
پاندەمياعا دەيىنگى جەتى جىلىمدى پراگادا وتكىزدىم. ورتالىق جانە شىعىس ەۋروپا بويىنشا ءتىلشى بولىپ جۇمىس ىستەدىم. قازىر ماسكەۋگە ورالدىم. «روسسيسكايا گازەتادا» حالىقارالىق ماسەلەلەر بويىنشا ساياسي شولۋشى بولىپ ەڭبەك ەتەمىن. قىزىقتى جەرلەرگە بارامىن, نەگىزىنەن تمد اۋماعىن ارالايمىن. بيىل بىشكەكتە, ساحاليندە, كالينينگرادتا, پراگادا بولدىم. مىنە, قازىر قازاقستاندا ءجۇرمىن.
قازاقستان مەن ءۇشىن ەرەكشە ەل. كەڭەستىك كەزەڭنىڭ وزىندە قازاقستاندىق دوستارىم كوپ ەدى. بىلتىر سولاردىڭ ءبىرى ولجاس سۇلەيمەنوۆ تۋرالى كىتاپ جازدىم. ول – ايتۋلى اقىن, قوعام قايراتكەرى, بۇكىل الەمدىك مادەنيەتتىڭ كورنەكتى تۇلعاسى, ال مەن ءۇشىن – جاقىن دا جاناشىر دوس. ايتپاقشى, كىتاپ «تاڭعاجايىپ تۇلعالار ءومىرى» (جزل – «جيزن زامەچاتەلنىح ليۋدەي») سەرياسىمەن جارىق كوردى. بۇل سەريامەن ەجەلگى «مولودايا گۆارديا» باسپاسى الەمدىك وركەنيەتتەگى ەڭ ۇلى تۇلعالاردىڭ ءومىربايانىن شىعاراتىنى بارشاعا ايان. مىنە, وسىنداي ەرەكشە ادامنىڭ سىزدەردىڭ ورتالارىڭىزدا جۇرگەنى قانداي كەرەمەت؟! ولجاس ومار ۇلىمەن كەزدەسكەن سايىن ودان ەرەكشە ءارى ءپوزيتيۆتى كۇش-قۋات الامىن.
وڭىرلىك ءھام جاھاندىق قاۋىپسىزدىككە قاتەر ءتونىپ تۇر
– «ىستىق نۇكتەلەر» تاقىرىبىنا قايتا ورالايىقشى. سوعىسقا العاش رەت قاشان, قالاي باردىڭىز؟
– كەزدەيسوق دەسەم دە بولادى. بۇل 1981 جىل ەدى. اۋعانستانداعى قاقتىعىس ەندى-ەندى كۇش الا باستاعان شاق. ءبارى كۇتپەگەن جەردەن بولدى. ايتپەسە, ءتىل بىلمەيمىن, بۇل ەلدىڭ ەرەكشەلىكتەرىنەن دە بەيحابارمىن. بىراق اتالعان توپىراققا تابانىم تيگەن ساتتە-اق مۇنىڭ تاعدىردىڭ ماعان دايىنداعان سىيى ەكەنىن ۇقتىم. اۋعانستان جەكەلەگەن ەلدەر مەن وڭىرلەردىڭ ەمەس, تۇتاس الەمنىڭ بولاشاعى شەشىلەتىن ورىن ەكەنىن ءتۇسىندىم. بۇل سوعىس كەڭەس وداعىنىڭ ىدىراۋىنا, ءبىز ءومىر سۇرگەن جۇيەنىڭ قۇلدىراۋىنا جانە باسقا دا كوپتەگەن نارسەگە اسەر ەتتى. بۇل قاندى دا اۋىر كەزەڭ ەدى. بىراق مەن ءومىرىمنىڭ وسى ءبىر كەزەڭىنە ءدان ريزامىن. ويتكەنى ونە بويىمداعى ءھام اينالامداعى كوپتەگەن دۇنيەلەرگە باسقا قىرىنان ءۇڭىلدىم. ول جاققا تاجىريبەسىز بوزبالا بولىپ اتتانىپ, مۇلدەم باسقا ادام رەتىندە ورالدىم.
ءيا, اۋعانستان – مەنىڭ ومىرىمدەگى ەرەكشە ەل. سوعىس تۋرالى بىرنەشە كىتاپ جازدىم. قازىر اۋعان جەرىندە جازعان كۇندەلىكتەرىمدى باسپاعا دايىنداپ جاتىرمىن. 75 جىلدىق مەرەيتويىما ارناعان تارتۋىم بولماق. ول «وزەننىڭ ارعى جاعاسىندا» وتكىزگەن ۋاقىتىم تۋرالى جەكە, اشىق ەستەلىكتەردەن تۇرادى. ولاردى وقىرمانداردىڭ قالاي قابىلدايتىنىن بىلمەيمىن. بىراق مەن ءۇشىن ونى قاعاز بەتىندە قالدىرۋ وتە ماڭىزدى.
– اۋعانستانداعى جاعدايدى ءجىتى باقىلاپ كەلە جاتقانىڭىزعا 40 جىل بولدى. ال وسى جازدا بۇل ەلدە ورىن العان وقيعانى كوپشىلىك كۇتكەن جوق. ءسىز جاعدايدىڭ ءدال بۇلاي ءوربيتىنىن ءبىلدىڭىز بە؟
– تاليبانداردىڭ «ەكىنشى كەلىسىنەن» ءبىر اي بۇرىن «روسسيسكايا گازەتاعا» اۋقىمدى ماتەريال جاريالادىم. وندا امەريكالىقتار كەتسە دە, رەجىم سول كۇيى ساقتالادى دەپ جازدىم. بۇلاي جازۋىمنىڭ سەبەبى 1989 جىلى ءبىزدىڭ اسكەر اۋعانستاننان كەتكەندە نادجيبۋللا رەجىمدى ءۇش جىل ساقتادى. ەگەر كومەك كورسەتىلگەندە ودان ءارى ساقتاپ تۇرا الاتىن مۇمكىندىگى بار ەدى. بىراق 90-جىلداردىڭ باسى پوستكەڭەستىك كەڭىستىك ءۇشىن كۇردەلى كەزەڭ بولدى: الىپ دەرجاۆا ىدىرادى, ال رەسەي ول كەزدە تىم ءالسىز ەدى. ءوز ىشىندە كوپتەگەن پروبلەما جيناقتالىپ قالدى دا, ماسكەۋ دوستىق رەجىمگە كومەكتەسۋدەن باس تارتتى. مودجاحەدتەر استانانى باسىپ العاندا مەن كابۋلدا ەدىم.
بۇل جولى دا ءدال وسى ستسەناري قايتالانادى دەپ ويلادىم. امەريكالىقتار بۇل ەلدە 20 جىلداي ۋاقىت وتكىزدى. دەمەك بۇل ارالىقتا قانداي دا ءبىر گۋمانيتارلىق, ادامي بازا قالىپتاسىپ, تاليبانداردىڭ بيلىكتى باسىپ الۋىنا قارسى شىعاتىن ادامدار قاتارىن تاربيەلەدى دەپ توپشىلادىم. ال شىن مانىندە ورىن العان جاعداي ءبارىمىز ءۇشىن كۇتپەگەن وقيعا بولدى. جاعدايدىڭ بۇلاي ءوربيتىنىن ەشكىم دە بىلگەن جوق – ءبىزدىڭ ساراپشىلار دا, باتىستىق ساراپشىلار دا. سوندىقتان ازىرشە جورامال جاساۋمەن عانا شەكتەلىپ وتىرمىز. بۇعان ناقتى جاۋاپتى ءالى تاپقان جوقپىز.
– ءسىزدىڭ پىكىرىڭىزشە, اۋعانستان قازىر قاي باعىتقا كەتىپ بارادى؟
– جۋىردا وسى تاقىرىپقا ارنالعان «دوڭگەلەك ۇستەل» وتىرىستارىنىڭ بىرىنە قاتىستىم. وعان بەدەلدى قايراتكەرلەر جينالدى. اراسىندا كەزىندە اۋعانستاندا جۇمىس ىستەگەن ەلشىلەر, سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ وكىلدەرى, ارنايى قىزمەتتەردىڭ باسشىلارى, شىعىس تاقىرىبىمەن اينالىساتىن عالىمدار بار. ۇزاق ۋاقىت اڭگىمەلەستىك, پىكىر الماستىق. تالقىلاۋدان كەيىن ورتاق پىكىرگە كەلدىك. بۇل ەلدىڭ قازىرگى باعىتىن ءبىر عانا سوزبەن «بەلگىسىزدىك» دەپ اتاۋعا بولادى.
اۋعانستاننىڭ بولاشاعىنا اسەر ەتەتىن فاكتور وتە كوپ. ءبىرىنشى كەزەكتە – ىشكى فاكتور. تاليباندار وزدەرىن قالاي ۇستاۋى مۇمكىن؟ ولار وزدەرىنە جۇكتەلگەن مىندەتتەمەلەردى, الەمدىك قوعامداستىققا بەرگەن ۋادەلەرىن ورىنداي الا ما؟ ماسەلەن, ادام قۇقىعىن ساقتاي الا ما؟ ناقتى ەكونوميكامەن اينالىسا ما؟ ەسىرتكى بيزنەسىمەن كۇرەسىپ, تەرروريزمگە قارسى تۇرا ما؟ ازىرشە بۇل ساۋالداردىڭ ءبارى اشىق كۇيىندە قالىپ وتىر.
ىشكى فاكتور تۋرالى ايتقاندا, سولتۇستىك اليانستىڭ قالدىقتارىن دا ۇمىتپاۋعا ءتيىسپىز. ولار ءوز كۇشتەرىن شوعىرلاندىرىپ جاتىر. ازىرشە تاليباندارعا بەرىلمەگەن پاندجشەردى دە ەستەن شىعارۋعا بولمايدى. اۋعانستانداعى جاعداي شىنىمەن وتە قيىن. ويتكەنى وندا كوپتەگەن ۇلتتار مەن دىندەر بار. ءبارى بىردەي ەمەس. موزايكا سەكىلدى. قازىرگى جاعدايدا مەملەكەتتىڭ جاي عانا ىدىراۋى مۇمكىن ەكەنىن دە جوققا شىعارۋعا بولمايدى.
بۇعان قوسا سىرتقى فاكتور بار. جاعدايدىڭ وزگەرۋىندەگى قىتاي, پاكىستان, يراننىڭ ءرولىن ۇمىتپاۋ كەرەك. سوندىقتان بولجام جاساعىم كەلمەيدى. الداعى كۇننىڭ قالاي ءوربيتىنىن ەشكىم دە بىلمەيدى. ءبىر انىعى – ءوڭىردى باقىلاۋدا ۇستاۋ كەرەك. تەرروريستىك اكتىلەرلىڭ ورىن الۋىن دا قاداعالاۋ قاجەت. بۇل الەمدىك ساياسات ءۇشىن ءالى دە ماڭىزدى. ويتكەنى اۋعانستانداعى جاعداي وڭىرلىك قاۋىپسىزدىككە عانا ەمەس, جاھاندىق قاۋىپسىزدىككە دە كەرى اسەر ەتەدى.
قارۋ اسىنىپ كومەككە كەلگەندەردى ەشكىم قابىلدامايدى
– الەمدىك قوعامداستىق اۋعانستانداعى جاعدايعا ارالاسۋى كەرەك پە, الدە ءوزىڭىز ايتقانداي «باقىلاۋدا ۇستاعان» دۇرىس پا؟
– وتە ورىندى سۇراق. اسكەري قۇرالدارمەن ارالاسۋعا استە بولمايدى, ارينە. ءبىز بۇل كەزەڭدى الدەقاشان وتكەردىك. ءبىر قاتەلىكتى ەكىنشى رەت قايتالاۋدىڭ قاجەتى جوق. اعىلشىندار «قىلىشپەن» كەلىپ تۇك بىتىرە الماي كەتتى. ودان كەيىن كەڭەس وداعى ءبىرشاما ۋاقىت ارالاستى. ناتيجەسى تاعى بەلگىسىز. امەريكالىقتار 20 جىل بويى اۋعاندىقتاردى تارتىپكە سالعىسى كەلدى. بۇدان دا تۇك شىقپاعانىن كورىپ وتىرمىز. جالپى, بۇدان الدەقاشان قورىتىندى شىعارۋ كەرەك ەدى. بۇل ەلگە قارۋمەن كىرۋگە, اۋعاندىقتاردى كۇشپەن ەرىكسىز باعىندىرۋعا بولمايدى. بۇل ءوزى سونداي ءبىر تۇيىق. ەشتەڭە ىستەي المايسىڭ. قارۋ اسىنىپ كومەككە كەلگەندەردى بىردە-ءبىر اۋعاندىق قابىلدامايدى.
دەسەك تە اۋعانستانعا ەكونوميكالىق, گۋمانيتارلىق كومەك كورسەتىلۋى كەرەك. جاڭا بيلىكتى الدەقاشان قابىلدانعان وركەنيەتتى نورمالاردى ساقتاۋعا ماجبۇرلەۋ ماڭىزدى. سونداي-اق يگيل نەمەسە باسقا دا راديكالدى ۇيىمداردىڭ كەز كەلگەن قىلمىسىنا قاتاڭ جاۋاپ بەرۋ كەرەك. ايتپەسە, تاعى دا الەمدىك تەرروريزمنىڭ ۇيا سالۋىنا جول بەرەمىز. ال بۇل وتە قاۋىپتى.
– ءسىز اۋعانستاندا جۋرناليستىك قىزمەتپەن عانا شەكتەلگەن جوقسىز. ءىز-ءتۇزسىز جوعالعانداردى ىزدەۋمەن اينالىسىپ, تۇتقىننان بوساتىلعان ادامدارمەن جۇمىس ىستەدىڭىز. بۇعان نە تۇرتكى بولدى؟
– ءيا, بۇل ىسپەن ۇزاق جىل اينالىستىم. نەگىزى كوپتەگەن جۋرناليستەر قىزمەت بارىسىندا گۋمانيتارلىق, قوعامدىق, ەكولوگيالىق پروبلەمالاردى شەشۋمەن دە اينالىسادى. ءبىزدىڭ عانا ەمەس, الەم جۋرناليستەرى دە سويتەدى. ماسەلەن, بەلگىلى كەڭەس جازۋشىسى, پۋبليتسيست سەرگەي سميرنوۆ كوپشىلىككە برەست بەكىنىسىن قورعاۋشىلاردىڭ ەسىمدەرىن ءبىرىنشى بولىپ جاريالادى, اتالعان ۇلى ەرلىككە كوپشىلىك نازارىن اۋدارتتى. بۇكىل وداقتان ءتىرى قالعان باتىرلاردى ىزدەدى. ولاردىڭ اراسىندا قازاقتار, ورىستار, ۋكرايندار جانە باسقا دا ۇلت وكىلدەرى بولدى. كەيىن ول وسى ءبىر جۇمىسى ءۇشىن باتىر اتاعىن, لەنين سىيلىعىن الدى. بىراق بۇل ماڭىزدى ەمەس. ماڭىزدىسى – مايدانگەرلەردىڭ ىستىق ىقىلاسىنا كەنەلۋ, جۋرناليستىك قانا ەمەس, ادامي مىندەتتى دە ابىرويمەن ورىنداۋ.
مەن دە تۇتقىندار ىسىمەن اينالىستىم. ويتكەنى بۇل كونيۋنكتۋرالىق جۇمىس ەدى. ماعان حابار-وشارسىز كەتكەندەردىڭ تاعدىرىن انىقتاپ, كەم دەگەندە ولاردىڭ دەنە قالدىقتارىن تاۋىپ, مۇمكىن بولسا ءوز وتانىنا قايتارۋ قاجەت سەكىلدى بولىپ كورىنەتىن. وندا جۇزدەگەن ادامنىڭ جوعالعاندار تىزىمىندە بولعانى تاعى انىق. سوندىقتان سوعىستان كەيىن شاما-شارقىمىزشا تۇتقىنداردى بوساتۋعا اتسالىستىق. قايتالاپ ايتايىن, بۇل وتە ماڭىزدى ەدى. مۇنداي جۇمىسقا قاتىسقانىمدى ءالى كۇنگە ماقتان تۇتامىن.
مەن جەكە تۇلعا رەتىندە ەمەس, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى رۋسلان اۋشەۆ باسقارعان اۋعان سوعىسى ارداگەرلەرى كوميتەتىنىڭ بەلسەندى قولداۋىمەن ارەكەت ەتتىم. ايتپاقشى, دوسىم رۋسلاننىڭ ءومىرى قازاقستانمەن تىعىز بايلانىستى: ول وسىندا تۋعان, بالالىق شاعىن الماتىدا وتكىزگەن, مۇندا ءجيى كەلىپ تۇرادى. مىنە, بۇگىن عانا قوڭىراۋ شالىپ, قازاقستاندا ەكەنىمدى بىلگەن سوڭ بارشا قازاقستاندىقتارعا سالەم جولداۋدى ءوتىندى. اسىرەسە, جەرگىلىكتى ارداگەرلەردىڭ كوشباسشىسى ءشارىپباي وتەگەنوۆكە دۇعاي-دۇعاي سالەم ايتتى.
«وزەننىڭ ارعى جاعىنداعى» العاشقى رەيد ءالى كۇنگە ەسىمدە. بۇل 1991 جىلدىڭ جەلتوقسانى بولاتىن. بۇعان دا 30 جىل بولىپتى. قاسىمدا بريتاندىق ەكى ارىپتەسىم بار. ولار مودجاحەدتەرمەن بولاتىن كەلىسسوزدەرگە دانەكەر بولۋعا كەلىستى. جورىعىمىز اۋىر ءھام قاۋىپتى بولدى. يشكاشيمنەن ايگىلى دالا كومانديرى احماد شاح ماسۋدتىڭ بازاسى ورنالاسقان تالۋكانعا دەيىن اسپالى وتكەلدەردەن ءوتىپ, قالىڭ قاردى كەشتىك. ءبىر ايعا جۋىق شىتىرمان وقيعالاردىڭ كۋاسى بولدىق. اجالمەن دە بەتپە-بەت كەلگەن كەزدەر بولدى. مەن فينليانديا ازاماتى رەتىندە شەكارادان وتۋگە ءماجبۇر بولدىم. ايتپەسە ولار مەنى ءبىرىنشى شاقىرىمدا-اق ولتىرەر ەدى. جاسىرىنۋعا تۋرا كەلدى. ماسۋدتىڭ شتاب-پاتەرىنە كەلگەندە عانا ورىس ەكەنىمدى جانە كەلىسسوز جۇرگىزۋگە كەلگەنىمدى مويىنداۋعا ءماجبۇر بولدىم. وسىلايشا بىرنەشە تۇتقىندى بوساتۋ تۋرالى كەلىسىمگە كەلدىك.
الماتىدا ەرەكشە رۋح, مىنەز بەن اتموسفەرا بار
– اڭگىمە اۋانىن قازاقستانعا بۇرساق. ءبىزدىڭ ەلدىڭ ءسىز ءۇشىن ۇلكەن ماڭىزعا يە ەكەندىگى قۋانتادى. قازاقستانعا العاش رەت قاشان كەلدىڭىز؟
– 70-جىلداردىڭ سوڭىندا. الماتىعا نە ءۇشىن كەلگەنىمدى بىلمەيمىن. بىراق بۇل شاھار مەنى ايىرىقشا باۋراپ الدى. شىنىن ايتسام, قازاقستاننىڭ بۇرىنعى استاناسى كسرو كەڭىستىگىندەگى ەڭ كورىكتى قالالاردىڭ ءبىرى بولاتىن. بۇعان نۇر-سۇلتاندىقتار رەنىش بىلدىرە قويماس.
بىرىنشىدەن, الماتى تاۋلاردىڭ قورشاۋىندا ورنالاسقان. قارلى شىڭدار قالاعا تاڭعاجايىپ كورىك بەرىپ تۇر. ەكىنشىدەن, بۇل قالادا ەرەكشە ءبىر رۋح, مىنەز, اتموسفەرا بار. ول جوعارى مادەنيەتتىڭ, ناعىز ينتەلليگەنتسيانىڭ ورتالىعى. بۇعان بىرنەشە فاكتور اسەر ەتتى دەپ ويلايمىن. ياعني قازاق زيالىلارىنىڭ ىشىندەگى ناعىز قايماقتارىنىڭ وسىندا شوعىرلانۋى, سونداي-اق الماتىنىڭ سوعىس كەزىندە ەۆاكۋاتسيالانعان كورنەكتى جازۋشىلار مەن اقىندارعا, عالىمدار مەن سۋرەتشىلەرگە, كينەماتوگرافيستەرگە ىستىق ۇيا بولعانى. سول ءبىر رۋح, اتموسفەرا قازىرگە دەيىن ساقتالعان. الماتىعا كەلگەن سايىن وسىنى بايقايمىن. الگى اتموسفەرادان مول كۇش-قۋات الامىن.
ومىرىمدەگى شاعىن ءبىر ەپيزود تا ءدال وسى شاھارمەن بايلانىستى ەكەنىن ايتقىم كەلەدى. 1988 جىلى جولداستارىممەن بىرگە شىمبۇلاقتان ىستىقكولگە دەيىن تاۋ ارقىلى ءجۇرىپ وتتىك. بۇل ءبىر ەستە قالارلىق ساياحات بولدى. ءيا, ساپارىمىز قيىن, بىراق قىزىقتى ءورىلدى. تىك جارقاباقتاردان وتۋگە تۋرا كەلدى. تابيعاتتىڭ كەرەمەتىنە دە تاڭداي قاقتىق. مۇزدىقتار, شىڭدار, تاۋ كولدەرى, شاتقالدار قانداي ادەمى ەدى! سول كەزدەگىدەي سەزىم ءالى قايتالانعان ەمەس.
– ءسىزدىڭ ومىرىڭىزدە پوليارلىق ەپوستارعا دا ورىن بۇيىرعان ەكەن عوي...
– ايتپاقشى, الماتىدان ىستىقكولگە دەيىنگى ساپار كەلەسى جىلى ەۋرازيا مەن سولتۇستىك امەريكانى شاڭعىمەن بايلانىستىراتىن حالىقارالىق پوليارلىق ەكسپەديتسياعا قاتىسۋشىلار ءۇشىن ناعىز جاتتىعۋ بولدى. مەن ەكسپەديتسيا شتابى جەتەكشىلەرىنىڭ ءبىرى بولدىم. جاستىق شاقتا ءوزىم دە پوليارلىق ساياحاتتارعا قاتىسىپ, اركتيكالىق مۇز ۇستىندە اۋىر ريۋكزاكتاردى ارقالاپ شاڭعىمەن شارلاعان كۇندەردى وتكەردىك.
مۇزدى مۇحيتتى جاياۋ كەسىپ ءوتۋ جانە ەكى كونتينەنتتى پوليۋستەن شاڭعىمەن بايلانىستىرۋ يدەياسى سول كەزدە جاريالانعان قايتا قۇرۋدىڭ جالپى باعىتىمەن, اشىقتىقپەن, باتىس الەمىمەن ىنتىماقتاستىق ورناتۋمەن, كوپىرلەر سالۋمەن ۇندەسىپ جاتتى. ايتپاقشى, بۇل اكتسيا «پوليارلىق كوپىر» دەپ اتالدى. ءىس جۇزىندە ەكسپەديتسياعا قاتىسۋشىلار سوتسياليزمنەن كاپيتاليزمگە وسى «كوپىر» ارقىلى ءوتتى. ياعني ءبىر ەلدەن اتتانىپ, باسقا ءبىر ەلگە ورالدىق.
قازىر ويلاپ قاراسام, ومىربايانىمداعى پوليارلىق كەزەڭ مىنەزىمنىڭ قالىپتاسۋىنا ايىرىقشا اسەر ەتكەن ەكەن. مانساپتا دا, دوستىقتا دا ۇلكەن ءرول اتقاردى. مەنىڭ ەڭ جاقىن دوستارىم – پوليار زەرتتەۋشىلەرى نەمەسە «اۋعاندىقتار».
پوليارلىق كەڭىستىكتەگى ەڭ بيىك شىڭ سولتۇستىك ءپوليۋستى شاڭعىمەن ءبىرىنشى رەت باعىندىرۋ وڭاي بولعان جوق. 1979 جىل. مامىردىڭ سوڭى. ءبىز بۇعان ۇزاق دايىندالدىق. بۇل تۋرالى ارماندادىق, كوپتەگەن جىلدار بويى وسى يدەيامەن ءومىر سۇردىك. 31 مامىردا دەگەنىمىزگە جەتتىك. جوعارىدان كىشىگىرىم قار ۇيىندىسىنە جاپا-تارماعاي قۇلاپ, باقىتتان جىلاپ جىبەرگەنىمىز ەسىمدە. بارلىق قيىندىقتىڭ ارتتا قالعانىنا قۋانىپ, ەندىگى جولدىڭ ءبارى تومەنگە قاراي باستايتىنىن بىلگەندە كەۋدەنى شاتتىق كەرنەدى. بۇل ءبىر جاعىنان ۇلكەن باقىت ەدى. ويتكەنى ءبىز كوماندا رەتىندە يدەيامىزدى جۇزەگە اسىردىق. ەكىنشى جاعىنان ۇلكەن ارمانمەن قوشتاستىق.
نازارباەۆ – قازاقستاننىڭ باعىنا بىتكەن تۇلعا
– ۆلاديمير نيكولاەۆيچ, بيىل قازاقستان تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلدىعىن اتاپ وتۋدە. ءبىزدىڭ ەلدى بۇرىننان بىلەتىندىكتەن, سىزگە مىناداي سۇراق قويعىم كەلەدى: 30 جىلدا قازاقستان قالاي وزگەردى؟
– ايتپاقشى, مەنىڭ ومىرىمدە قازاقستانمەن بايلانىستى تاعى ءبىر قىزىقتى تاجىريبە بولعان. «ۇلتتىق بانكتىك جۋرنالدى» شىعارعان ۋاقىتتا, دالىرەك ايتسام 2008 جىلى الماتىعا گريگوري مارچەنكومەن كەزدەسۋگە كەلدىم. ول سول تۇستا ۇلتتىق بانكتىڭ باسشىسى ەدى. وسى سۇحبات بارىسىندا قازاقستاننىڭ قارجى جانە بانك رەفورمالارى جاعىنان تمد-نىڭ وزگە مەملەكەتتەرىنەن قانشالىقتى الدا تۇرعانىن انىق ءتۇسىندىم. مويىنداۋ كەرەك, بۇل مەن ءۇشىن كۇتپەگەن جاعداي بولدى جانە مەن بۇل تاجىريبەنى رەسەي دە قولدانۋ كەرەك دەگەن پىكىردى ۇستاندىم.
سۇڭعىلا ساياساتكەر, كەمەڭگەر كوشباسشى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ – قازاقستاننىڭ باعىنا بىتكەن تۇلعا. ول ءوز وتانى ءۇشىن ەكونوميكادا, الەۋمەتتىك سالادا كوپ يگىلىكتى ىستەر اتقاردى ءارى ءالى دە جالعاستىرىپ كەلەدى. قازاقستاننىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدەگى بەدەلىن كوتەرۋ ءۇشىن بارىن سالۋدا.
تاعى ءبىر جاعدايدى اتاپ ءوتۋدىڭ رەتى كەلىپ تۇر. بۇل مەنىڭ پراگاداعى سوڭعى جۇمىسىما بايلانىستى. مەن سول جەردە قازاقستاندىق جاستاردى – كارلوۆا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتتەرىن كەزدەستىردىم. شەتىنەن جىگەرلى, شەت تىلدەرىن جەتىك بىلەدى, ءارتۇرلى عىلىمداردى يگەرىپ جاتىر. ولاردىڭ بارلىعى وتانىنا ورالىپ, قازاقستان بولاشاعىنىڭ نەگىزى بولارىنا سەنەمىن.
– جاقىندا نۇر-سۇلتان قالاسىندا ءبىزدىڭ باسىلىمدار ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە قول قويدى. بولاشاقتاعى بىرلەسكەن جۇمىستارىمىزعا ءوزىڭىز دە ارالاسىپ تۇراسىز عوي؟
– ەگەر مەنىڭ ءبىلىمىم مەن تاجىريبەمە قاجەتتىلىك بولسا, ونى قازاقستاندىق ارىپتەستەرىممەن قۋانا-قۋانا بولىسۋگە ءازىرمىن. مەنىڭشە, مۇنىڭ ماڭىزى زور. ويتكەنى ۇرپاقتار ساباقتاستىعىن ساقتاۋعا مىندەتتىمىز. ال بۋىن ۇزىلسە, مۇنىڭ سوڭى اپاتقا اينالادى. ساباقتاستىقتى جالعاستىرۋ كەرەك. بۇل اعا بۋىننىڭ جاستارعا ءتالىم-تاربيەنى ورىندى-ورىنسىز تىقپالاۋىن بىلدىرمەيدى. سەبەبى قازىرگى جاستار بىزدەن الدەقايدا تالانتتى, قابىلەتتى ءارى ءورشىل. دەسە دە, ءبىزدىڭ كورگەنىمىز, تۇيگەنىمىز كوپ. ال بۇل جاستارعا اۋاداي قاجەت. بۇل جاس بۋىندى بارلىق جاعىنان بايىتا تۇسپەسە, ەشقانداي كەدەرگى كەلتىرمەيدى. بارىمىزبەن ءبولىسۋ – ءبىزدىڭ پارىز.
– تۇشىمدى اڭگىمەڭىز ءۇشىن مىڭ العىس!
دايىنداعان
فارحات قايرات ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»
