– مۇحتار ەسەنجان ۇلى, ەسىمىڭىزگە ەل قانىق تانىمال ونكولوگ دارىگەرسىز. ادامزات بالاسىن دەرتتەن ايىقتىرىپ, ناۋقاستىڭ جانىنا شيپا بەرەتىن وسى سالاعا قالاي كەلدىڭىز؟
– 1983 جىلى سەمەيدەگى مەملەكەتتىك مەديتسينا ينستيتۋتىن اياقتاپ, بۇدان سوڭ حيرۋرگ ماماندىعى بويىنشا ينتەرناتۋرانى ءتامامدادىم. ستۋدەنت جىلدارى سەمەيدەگى وبلىستىق بالالار اۋرۋحاناسىنىڭ حيرۋرگيا بولىمشەسىندە مەيىرگەر بولعانىم بار. ال ديپلومىم قولعا تيگەن سوڭ بۇرىنعى سەمەي وبلىسىنىڭ اباي اۋداندىق اۋرۋحاناسىندا حيرۋرگ-دارىگەر رەتىندە العاش ەڭبەك جولىمدى باستادىم. كەيىن 4 جىلعا جۋىق ۋاقىت اقسۋات اۋدانىنداعى پەرزەنتحانا مەڭگەرۋشىسى, اكۋشەر-گينەكولوگ بولىپ قىزمەت ەتتىم. بۇدان سوڭ, ءار جىلدارى اباي اۋداندىق اۋرۋحاناداعى, سەمەيدەگى وبلىستىق بالالار اۋرۋحاناسىنداعى باس دارىگەردىڭ ەمدەۋ جۇمىستارى جونىندەگى ورىنباسارى, وسى اۋرۋحانانىڭ باس دارىگەرى لاۋازىمدارىن اتقاردىم. باس دارىگەر بولا ءجۇرىپ 1993-1994 جىلدارى بالالاردىڭ ونكو-گەموتولوگيا بولىمشەسىن اشىپ, كىشكەنتاي ناۋقاستاردى ەمدەۋ جۇمىسىمەن, ەمدەلگەن سوڭ ولاردىڭ دەنساۋلىعىن شەتەلدە قالپىنا كەلتىرۋ ىسىمەن اينالىستىم. سول جىلدارى گەرمانيادان 61 بالا ساۋىعىپ كەلدى. سولاردىڭ اراسىندا اققان اۋرۋىنا شالدىققان 1 بالا 1 جىلعا جۋىق ەم قابىلدادى.
وسىلايشا, 5 جىلعا جۋىق باس دارىگەر بولعان سوڭ, سەمەي قالاسىنداعى دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى, سەمەي مەملەكەتتىك مەديتسينا ينستيتۋتىنىڭ مەديتسينا ورتالىعى (كلينيكالىق اۋرۋحانا) ديرەكتورى, اتالعان ينستيتۋتتىڭ پرورەكتورى, دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ ەمدەۋ-ۇيىمداستىرۋ دەپارتامەنتىندە, ستراتەگيا جانە دامۋ دەپارتامەنتىندە ديرەكتوردىڭ ورىنباسارى قىزمەتتەرىندە جۇمىس ىستەدىم. 2010 جىلدان بەرى نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى «ونكولوگيا ورتالىعى» مكك باس دارىگەرى لاۋازىمىن اتقارىپ كەلەمىن. 2019 جىلدان باستاپ وسى ورتالىقتىڭ قۇرامىنا قالالىق جۇقپالى اۋرۋحاناسى قوسىلعاننان كەيىن كوپسالالى مەديتسينا ورتالىعى دەگەن اتاۋ الدىق. 2020 جىلى قاڭتاردا ورتالىق قۇرامىندا ينسۋلت ورتالىعى اشىلدى.
– وتاندىق ونكولوگيا سالاسىنىڭ وسى كۇنگى اياق الىسى, جەتكەن جەتىستىگى قانداي؟
– كەيىنگى ونشاقتى جىلدا ەلىمىزدەگى ونكولوگيا سالاسىندا اۋىز تولتىرىپ ايتۋعا بولاتىن وزگەرىستەر بولدى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ حالىققا جولداۋىندا وسى سالاعا كوڭىل ءبولۋ قاجەت ەكەنىن جەتكىزىپ, تاپسىرما بەرگەن بولاتىن. سول تاپسىرمانىڭ, «سالاماتتى قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا 2012-2016 جىلدارعا ارنالعان ونكولوگيا سالاسىنىڭ دامۋ باعدارلاماسى قابىلداندى. باعدارلاما شەڭبەرىندە ەلىمىزدەگى ءار وبلىس ورتالىعىنداعى, سەمەي, جەزقازعان قالالارىنداعى ونكولوگيا ديسپانسەرلەرىنىڭ قۇرال-جابدىعى جاڭارتىلىپ, دارىگەرلەردىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ ماسەلەسى جولعا قويىلدى. ەڭ الدىمەن, 2012 جىلى وسى سالانى قارجىلاندىرۋ ماسەلەسى شەشىلدى. ناۋقاستاردى ءدارى-دارمەكپەن قامتاماسىز ەتۋ ايتارلىقتاي جوعارى دەڭگەيگە كوتەرىلدى. بۇگىندە ناۋقاستار قاجەت ءدارى-دارمەكتىڭ بارلىعىن مەملەكەت تاراپىنان تەگىن الۋىنا بولادى. سونىڭ ىشىندە, اسا قىمبات نىسانالى ەم سانالاتىن 30-دان استام ءدارى-دارمەك ءتۇرى تەگىن قولجەتىمدى. 1 ناۋقاس جىلىنا 30-40 ملن تەڭگەنىڭ ءدارى-دارمەگىن قابىلدايدى. وكىنىشكە قاراي, مۇنداي ناۋقاستاردىڭ باسىم كوپشىلىگى اۋرۋ ابدەن قوزعان, دەرت 3-ءشى, 4-ءشى ساتىسىندا انىقتالعاندار دەۋگە بولادى.
– ىندەتپەن كۇرەس جۇمىسىن قالاي اتقارىپ كەلەسىزدەر؟
– ورتالىقتا جۇقپالى اۋرۋلار اۋرۋحاناسى بولعاندىقتان, دۇنيە ءجۇزىن ءدۇر سىلكىندىرگەن پاندەميا باستالعان كەزدە شەتەلدەن كەلگەن, سونىڭ ىشىندە ۋحان قالاسىنان, ەۋروپادان, وڭتۇستىك كورەيادان جانە تاعى دا باسقا ەلدەردەن كەلگەن ستۋدەنت جاستاردى, وتانداستارىمىزدى قارسى الىپ, العاشىندا كارانتيندىك ستاتسيوناردا تەكسەردىك. بىلتىر جازدا ىندەت شىرقاۋ شەگىنە جەتكەن كەزدە وسى ورتالىقتا 1 290 توسەكتىك ورىن بولدى. سونىڭ ىشىندە 790 توسەكتىك ورىن كوروناۆيرۋسقا شالدىققان ازاماتتاردى ەمدەۋگە ارنالدى. 2020 جىلى ورتالىقتا اتالعان ۆيرۋستان باس-اياعى 7 500-گە جۋىق ناۋقاس ەمدەلسە, بيىل بۇل كورسەتكىش 10 مىڭعا جۋىقتاپ وتىر. بۇل باعىتتاعى جۇمىس ءالى دە جالعاسىپ جاتىر.
– قاراماعىڭىزداعى ماماندار تاجىريبە الماسۋ, بىلىكتىلىگىن جەتىلدىرۋ ماقساتىندا قانداي قادامدار جاساپ, قاي مەملەكەتتەردە شەبەرلىگىن شىڭداپ ءجۇر؟
– وتاندىق مامانداردىڭ مۇمكىندىگى وتە كوپ. سونىڭ بارلىعى ەڭ الدىمەن تاۋەلسىزدىكتىڭ ناتيجەسى. ىندەت بەلەڭ العان 2019 جىلعا دەيىن ورتالىقتاعى مامانداردىڭ كەم دەگەندە 50%-ى شەتەلدەگى, ەلىمىزدەگى جەتەكشى كلينيكالارداعى, ورتالىقتارداعى جەتەكشى ماماندارمەن تاجىريبە الماسىپ كەلگەن ەدى. ماسەلەن, ونكولوگيا سالاسىندا 130-عا جۋىق دارىگەر بار دەيتىن بولساق, جىلىنا سونىڭ كەم دەگەندە 70-كە جۋىعىندا بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىگى بار. بۇعان قوسا, شەتەلدەگى ءىرى ورتالىقتاردىڭ ماماندارىن شاقىرىپ, شەبەرلىك ساعاتتارىن ۇيىمداستىرامىز. سونىڭ ناتيجەسىندە, جوعارى تەحنولوگيالىق دەڭگەيدە وتا جاساۋ, دياگنوستيكالاۋ جولدارىن كۇندەلىكتى جۇمىسىمىزعا ەنگىزۋگە ءمان بەرىپ كەلەمىز. ەسەسىنە, ەل اۋماعىندا ءبىزدىڭ ورتالىقتا عانا جاسالاتىن وپەراتسيالار بار.
– قازاقستاندا ونكولوگيالىق اۋرۋلاردىڭ الدىن الاتىن, ەمدەيتىن ماماندار جەتكىلىكتى مە؟
– ءبىزدىڭ ورتالىقتا ونكولوگ دارىگەرلەردىڭ سانى جەتكىلىكتى. وسى ورتالىقتا ەڭبەك ەتىپ, تاجىريبە جيناپ, كەيىن وزگە ەمدەۋ ورىندارىندا قىزمەت ەتىپ جۇرگەن ماماندار دا وتە كوپ. ءبىر جەتىسپەيتىنى – انەستەزيولوگ دارىگەر. بۇل جەتىسپەۋشىلىك ءبىزدىڭ ورتالىققا عانا ءتان ەمەس. ەل اۋماعىندا تاپشى ماماندىققا اينالدى. سونىمەن قاتار ونكولوگ مامانداردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى كوبىنە-كوپ ەمحانا دەڭگەيىندە بايقالادى. ەمحاناداعى ونكولوگتىڭ قىزمەتى تەراپيا سالاسىمەن ساباقتاس كەلەدى. ونداعى وتباسىلىق, ۋچاسكەلىك دارىگەرلەرگە ەمحاناعا تىركەلگەن ادام سانىنا قاراي قاراجات قاراستىرىلعان. سونىڭ ىشىندە ىنتالاندىراتىن قاراجاتتار دا بار. الايدا ونكولوگ دارىگەر اتالعان ساناتقا جاتپايتىندىقتان, قوسىمشا قاراجات تا تولەنبەيدى. تاپشىلىقتىڭ ءبىر سەبەبى – وسىنداي ىنتالاندىرۋ مەحانيزمدەرىنىڭ جوقتىعىنان دەپ ويلايمىن. بۇل ماسەلەنى, ياعني مامان تاپشىلىعىن تاياۋ ارادا شەشە قويۋ اسا قيىن. وسى ماسەلەنىڭ ءبىر شەشىمى رەتىندە ەلورداداعى وتباسىلىق, ۋچاسكەلىك دارىگەرلەردى ونكولوگيا باعىتىنداعى اۋرۋلاردىڭ باستاپقى بەلگىلەرىن انىقتاۋعا, دياگنوستيكالاۋعا ۇيرەتىپ كەلەمىز. سونىڭ ناتيجەسىندە, شاھار اۋماعىنداعى قاتەرلى ىسىكتەردىڭ 33-34%-ى 1-ءشى ساتىسىندا انىقتالىپ كەلەدى. بۇل قادام ناۋقاستارعا الداعى ۋاقىتتا ءتيىمدى كومەك كورسەتۋگە جول اشادى.
– نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ تۇرعىندارى ونكولوگيالىق ورتالىققا قانشالىقتى ءجيى جۇگىنەدى؟ قالا تۇرعىندارىنان بولەك, ەلورداعا وڭىرلەردەن ەم ىزدەپ كەلەتىندەر دە بار شىعار؟ ولارعا دا كومەك كورسەتەسىزدەر مە؟
– دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنىڭ نەگىزى ەمحانادا باستالادى. باستاپقى مەديتسينالىق سانيتارلىق كومەك تە سوندا كورسەتىلەدى. ەمحانا ونكولوگى دياگنوز قويىپ, بىزگە جىبەرەدى. ءبىز ءوز كەزەگىمىزدە ناۋقاستى تولىق تەكسەرىستەن وتكىزىپ, دياگنوزىن ناقتىلايمىز. بىرنەشە ماماننىڭ قاتىسۋىمەن كونسيليۋم ۇيىمداستىرىلادى. بۇدان سوڭ ناۋقاستى ەمدەۋ جۇمىستارى باستالادى. ارينە, قالا تۇرعىندارىنا قىزمەت كورسەتۋىمىزگە قانداي دا ءبىر كەدەرگى بولعان ەمەس. كەز كەلگەن ادامعا قولۇشىن سوزۋعا ءازىرمىز. سول جۇمىستى ىستەپ تە كەلەمىز. قالالىق ورتالىق سانالعانىمىزبەن, شاھار تۇرعىندارىمەن شەكتەلىپ قالعان جايىمىز جوق. بىرىڭعاي ۇلتتىق دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى قاعديداسىنا سايكەس, قازاقستاننىڭ كەز كەلگەن ازاماتى كوڭىلى قالاعان اۋرۋحانانى, ەمدەيتىن دارىگەردى تاڭداي الادى. ءار جىلدارى ورتالىقتا ەم قابىلداعان ناۋقاستاردىڭ 42%-عا جۋىعى – قازاقستاننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن ازاماتتار سانالادى. بۇل ءۇردىس بىلتىرعى كارانتيندىك شەكتەۋلەر كەزىندە عانا سايابىرسىدى. سونىڭ وزىندە, ەم ىزدەپ كەلە جاتقان ناۋقاستى كەرى قايتارعان كەزىمىز جوق. ال ورتالىقتا تاۋلىك بويى جاتىپ ەم قابىلدايتىن ناۋقاستاردىڭ جالپى سانى جىلىنا 10 مىڭعا جۋىقتايدى. 75 مىڭنان استام ادام ءبىزدىڭ ەمحانامىز ارقىلى تەكسەرىلىپ, ەم قابىلداپ, دەرتىنە شيپا تابادى. ياعني جىل سايىن 85-90 مىڭعا جۋىق ادام ورتالىقتا ونكولوگيا باعىتىندا كومەك الادى.
– ەل اۋماعىندا وسى ونكولوگيالىق اۋرۋلاردىڭ كەسىرىنەن كوز جۇماتىن وتانداستارىمىزدىڭ سانى وتكەن وتىز جىلدا ازايدى ما, جوق الدە كوبەيدى مە؟
– جىلدار جىلجىعان سايىن بۇل كورسەتكىش ءسال دە بولسىن تومەندەپ كەلەدى. ەل اۋماعىندا جىلىنا 34-35 مىڭ ادامنان ونكولوگيالىق اۋرۋ انىقتالعان بولسا, كەمى 14-15 مىڭ ادام كوز جۇمادى. مۇنىڭ بارلىعى ءدال سول جىلى اۋرۋى انىقتالعان ادامدار ەمەس ارينە. قايتىس بولعانداردىڭ اراسىندا بۇرىننان اۋىرىپ كەلگەندەر دە بار. بۇگىندە ەل اۋماعىندا ونكولوگيالىق اۋرۋى انىقتالعان 190 مىڭنان استام ادام ەسەپتە تۇر. سونىڭ 12 500-گە جۋىعى – ەلوردا تۇرعىندارى.
– ونكولوگيالىق اۋرۋلاردى بولدىرماۋ, ونىڭ الدىن الۋ, ەمدەپ ۇلگەرۋ ءۇشىن وقىرماندارىمىز نەنى ەسكەرۋى كەرەك؟ اۋرۋدى ۋشىقتىرىپ الماۋ ءۇشىن قانداي قادامعا بارعان, نەنى بىلگەن ءجون؟
– ەڭ الدىمەن سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستانۋ قاجەت. شىلىم شەگۋ, الكوگولدىك ونىمدەردى مولشەردەن تىس پايدالانۋ, ارتىق سالماق قوسۋ, قۋىرىلعان, قاقتالعان تاماقتاردى ءجيى جەۋ – ءتۇپتىڭ تۇبىندە ادامدى ءارتۇرلى اۋرۋعا شالدىقتىرادى. اسقازاننىڭ, وڭەشتىڭ, وكپەنىڭ, باۋىردىڭ, ىشەكتىڭ سوزىلمالى اۋرۋلارى بولعان جاعدايدا ناۋقاس ۇدايى دارىگەردىڭ باقىلاۋىندا بولۋى ءتيىس. جىلىنا كەم دەگەندە ءبىر رەت تەكسەرىستەن ءوتىپ, ۋاقىتىندا ەم قابىلداعان دا اسا ماڭىزدى ماسەلە. ەڭ باستىسى, قانداي دا ءبىر دەرتتى وكنولوگيالىق اۋرۋعا اينالدىرىپ الماۋ قاجەت. دۇرىسى ۋاقىتىندا تاماقتانىپ, دەمالىپ, ەم قابىلداۋ. قايعىعا سالىنىپ, مۇڭعا بەرىلۋ دە, كۇيزەلىسكە ۇشىراۋ دا دەنساۋلىققا زيان. سەبەبى كۇردەلى اۋرۋدىڭ كوبىسى كۇيزەلىستەن باستالادى.
اڭگىمەلەسكەن
راۋان قابيدولدا,
«Egemen Qazaqstan»
