مەديتسينا • 19 جەلتوقسان، 2021

مۇحتار تولەتاەۆ: ءدارى-دارمەكپەن قامتۋ جوعارى دەڭگەيگە جەتتى

310 رەت كورسەتىلدى

ەلىمىز ەگەمەندىك العان كەزەڭنەن بەرى وتاندىق دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن دامىتۋعا باسا ءمان بەرىلىپ كەلەدى. اسىرەسە، ونكولوگيالىق اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋ، تەكسەرۋ، ەمدەۋ باعىتىندا اۋقىمدى جۇمىس اتقارىلىپ جاتىر. بۇل رەتتە، ءبىز كۇنى كەشە پرەزيدەنت جارلىعىمەن ەلىمىزدەگى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن دامىتۋداعى جانە وندىرىستىك قىزمەتتەگى اسا ۇزدىك جەتىستىگى ءۇشىن «قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى» اتاعى بەرىلىپ، ايرىقشا ەرەكشەلىك بەلگىسى – التىن جۇلدىز بەن «وتان» وردەنىن وڭىرىنە قاداعان ونكولوگ دارىگەر مۇحتار تولەتاەۆپەن اڭگىمەلەسكەن بولاتىنبىز.

– مۇحتار ەسەنجان ۇلى، ەسىمىڭىزگە ەل قانىق تانىمال ونكولوگ دارىگەرسىز. ادامزات بالاسىن دەرتتەن ايىقتىرىپ، ناۋقاستىڭ جانىنا شيپا بەرەتىن وسى سالاعا قالاي كەلدىڭىز؟

– 1983 جىلى سەمەيدەگى مەملەكەتتىك مەديتسينا ينستيتۋتىن اياقتاپ، بۇدان سوڭ حيرۋرگ ماماندىعى بويىنشا ينتەرناتۋرانى ءتامامدادىم. ستۋدەنت جىلدارى سەمەيدەگى وبلىستىق بالالار اۋرۋحاناسىنىڭ حيرۋرگيا بولىمشەسىندە مەيىرگەر بولعانىم بار. ال ديپلومىم قولعا تيگەن سوڭ بۇرىنعى سەمەي وبلىسىنىڭ اباي اۋداندىق اۋرۋحاناسىندا حيرۋرگ-دارىگەر رەتىندە العاش ەڭبەك جولىمدى باستادىم. كەيىن 4 جىلعا جۋىق ۋاقىت اقسۋات اۋدانىنداعى پەرزەنتحانا مەڭگەرۋشىسى، اكۋشەر-گينەكولوگ بولىپ قىزمەت ەتتىم. بۇدان سوڭ، ءار جىلدارى اباي اۋداندىق اۋرۋحاناداعى، سەمەيدەگى وبلىستىق بالالار اۋرۋحانا­سىنداعى باس دارىگەردىڭ ەمدەۋ جۇمىستا­رى جونىندەگى ورىنباسارى، وسى اۋرۋحانا­نىڭ باس دارىگەرى لاۋا­زىم­دارىن اتقار­دىم. باس دارىگەر بولا ءجۇرىپ 1993-1994 جىلدارى بالالاردىڭ ونكو-گەموتولوگيا بولىمشەسىن اشىپ، كىشكەنتاي ناۋقاس­تاردى ەمدەۋ جۇمىسىمەن، ەمدەلگەن سوڭ ولاردىڭ دەنساۋلىعىن شەتەلدە قالپىنا كەلتىرۋ ىسىمەن اينالىستىم. سول جىلدارى گەرمانيادان 61 بالا ساۋىعىپ كەلدى. سولاردىڭ اراسىندا اققان اۋرۋىنا شالدىققان 1 بالا 1 جىلعا جۋىق ەم قابىلدادى.

وسىلايشا، 5 جىلعا جۋىق باس دا­رىگەر بولعان سوڭ، سەمەي قالاسىنداعى دەن­ساۋ­لىق ساقتاۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى، سەمەي مەملەكەتتىك مەديتسينا ينستيتۋتىنىڭ مەديتسينا ورتالىعى (كلي­ني­­كالىق اۋرۋحانا) ديرەكتورى، اتال­­عان ينستيتۋتتىڭ پرورەكتورى، دەن­ساۋ­­لىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ ەم­دەۋ-ۇيىم­داستىرۋ دەپارتامەنتىندە، ستراتە­گيا جانە دامۋ دەپارتامەنتىندە ديرەكتوردىڭ ورىنباسارى قىزمەتتەرىندە جۇمىس ىستەدىم. 2010 جىلدان بەرى نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى «ونكولوگيا ورتالىعى» مكك باس دارىگەرى لاۋازىمىن اتقارىپ كەلەمىن. 2019 جىلدان باس­تاپ وسى ورتالىقتىڭ قۇرامىنا قالالىق جۇقپالى اۋرۋحاناسى قوسىلعاننان كەيىن كوپسالالى مەديتسينا ورتالىعى دەگەن اتاۋ الدىق. 2020 جىلى قاڭتاردا ورتالىق قۇرامىندا ينسۋلت ورتالىعى اشىلدى.

– وتاندىق ونكولوگيا سالاسىنىڭ وسى كۇنگى اياق الىسى، جەتكەن جەتىستىگى قانداي؟

– كەيىنگى ونشاقتى جىلدا ەلىمىز­دەگى ونكولوگيا سالاسىندا اۋىز تولتىرىپ اي­تۋعا بولاتىن وزگەرىستەر بولدى. ەل­باسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ حا­لىق­­قا جول­داۋىندا وسى سالاعا كوڭىل ءبولۋ قاجەت ەكەنىن جەتكىزىپ، تاپسىرما بەرگەن بولاتىن. سول تاپسىرمانىڭ، «سالا­مات­تى قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدار­لاماسىنىڭ اياسىندا 2012-2016 جىلدارعا ارنالعان ونكولوگيا سالا­سىنىڭ دامۋ باعدارلاماسى قابىل­دان­دى. باعدارلاما شەڭبەرىندە ەلىمىزدە­گى ءار وبلىس ورتالىعىنداعى، سەمەي، جەز­قاز­عان قالالارىنداعى ونكولوگيا ديس­­پانسەرلەرىنىڭ قۇرال-جابدىعى جاڭا­ر­تىلىپ، دارىگەرلەردىڭ ءبىلىمىن جەتىل­دىرۋ ماسەلەسى جولعا قويىل­دى. ەڭ ال­دىمەن، 2012 جىلى وسى سالانى قار­­جىلاندىرۋ ماسەلەسى شەشىلدى. ناۋقاستاردى ءدارى-دارمەكپەن قامتاما­سىز ەتۋ ايتارلىقتاي جوعارى دەڭگەيگە كوتەرىلدى. بۇگىندە ناۋقاستار قاجەت ءدارى-دار­مەكتىڭ بارلىعىن مەملەكەت تاراپىنان تەگىن الۋىنا بولادى. سونىڭ ىشىندە، اسا قىمبات نىسانالى ەم سانالاتىن 30-دان استام ءدارى-دارمەك ءتۇرى تەگىن قولجەتىمدى. 1 ناۋقاس جىلىنا 30-40 ملن تەڭگەنىڭ ءدارى-دارمەگىن قابىلدايدى. وكىنىشكە قاراي، مۇنداي ناۋقاستاردىڭ باسىم كوپشىلىگى اۋرۋ ابدەن قوزعان، دەرت 3-ءشى، 4-ءشى ساتىسىندا انىقتالعاندار دەۋ­گە بولادى.

– ىندەتپەن كۇرەس جۇمىسىن قالاي اتقارىپ كەلەسىزدەر؟

– ورتالىقتا جۇقپالى اۋرۋلار اۋرۋ­حا­ناسى بولعاندىقتان، دۇنيە ءجۇزىن ءدۇر سىلكىندىرگەن پاندەميا باستالعان كەزدە شەتەلدەن كەلگەن، سونىڭ ىشىندە ۋحان قالاسىنان، ەۋروپادان، وڭتۇستىك كورەيادان جانە تاعى دا باسقا ەلدەردەن كەلگەن ستۋدەنت جاستاردى، وتانداس­تارىمىزدى قارسى الىپ، العاشىندا كارانتيندىك ستاتسيوناردا تەكسەردىك. بىل­تىر جازدا ىندەت شىرقاۋ شەگىنە جەت­كەن كەزدە وسى ورتالىقتا 1 290 توسەكتىك ورىن بولدى. سونىڭ ىشىندە 790 توسەكتىك ورىن كوروناۆيرۋسقا شالدىققان ازاماتتاردى ەمدەۋگە ارنالدى. 2020 جىلى ورتالىقتا اتالعان ۆيرۋستان باس-اياعى 7 500-گە جۋىق ناۋقاس ەمدەلسە، بيىل بۇل كورسەتكىش 10 مىڭعا جۋىقتاپ وتىر. بۇل باعىتتاعى جۇمىس ءالى دە جالعاسىپ جاتىر.

– قاراماعىڭىزداعى ماماندار تاجىريبە الماسۋ، بىلىكتىلىگىن جەتىلدىرۋ ماقساتىندا قانداي قادامدار جاساپ، قاي مەملەكەتتەردە شەبەرلىگىن شىڭداپ ءجۇر؟

– وتاندىق مامانداردىڭ مۇمكىن­دىگى وتە كوپ. سونىڭ بارلىعى ەڭ الدىمەن تاۋەلسىزدىكتىڭ ناتيجەسى. ىندەت بەلەڭ العان 2019 جىلعا دەيىن ورتالىق­تاعى مامانداردىڭ كەم دەگەندە 50%-ى شەتەلدەگى، ەلىمىزدەگى جەتەكشى كلينيكا­لارداعى، ورتالىقتارداعى جەتەكشى ماماندارمەن تاجىريبە الماسىپ كەلگەن ەدى. ماسەلەن، ونكولوگيا سا­لاسىندا 130-عا جۋىق دارىگەر بار دەيتىن بولساق، جىلىنا سونىڭ كەم دەگەندە 70-كە جۋىعىندا بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىگى بار. بۇعان قوسا، شەتەلدەگى ءىرى ورتالىقتاردىڭ ماماندارىن شاقىرىپ، شەبەرلىك ساعاتتارىن ۇيىمداستىرامىز. سونىڭ ناتيجەسىندە، جوعارى تەحنولوگيالىق دەڭگەيدە وتا جاساۋ، دياگنوستيكالاۋ جولدارىن كۇندەلىكتى جۇمىسىمىزعا ەنگىزۋگە ءمان بەرىپ كەلەمىز. ەسەسىنە، ەل اۋماعىندا ءبىزدىڭ ورتالىقتا عانا جاسالاتىن وپەراتسيالار بار.

– قازاقستاندا ونكولوگيالىق اۋرۋلاردىڭ الدىن الاتىن، ەمدەيتىن ماماندار جەتكىلىكتى مە؟

– ءبىزدىڭ ورتالىقتا ونكولوگ دارىگەر­لەردىڭ سانى جەتكىلىكتى. وسى ورتالىقتا ەڭبەك ەتىپ، تاجىريبە جيناپ، كەيىن وزگە ەمدەۋ ورىندارىندا قىزمەت ەتىپ جۇرگەن ماماندار دا وتە كوپ. ءبىر جەتىس­پەيتىنى – انەستەزيولوگ دارىگەر. بۇل جەتىسپەۋشىلىك ءبىزدىڭ ورتالىققا عانا ءتان ەمەس. ەل اۋماعىندا تاپشى ماماندىققا اينالدى. سونىمەن قاتار ونكولوگ مامانداردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى كوبىنە-كوپ ەمحانا دەڭگەيىندە بايقالادى. ەمحاناداعى ونكولوگتىڭ قىزمەتى تەراپيا سالاسىمەن ساباقتاس كەلەدى. ونداعى وتباسىلىق، ۋچاسكەلىك دارىگەرلەرگە ەمحاناعا تىركەلگەن ادام سانىنا قاراي قاراجات قاراستىرىلعان. سونىڭ ىشىندە ىنتالاندىراتىن قاراجاتتار دا بار. الايدا ونكولوگ دارىگەر اتالعان ساناتقا جاتپايتىندىقتان، قوسىمشا قاراجات تا تولەنبەيدى. تاپشىلىقتىڭ ءبىر سەبەبى – وسىنداي ىنتالاندىرۋ مەحانيزمدەرىنىڭ جوقتىعىنان دەپ ويلايمىن. بۇل ماسەلەنى، ياعني مامان تاپشىلىعىن تاياۋ ارادا شەشە قويۋ اسا قيىن. وسى ماسەلەنىڭ ءبىر شەشىمى رەتىندە ەلورداداعى وتباسىلىق، ۋچاسكەلىك دارىگەرلەردى ونكولوگيا باعى­تىن­داعى اۋرۋلاردىڭ باستاپقى بەلگى­لەرىن انىقتاۋعا، دياگنوستيكالاۋعا ۇيرە­تىپ كەلەمىز. سونىڭ ناتيجەسىندە، شاھار اۋماعىنداعى قاتەرلى ىسىكتەردىڭ 33-34%-ى 1-ءشى ساتىسىندا انىقتالىپ كەلەدى. بۇل قادام ناۋقاستارعا الداعى ۋاقىتتا ءتيىمدى كومەك كورسەتۋگە جول اشادى.

– نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ تۇرعىن­دارى ونكولوگيالىق ورتالىق­قا قان­شا­لىقتى ءجيى جۇگىنەدى؟ قالا تۇرعىن­دارىنان بولەك، ەلورداعا وڭىر­لەر­دەن ەم ىزدەپ كەلەتىندەر دە بار شىعار؟ ولارعا دا كومەك كورسە­تە­سىزدەر مە؟

– دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنىڭ نەگىزى ەمحانادا باستالادى. باستاپقى مەديتسينالىق سانيتارلىق كومەك تە سوندا كورسەتىلەدى. ەمحانا ونكولوگى دياگنوز قويىپ، بىزگە جىبەرەدى. ءبىز ءوز كەزەگىمىزدە ناۋقاستى تولىق تەكسەرىستەن وتكىزىپ، دياگنوزىن ناقتىلايمىز. بىرنەشە ماماننىڭ قاتىسۋىمەن كونسيليۋم ۇيىمداستىرىلادى. بۇدان سوڭ ناۋقاستى ەمدەۋ جۇمىستارى باستالادى. ارينە، قالا تۇرعىندارىنا قىزمەت كورسەتۋىمىزگە قانداي دا ءبىر كەدەرگى بولعان ەمەس. كەز كەلگەن ادامعا قولۇشىن سوزۋعا ءازىرمىز. سول جۇمىستى ىستەپ تە كەلەمىز. قالالىق ورتالىق سانالعانىمىزبەن، شاھار تۇرعىندارىمەن شەكتەلىپ قالعان جا­يىمىز جوق. بىرىڭعاي ۇلتتىق دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى قاعديداسىنا سايكەس، قازاقستاننىڭ كەز كەلگەن ازاماتى كوڭىلى قالاعان اۋرۋحانانى، ەمدەيتىن دارىگەردى تاڭداي الادى. ءار جىلدارى ورتالىقتا ەم قابىلداعان ناۋقاستاردىڭ 42%-عا جۋىعى – قازاقستاننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن ازاماتتار سانالادى. بۇل ءۇردىس بىلتىرعى كارانتيندىك شەكتەۋلەر كەزىندە عانا سايابىرسىدى. سونىڭ وزىندە، ەم ىزدەپ كەلە جاتقان ناۋقاستى كەرى قايتارعان كەزىمىز جوق. ال ورتالىقتا تاۋلىك بويى جاتىپ ەم قابىلدايتىن ناۋقاستاردىڭ جالپى سانى جىلىنا 10 مىڭعا جۋىقتايدى. 75 مىڭنان استام ادام ءبىزدىڭ ەمحانامىز ارقىلى تەكسەرىلىپ، ەم قابىلداپ، دەرتىنە شيپا تابادى. ياعني جىل سايىن 85-90 مىڭعا جۋىق ادام ورتالىقتا ونكولوگيا باعىتىندا كومەك الادى.

– ەل اۋماعىندا وسى ونكولوگيالىق اۋرۋلاردىڭ كەسىرىنەن كوز جۇماتىن وتانداستارىمىزدىڭ سانى وتكەن وتىز جىلدا ازايدى ما، جوق الدە كوبەيدى مە؟

– جىلدار جىلجىعان سايىن بۇل كورسەتكىش ءسال دە بولسىن تومەندەپ كەلەدى. ەل اۋماعىندا جىلىنا 34-35 مىڭ ادامنان ونكولوگيالىق اۋرۋ انىقتالعان بولسا، كەمى 14-15 مىڭ ادام كوز جۇمادى. مۇنىڭ بارلىعى ءدال سول جىلى اۋرۋى انىقتالعان ادامدار ەمەس ارينە. قايتىس بولعانداردىڭ اراسىندا بۇرىننان اۋىرىپ كەلگەندەر دە بار. بۇگىندە ەل اۋماعىندا ونكولوگيالىق اۋرۋى انىقتالعان 190 مىڭنان استام ادام ەسەپتە تۇر. سونىڭ 12 500-گە جۋىعى – ەلوردا تۇرعىندارى.

– ونكولوگيالىق اۋرۋلاردى بولدىرماۋ، ونىڭ الدىن الۋ، ەمدەپ ۇلگە­رۋ ءۇشىن وقىرماندارىمىز نەنى ەسكە­رۋى كەرەك؟ اۋرۋدى ۋشىقتىرىپ الماۋ ءۇشىن قانداي قادامعا بارعان، نەنى بىلگەن ءجون؟

– ەڭ الدىمەن سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستانۋ قاجەت. شىلىم شەگۋ، الكوگولدىك ونىمدەردى مولشەردەن تىس پايدالانۋ، ارتىق سالماق قوسۋ، قۋىرىلعان، قاق­تال­عان تاماقتاردى ءجيى جەۋ – ءتۇپتىڭ تۇبىندە ادامدى ءارتۇرلى اۋرۋعا شالدىق­تىرادى. اسقازاننىڭ، وڭەشتىڭ، وكپەنىڭ، باۋىردىڭ، ىشەكتىڭ سوزىلمالى اۋرۋلارى بولعان جاعدايدا ناۋقاس ۇدايى دارىگەردىڭ باقىلاۋىندا بولۋى ءتيىس. جىلىنا كەم دەگەندە ءبىر رەت تەكسەرىستەن ءوتىپ، ۋاقىتىندا ەم قابىلداعان دا اسا ماڭىزدى ماسەلە. ەڭ باستىسى، قانداي دا ءبىر دەرتتى وكنولوگيالىق اۋرۋعا اينالدىرىپ الماۋ قاجەت. دۇرىسى ۋاقىتىندا تاماقتانىپ، دەمالىپ، ەم قابىلداۋ. قايعىعا سالىنىپ، مۇڭعا بەرىلۋ دە، كۇيزەلىسكە ۇشىراۋ دا دەنساۋلىققا زيان. سەبەبى كۇردەلى اۋرۋدىڭ كوبىسى كۇيزەلىستەن باستالادى.

اڭگىمەلەسكەن

راۋان قابيدولدا،

«Egemen Qazaqstan»

سوڭعى جاڭالىقتار

بۇعىبۇلاۋ

قازاقستان • كەشە

جۇزە ءبىلۋ – ءومىر

قوعام • كەشە

ولكەتانۋشى

قازاقستان • كەشە

كەبەنەك

تاريح • كەشە

ساۋكەلە

ونەر • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار