زەينەتاقى قورىندا جيناقتالعان جەتكىلىكتى شەك مولشەرى 2022 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ كوتەرىلەتىندىگىنە بايلانىستى تۋعان دۇربەلەڭنىڭ سوڭى جاڭا جىلعا دەيىن ەڭ بولماسا ءبىر بولمەلى پاتەر الىپ قالايىق دەپ ۇزىن-سونار كەزەككە تۇرعان جۇرتتىڭ ابىگەرىنە ۇلاسقانى بارشاعا بەلگىلى. بۇل داۋرىعۋ مەن الا شاپقىن پرەزيدەنتتىڭ شەشىمىنەن كەيىن ءبىراز باسىلعانداي بولدى.
بۇل ماسەلەگە مەملەكەت باسشىسىنىڭ كوڭىل بولگەنى قۋانارلىق جاعداي. ياعني «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» قاعيداتى جۇزەگە اسىپ, زەينەتاقى جيناعىنىڭ شەكتى مەجەسىن كوتەرۋ مەرزىمى 2022 جىلدىڭ 1 ساۋىرىنە دەيىن ۇزارتىلدى.
وسى دۇربەلەڭگە تۇرتكى بولعان نەگىزگى ماسەلە – زەينەتاقى جيناعىنداعى شەكتى مولشەردىڭ كوتەرىلەتىنى تۋرالى اقپاراتتىڭ ابدەن جىل اياعىندا, جەلتوقساندا جاريا بولۋى ەدى. قوعامدا اياق استىنان تۋاتىن وسىنداي دۇربەلەڭدەردىڭ بەلگىلى ءبىر دارەجەدە زارداپتارى بولاتىنىن مەملەكەت بولاشاقتا – باسقا دا شەشىمدەر قابىلدار كەزدە ەسكەرگەنى دۇرىس. ويتكەنى ءدال وسى جاعداي قوعامدا ءارتۇرلى قارجى الاياقتارىنىڭ پايدا تاۋىپ كەتۋىنە مۇمكىندىك تۋعىزدى. ول ءبىر جاعىنان تۇرعىن ءۇيدىڭ قىمباتتاۋىنا اسەر ەتسە, ەكىنشى جاعىنان ءۇيىن تەز ساتۋعا ۇمتىلعان كەي ادامداردىڭ الاياقتارعا ۇرىنۋىنا, بانك نەسيەسىن جىلدام بەرگىزەمىز دەيتىن دەلدالدارعا جەم بولۋىنا سەبەپكەر بولدى. ياعني قوعامدا الاياقتاردىڭ ازاماتتاردى الداۋدى كوزدەگەن ءتۇرلى سحەمالارى ارەكەت ەتە باستادى.
مىسالى, وسى جەلتوقسانداعى دۇربەلەڭ كەزىندە 1 ميلليون تەڭگە بەرسە, ءۇي ساتىپ الۋشىلارعا بانكتەن نەسيەنى جىلدام شىعارىپ بەرۋ قىزمەتىن ۇسىنۋشىلار كوبەيدى. سەبەبى حالىقتىڭ جاپپاي يپوتەكالىق نەسيەگە جۇگىنۋى بانكتە يپوتەكالىق نەسيەنى قاراستىرۋ مەرزىمدەرىنىڭ ۇزارۋىنا اكەلدى. ياعني ءوتىنىشتىڭ كوپتىگىنەن ونى قاراستىرىپ ۇلگەرە الماي قالدى. دەلدالداردىڭ دا, الاياقتاردىڭ كۇتكەنى وسى ەدى.
سول سەبەپتى دە قوعامدا ءجيى كەزدەسەتىن وسى الاياقتىق سحەماعا جول بەرمەۋ ءۇشىن بانكتە نەسيە ءبولىمنىڭ قىزمەتكەرلەرى مەن باسشىلارىن ەكى جىل سايىن پسيحولوگيالىق تەستەن وتكىزۋ نەمەسە اتتەستاتسيادا سويلەسۋ ارقىلى ولاردىڭ الاياقتىققا بارۋ مۇمكىندىكتەرىن انىقتاۋ, جولىن كەسۋ تەتىكتەرىن ەنگىزۋ قاجەت.
ءۇي ساتۋ-ساتىپ الۋعا بايلانىستى قارجىلىق الاياقتىقتىڭ تاعى ءبىر سحەماسى بار. مۇندا قايتالاما نارىقتا پاتەرىن ساتۋعا قويعان ساتۋشىلارعا كەلگەن «ىقتيمال ساتىپ الۋشى» كۇماندى سيپاتتاعى قارجىلىق ۇيىمدارمەن بىرلەسە وتىرىپ, «بىزبەن نوتاريالدى تۇردە نەمەسە ءبىزدىڭ قارجىلىق ۇيىمنىڭ مورىمەن باسىلعان كەپىلپۇل شارتىن جاساڭىز, ال ءبىز مىنا قارجىلىق دەلدالداردىڭ كومەگىمەن بانكتەن ەكى ەسە ارتىق سوماعا يپوتەكالىق نەسيە شىعارىپ بەرەمىز» دەگەن ۇسىنىس جاسايدى. بۇلاردىڭ دا كوزدەگەنى – زەينەتاقىسىن بەلگىلى مەرزىمگە دەيىن تەزىرەك شىعارىپ الۋعا اسىققان, قارجىلىق-قۇقىقتىق ساۋاتى جەتكىلىكسىز قاراپايىم جۇرتتى جەم قىلۋ.
وسى ورايدا پاتەردى ساتۋعا جانە كەپىلپۇل شارتىنا قاتىستى قۇقىقتىق قاتىناستار قازاقستان رەسپۋبليكاسى ازاماتتىق كودەكسىنىڭ نورمالارىمەن رەتتەلەتىنىن ايتا كەتكەن ارتىق بولمايدى.
ازاماتتىق كودەكسىنىڭ 337-بابىندا: «ۋاعدالاسۋشى تاراپتاردىڭ بiرەۋiنiڭ شارت بويىنشا وزiنەن الىناتىن تولەمنiڭ ەسەبiنەن ەكiنشi تاراپقا جانە شارت جاساۋ مەن ورىنداۋدى نە وزگە مiندەتتەمەنi ورىنداۋدى قامتاماسىز ەتۋگە بەرiلەتiن اقشالاي سوما كەپiلپۇل دەپ تانىلادى. كەپiلپۇل تۋرالى كەلiسiم كەپiلپۇلدىڭ سوماسىنا قاراماستان, جازباشا نىساندا جاسالۋعا تيiس. بۇل قاعيدا نەگiزگi مiندەتتەمەنى نوتاريات كۋالاندىرۋعا تيiس بولاتىن جاعدايدا دا قولدانىلادى. جازباشا نىساندى ساقتاماۋ كەپiلپۇل تۋرالى كەلiسiمنىڭ ماڭىزسىزدىعىنا الىپ كەلەدى», دەپ كورسەتىلگەن.
دەمەك, جالعان كەپىلپۇل شارتىنا قول قويىپ, قارجىلىق الاياقتاردىڭ سوزىنە سەنگەن پاتەرىن ساتۋشى ەرتەڭ دالادا قالۋى مۇمكىن. سەبەبى كودەكستىڭ 338-بابىندا كەپiلپۇلمەن قامتاماسىز ەتiلگەن مiندەتتەمەنi توقتاتۋدىڭ جانە ورىنداماۋدىڭ سالدارى تۋرالى: «مiندەتتەمەنiڭ ورىندالۋى باستالعانعا دەيiن تاراپتاردىڭ كەلiسiمi بويىنشا نە ولاردىڭ كiناسiنسiز-اق ونى ورىنداۋدىڭ مۇمكiندiگi بولماۋى سالدارىنان توقتاتىلعان جاعدايدا, كەپiلپۇل قايتارىلۋعا تيiس. ەگەر مiندەتتەمەنiڭ ورىندالماۋىنا كەپiلپۇل بەرگەن تاراپ جاۋاپتى بولسا, ول ەكiنشi تاراپتا قالادى, ال ەگەر كەپiلپۇل العان تاراپ جاۋاپتى بولسا, ول ەكiنشi تاراپقا كەپiلپۇلدىڭ ەكi ەسەلەنگەن سوماسىن تولەۋگە مiندەتتi. ونىڭ ۇستiنە, شارتتا وزگەشە كوزدەلمەگەندiكتەن, مiندەتتەمەنiڭ ورىندالماۋىنا جاۋاپتى تاراپ ەكiنشi تاراپقا كەپiلپۇل سوماسىن ەسكەرە وتىرىپ, شەككەن زالالدىڭ ورنىن تولتىرۋعا مiندەتتi» دەگەن نورما بار.
ياعني الاياقتارعا سەنىپ جالعان كەپىلپۇل شارتىنا قول قويعان ساتۋشى ءوزىنىڭ ماڭداي تەرمەن تاپقان پاتەرىنەن ايىرىلىپ قالادى نەمەسە جاڭاعى سحەماداعى سيپاتتالعان الاياقتارعا ءوز پاتەرىنىڭ سوماسىنداعى اقشانى قايتارۋعا مىندەتتى بولادى.
ال الاياقتىق قىلمىسىن رەتتەۋگە ارنالعان قىلمىستىق كودەكستىڭ 190-بابىنا سايكەس: «الاياقتىق, ياعني بوتەننىڭ مۇلكىن جىمقىرۋ نەمەسە الداۋ نەمەسە سەنىمدى تەرىس پايدالانۋ جولىمەن بوتەن مۇلiككە قۇقىقتى يەمدەنۋ – مۇلكى تاركىلەنىپ, ءبىر مىڭ ايلىق ەسەپتiك كورسەتكiشكە دەيiنگi مولشەردە ايىپپۇل سالۋعا نە سول مولشەردە تۇزەۋ جۇمىستارىنا, نە التى ءجۇز ساعاتقا دەيىنگى مەرزىمگە قوعامدىق جۇمىستارعا تارتۋعا نە ەكى جىلعا دەيiنگi مەرزiمگە باس بوستاندىعىن شەكتەۋگە, نە سول مەرزiمگە باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا جازالانادى». وسى باپتىڭ بiرiنشi, ەكiنشi نەمەسە ءۇشiنشi بولiكتەرiندە كوزدەلگەن ءىس-ارەكەتتەردى قىلمىستىق توپ جاساسا جانە اسا iرi مولشەردە جاساسا, مۇلكi تاركiلەنiپ, بەلگىلى ءبىر لاۋازىمداردى اتقارۋ نەمەسە بەلگىلى ءبىر قىزمەتپەن اينالىسۋ قۇقىعىنان ءومىر بويىنا ايىرا وتىرىپ, بەس جىلدان ون جىلعا دەيiنگi مەرزiمگە باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا جازالانادى.
قىلمىستىق كودەكستە الاياقتىق ءۇشىن جازا كوزدەلگەن. الايدا, ونداي قىلمىستاردى تەرگەۋ پروتسەسى ەلىمىزدە وتە ۇزاق جۇرەتىنىن ەسكەرگەنىمىز ءجون. سول ءۇشىن قۇقىقتىق سانا-سەزىمدى كوتەرۋ ارقىلى جانە زاڭداردى وقۋ ارقىلى حالىقتىڭ قۇقىقتىق ءبىلىمىن كوتەرگەنى دۇرىس.
ايگەرىم ارالباەۆا,
زاڭ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
