سۇزگىدەن وتكەن سۋبسيديا

سۋبسيديالاۋ ەرەجەسىن تال­قى­لاعان جيىن وبلىستىق كا­سىپ­­كەرلەر پالاتاسىندا ءوتتى. پالاتا ءبولىمىنىڭ جەتەك­شىسى سايات ءجۇسىپوۆ اۋىلشارۋا­شىلىق كەشەنىن سۋبسيديالاۋ جۇ­يەسىن رەفورمالاۋ ابدەن تول­عاعى جەتكەن, ءارى قاراي سوزباق­قا سالۋ­عا كەلمەيتىن ماڭىز­دى ماسەلە ەكەنىن ايتا كەلىپ, جي­نال­عان كوپشىلىككە اۋىل شارۋا­شىلىعى مينيسترلىگى قوسارىن قوسىپ, الارىن الىپ, قايتا ازىرلەگەن جاڭا قۇجاتتاعى وزگەرىستەر جونىندە بايانداپ بەردى.

– جاڭا ەرەجە بويىنشا سۋبسي­ديالاۋدىڭ باعىتتارى بۇ­رىن 47 ەدى, ەندى ول 20-عا دە­يىن قىسقارىپ وتىر. سۋبسي­ديا بەرۋ بارىسىندا قوس تاراپ­تى مىندەتتەمەلەر ەنگىزىل­دى. سۋب­سيديا الۋ ۇدەرىسى جەڭىل­دەتىل­دى. سونداي-اق بيۋد­جەت قا­لىپ­تاستىرۋ ءۇشىن «كۇتۋ پارا­عىن» ەنگىزۋ قاراستىرىل­عان, – دەدى ءبولىم جەتەكشىسى.

مال شارۋاشىلىعى سالاسىندا اسىل تۇقىم الۋ سياقتى ارالىق تەحنولوگيالىق جۇ­مىستاردى جۇر­گى­زۋگە ءبولىنىپ كەلگەن سۋب­سيديا دا الىنىپ تاستالماق. مۇندا تەك سوڭعى ناتيجەگە عانا, ياعني بور­­دا­قى­لاۋ الاڭدارىنا ەتكە وتكىزى­لە­تىن مال­ع­ا عانا دەمەۋقارجى بولى­نەدى. قازىر اۋىلشارۋاشىلىق وندىرىستىك كووپەراتيۆتەرى 1 ليتر سۇتكە 20 تەڭگە سۋب­سيديا الادى. ەگەر جاڭا ەرەجە ءدال وسى كۇيىندە كۇشىنە ەنسە, وتكىزىپ وتىر­عان ءسۇتى ۆەتسانيتارلىق تالاپتارعا ساي كەل­­مەي­تىندىكتەن, كووپەراتيۆتەر دە سۋب­سي­ديا­دان قاعىلۋى مۇمكىن. سونداي-اق اسىل تۇ­قىمدى بۇقاشىق پەن تاۋلىكتىك بالاپان الۋعا بەرىلىپ كەلگەن ينۆەستسۋبسيديا دا الىنىپ تاستالۋى ىقتيمال.

ەگىن شارۋاشىلىعىندا دا بىرقاتار باعىتتاعى سۋبسيديالار جويىلادى دەگەن بولجام بار. ماسەلەن, تۇقىم, مينەرالدى تىڭايتقىش, پەستيتسيد ساتىپ الۋعا جانە سۋ وتكىزۋ قىزمەتتەرى بويىنشا, سونىمەن قاتار قانت قىزىلشاسى, جۇگەرى, قاراقۇمىق, مايلى وسىمدىكتەر تۇقىمى, كارتوپ, پياز, ءسابىز ونىمدەرىنىڭ ساتى­لىم كولەمىنە قاراي بەرىلەتىن دەمەۋ­قار­جى­نى الىپ تاستاۋ كوزدەلىپ وتىر.

قۇنى 3 ملن تەڭگەدەن تومەن اسپالى جانە تىركەمە قۇرالدار دا سۋبسيديالانبايدى. ەسەسىنە, ارنايى تەحنيكا مەن تەحنولوگيالىق قۇرىلعىلار ساتىپ الۋعا بەرىلەتىن سۋبسيديا مولشەرىن 50 پايىزعا ۇلعايتۋ جوسپارلانعان.

– سونداي-اق قۇرىلىس-جوندەۋ جۇ­مىس­تارىنا, جايىلىمداردى سۋلاندىرۋ ماق­ساتىندا قۇدىق قازۋعا قاجەت جاب­دىق­تارعا دەمەۋقارجى ءبولۋ الىنىپ تاس­تالدى. تەك سۋ ۇڭعىمالارىن قازۋ­عا جۇمسالعان شىعىنداردى سۋبسيديا­لاۋ عانا قالدىرىلدى. ءتىپتى, بۇل دا الى­نىپ تاستالۋى مۇمكىن. مۇنىڭ ور­نى­­نا قۇدىق, ۇڭعىما قازۋدىڭ جاڭا تە­تىك­تەرىن ەنگىزىپ, ونى ىسكە اسىرۋدى جەكە بيۋدجەتتىك باعدارلامانىڭ ەسە­­بىنەن «قازسۋشارۋاشىلىعىنا» جۇك­تەۋ كوزدەلۋدە. مۇنداي قۇ­دىق­تار كەيىن شارۋالارعا جالعا بەرىلەتىن بولادى. سونىمەن قاتار نەسيەلەردىڭ پايىزدىق مول­شەر­­لەمەسىن اكىمشىلەندىرۋ ماق­سا­تىن­دا ونى سۋبسيديالاۋدى «دامۋ» قورىنا بەرۋ, ال جانۋارلاردى سايكەس­تەن­دى­رۋدى مال يەلەرى ەسە­بى­نەن جۇزەگە اسىرۋ ۇسىنىلۋدا, – دەدى سايات ءجۇسىپوۆ.

جاڭا ەرەجە وزگەرىسكە تولى, الايدا فەرمەرلەردىڭ كوبى بۇل وزگەرىستەردىڭ ورىنسىز ەكەنىن ايتتى. ماسەلەن, شارۋالار قۇنى 3 ملن تەڭگەدەن تومەن اسپالى جانە تىركەمە قۇرالداردى سۋبسيدياسىز قالدىرۋعا قارسى بولىپ وتىر. مى­­سالى, ستوگومەت, شالعى سياقتى قوسال­ق­ى قۇرىلعىلاردىڭ باعاسى 3 ملن تەڭگەگە جەتپەيدى. الايدا ونى شاعىن شارۋاشىلىعى بار كەز كەلگەن فەرمەر ساتىپ الا المايدى.

– سۋبسيديالاۋ ەرەجەلەرىندەگى سوڭعى وزگەرىستەر – باس پروكۋراتۋرا مەن سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى قىزمەت وتكىزگەن تەكسەرۋ جۇمىستارىنان كەيىن تۋىنداپ وتىرعان جاعداي. كوپتەگەن ۇسىنىس سول جاقتان كەلدى. اسپالى قۇرالدى سۋبسيديالاۋ تىزى­مى­نەن الىپ تاستاعان اشم ونىڭ سەبەبىن مۇنداي قۇرالدار ساتىپ العاننان كەيىن ەش جەردە ەسەپتە تۇرمايتىندىقتان, ونى با­قى­لاۋ قيىن دەگەن ءۋاج ايتىپ وتىر. مۇنىمەن كەلىسپەيتىن بولساڭىزدار, بۇل تۋراسىندا ءوز ۇسىنىستارىڭىزدى ازىرلەپ, ونى نەگىزدەۋ كەرەك, – دەدى وب­لىس­تىق اۋىل شارۋاشىلىعى جانە جەر قا­تى­ناستارى باسقارماسىنىڭ ءبولىم باستىعى نۇرسۇلتان قاب­دەلوۆ.

«لۆوۆسكي كولوس» جشس ديرەكتورى اندرەي دۆۋرەچەنسكيدىڭ ايتۋىنشا, اگروونەركاسىپ كەشەنىن مەملەكەتتىك قولداۋ باعدارلاماسىن باسقا ەمەس, سالا ماماندارىنىڭ وزدەرى جازۋ كەرەك.

– ءبىز الداعى ۋاقىتتا كوپتەگەن اۋقىم­­دى شارۋالاردى قولعا الۋدى كوز­دەپ­ وتىرمىز. جوسپار بو­يىنشا شى­عىن­نىڭ 60-70 پايىزى شارۋاشىلىق عيماراتتارىن جوندەۋگە, جاڭا نىساندار سالۋعا جۇمىلادى. ال مينيسترلىك قوسالقى قۇرىلعىلارعا دوتاتسيا قوسۋدىڭ ورنىنا سۋبسيديانى الىپ تاستاۋ كەرەك دەيدى. مۇنى قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟ دەمەك بارلىق شىعىننىڭ اۋىرت­پا­لى­عىن فەرمەردىڭ ءوزى عانا كوتەرەدى. بۇل جاعدايدا كەز كەلگەن جوبانىڭ قۇنى ءوسىپ, الداعى ۋاقىتتا فەرمەرلەردىڭ كوبى ينۆەستجوبالاردى ىسكە اسىرۋدان مۇلدە باس تارتۋى مۇمكىن, – دەدى ا.دۆۋرەچەنسكي.

اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندى­رۋ­شىلەر سۋبسيديا الۋ­شىلاردىڭ بەل­گىلەنگەن مىندەت­تە­مەلەرى بولعانى دۇرىس دەيدى. شارۋالار سويتە تۇرا, اۋىل شارۋا­شىلىعى مينيسترلىگى ۇسى­­نىپ وتىرعان مىندەتتەمەدە قا­راس­­­تى­رىل­عان ءوندىرىس دەڭگەيىن تومەندەتپەۋ, جۇ­مىس ورىندارى مەن انالىق باستىڭ كە­مى­مەۋىنە كەپىلدىك بەرۋ سياقتى تار­ماق­­تاردىڭ قيسىنسىز ەكەنىن ايتتى. ويتكەنى ءوندىرىستىڭ دەڭگەيى فەرمەردىڭ مۇمكىندىگىنەن تىس ءوسۋى نەمەسە تو­مەن­دەۋى ىق­تي­مال. مىسالى, بيىل وب­لىستا قۇرعاقشىلىق بولىپ, ەگىن شارۋا­­­شىلىقتارى ەكى ەسە تومەن ءونىم الدى. ال ەرەجەگە ەن­گىزىلگەن وزگەرىسكە سايكەس, تا­بي­عي جاعدايدىڭ سالدارىنان دۇ­رىس ءونىم الا الماعان شارۋا, بۇل از بولعانداي جىعىلعانعا جۇدىرىقتىڭ كەبىن كيىپ, سۋبسيديادان دا قاعىلادى. وسىلايشا شارۋاشىلىق باسشىلارى قوس تاراپتى مىندەتتەمەلەردىڭ كەيبىر تارماقتارىن قايتا قاراۋدى تالاپ ەتىپ وتىر.

كاسىپكەرلەردىڭ پىكىرىنە قارا­عان­دا, مەملەكەتتەن بولىنەتىن دە­مەۋ­قارجى­نىڭ نەگىزگى مىندەتى فەر­مەرلەردىڭ اۋىل­شارۋا­­شىلىق ونىم­دەرىن وندىرۋگە كەتەتىن شى­عىن­دارىن ازايتۋ بول­عان­دىقتان, ساتىلعان ءونىمنىڭ كولەمىنە دە سۋبسيديا بەرىلۋ كەرەك.

– مەملەكەتتەن ءبولىنىپ جاتقان سۋب­سي­دي­يانىڭ قىزىعىن ءونىم وندى­رەتىن شارۋا­شىلىقتار ەمەس, تەحنيكا, گەربيتسيد, تىڭايتقىش ساتاتىندار كورىپ جاتىر. بۇرىن تىڭايتقىشتى سۋبسيديالاۋدىڭ قولايلى ءارى ءتيىمدى جۇيەسى بار ەدى. شارۋا تىڭايتقىشتى تىكەلەي زاۋىتتان ساتىپ الاتىن, ال اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى دەمەۋ­قار­جىنى تىڭايتقىش وندى­رۋ­شىگە بولەتىن. ال بۇگىنگى تاڭدا قۇنىن تولىق تولەمەسەڭ, تىڭايتقىش الا المايسىڭ. دوتاتسيا اشىق بولعاندا عانا ءتيىمدى بولادى, – دەدى وبلىستىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى وڭىرلىك كەڭەسىنىڭ وكىلى, «زۋەۆكا» سەرىكتەستىگىنىڭ ديرەكتورى الەكساندر بورودين.

شارۋاشىلىق باسشىلارىنىڭ اي­تۋىن­شا, اوك-كە سۋبسيديا­لاۋ­دىڭ قا­را­پايىم ءارى اشىق جۇيەسى قاجەت. مىسالى, ەگىن شارۋا­شى­لى­عى سالاسىنا «استىق ساتتىڭ – دوتاتسيا ال» قاعيداسى بو­يىنشا ءونىمنىڭ ساتىلىمىنا قاراي سۋبسيديا بەلگىلەۋگە بولادى. ال مەملەكەت بەرگەن دەمەۋقارجىعا تەحنيكا ساتىپ الا ما, الدە تۇقىم نەمەسە تىڭايتقىش الۋعا جۇمساي ما, ول جاعىن شارۋانىڭ ءوزى شەشەدى.

جيىن سوڭىندا وبلىستىق كا­سىپ­كەرلەر پالا­تاسىنىڭ ديرەكتورى دانيار كۇزەن­باەۆ شارۋا­لار­دىڭ سۋبسيديالاۋ جۇيە­سىن­ە قاتىستى ايتقان ۇسىنىس­تا­رى اۋىل شارۋاشىلىعى مي­نيسترلىگى مەن «اتا­مەكەن» ۇلتتىق كا­سىپ­كەرلەر پالاتاسىنا جى­بە­رىلەتىنىن ايتتى.