باقىتتىڭ تورەسى – بالا ءسۇيۋ

وسىدان 30 جىل بۇرىن قازاق­ستان تاۋەلسىزدىگىن العان كەزدە دەموگرا­فيالىق الەۋەتتىڭ تومەندەۋى سياقتى كۇردەلى ماسەلەگە تاپ بولدى. ال بالا تۋ كورسەتكىشى كەز كەلگەن ەلدىڭ ەكو­نوميكالىق دامۋىن الەۋمەتتىك ينديكاتيۆتىك باعالاۋدىڭ جانە انالار­دىڭ بالالارىنىڭ بولاشاعىنا دەگەن سەنىمدىلىگىنىڭ تىرەگى سانالادى.

وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارىندا – ەگەمەن ەلىمىزدىڭ قالىپ­تاسۋىنىڭ باسىندا مەديتسينا سالاسىندا, ونىڭ ىشىندە ايەلدەردى بوساندىرۋ جانە جاڭا تۋعان نارەستەلەردىڭ كۇتۋ تاسىلدەرىن وزگەرتۋ قاجەت بولدى. مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنە جا­لاقىنى ۋاقتىلى تولەمەۋ, ءدارى-دار­­مەكتەردىڭ, وپەراتسيالىق ماتە­ر­يال­داردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى, اۋرۋحانا­نىڭ توسەنىشتەرى مەن بالالار جايالىق­تارىنىڭ جۋىلعانى ءۇشىن جانە كوم­مۋنالدىق قىزمەت تولەمدەرى بويىنشا جينالىپ قالعان بەرەشەكتى وتەۋ ماسەلەلەرىن شەشۋ كۇن تارتىبىندە تۇردى.

وسى ورايدا پەرزەنتحانالار جۇمى­سىنا جاڭا تەحنولوگيالىق ادىستەردى ەنگىزۋ تالاپ ەتىلدى. انا قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ءتيىمدى پەريناتالدىق كۇتىم مەن بازالىق جاڭا تەحنولوگيالارى (سەرىكتەس بوسانۋ, جاڭا تۋعان نارەستەنى انانىڭ كەۋدەسىنە بىردەن جاتقىزىپ, ۋىز سۇتىمەن ەمىزۋ, انا مەن بالانىڭ بىرگە بولۋى, جىلۋ رەجىمىن ساقتاۋ, كۇندەلىكتى ءتيىمسىز شارالاردان باس تارتۋ, جۇكتى ايەلدەر مەن سەرىكتەستەردى الداعى بوسانۋعا دايىنداۋ, مەرزىمىنەن بۇرىن تۋعان بالالاردى كۇتۋدى جەتىلدىرۋ جانە ت.ب.) قاراستىرىلدى. بۇل جۇمىستار 1993-1995 جىلدارى دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى (ددۇ) جانە يۋنيسەف – حالىقارالىق بالالار قورىمەن بىرلەسىپ, قارجىلىق شىعىندار تالاپ ەتىلمەيتىن انا قاۋىپ­سىزدىگى باعدارلاماسى اياسىندا اتقارىلدى.

انا قاۋىپسىزدىگى – ددۇ 1987 جى­لى باستاعان حالىقارالىق باعدار­لاما. سوعان بايلانىستى ەلىمىزدە جۇكتى ايەلدەرگە جانە جوعارى قاۋىپ­تى توپتاعى بوسانعان ايەلدەرگە اكۋشەر­لىك-پەريناتالدىق كومەك كورسەتۋ, مەرزىمىنەن بۇرىن تۋعان بالالاردى كۇتۋ ءۇشىن وبلىستاردا پەريناتالدىق ورتالىقتار (مارتەبەسى 3-ءشى دەڭگەيلى) اشىلا باستالدى. بوساندىرۋ ۇيىمدارى «بالاعا جىلى شىرايمەن قاراۋشى اۋرۋحانا» حالىقارالىق مارتەبەسىن الا باستادى. ناتيجەسىندە, 10 جىل ىشىندە انا ءولىمى 10 ەسە ازايتىلدى. ەلدەگى دەموگرافيالىق احۋال 1991-2021 جىلدار كەزەڭىندە وڭ ديناميكاعا يە بولىپ وتىر: تۋ كوەففيتسيەنتى, حالىقتىڭ تابيعي ءوسىمى ارتتى. حالىق سانىنىڭ ءوسىمى بالا تۋ كورسەتكىشىنىڭ وسۋىنەن, ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعىنىڭ ۇلعايۋىنان جانە كوشى-قوننىڭ وڭ سالدوسىنان بايقالادى. ال دەموگرافيالىق دامۋدا وڭ پارامەترلەرگە قول جەت­كى­زۋ – مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك-ەكو­نو­ميكالىق ومىرىندەگى ماڭىزدى فاكتور­لاردىڭ ءبىرى. ويتكەنى ول ەلدىڭ قورعانىس قابىلەتىن قامتاماسىز ەتۋگە جانە ەكونوميكانىڭ ودان ءارى ءوسۋى ءۇشىن الەۋەت قۇرۋعا ىقپال ەتەدى.

ەلىمىز تۇراقتى ەكونوميكالىق ءوسۋ وربيتاسىنا ەنە وتىرىپ, الەۋمەتتىك سالاعا كوبىرەك كوڭىل بولە باستادى. 2005 جىلى بالا تۋعا جانە ونىڭ كۇتىمىنە بيۋدجەتتەن بەرىلەتىن جاردەماقىلاردى قاراستىراتىن «بالالى وتباسىلارعا بەرىلەتىن مەملەكەتتىك جاردەماقىلار تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. سوعان سايكەس قولدانىلعان شارالار وڭ ناتيجە بەرىپ, 2006 جىلدان باستاپ تۋ كورسەتكىشى وسە باستادى. ەگەر 2003-2005 جىلدارى قازاقستاندا 1 مىڭ ادامعا شاققاندا 17-18 نارەستەدەن كەلسە, 2006-2007 جىلدار ارالىعىندا بۇل ينديكاتور 22-گە دەيىن ءوستى. 2008 جىلى 23-كە جەتتى. وسىعان وراي دەموگرافتار مەن سوتسيولوگتار تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى العاشقى «بەبي-بۋم» تۋرالى قۋانا حابارلادى.

2008 جىلدان باستاپ قازاقستان بالانىڭ ءتىرى تۋىلۋىنىڭ جاڭا ول­شەمدەرىنە كوشتى. ناقتى ايتقاندا, ول – جۇكتىلىكتىڭ 22 اپتاسىنان باستاپ جانە جاڭا تۋعان نارەستەنىڭ سالماعى 500 گرامم جانە ودان جوعارى سالماقتا بولۋى. ال بۇرىن بۇل كورسەتكىش تۇسىك تاستاۋ بولىپ سانالاتىن, ءسابيدىڭ سالماعى 1 مىڭ گرامنان جوعارى بولۋى كوزدەلەتىن-ءدى. مۇنىڭ ءوزى زاڭناماداعى جاقسى گۋمانيستىك وزگەرىس بولدى جانە كوپتەگەن اتا-انالارعا ءۇمىت بەردى.

مەرزىمىنەن بۇرىن بوسانعان جۇك­تى ايەلدەردى جانە ولاردىڭ شالا تۋعان نارەستەلەرىن جوعارى مامان­داندىرىلعان كومەكپەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ەلدە پەريناتالدىق كومەكتى وڭىرلەندىرۋ ءىسى جۇرگىزىلدى. ونىڭ ماقساتى بارلىق مەرزىمىنەن بۇرىن بوسانۋدى 2-ءشى جانە 3-ءشى دەڭگەيدەگى بوساندىرۋ ۇيىمدارىندا شوعىرلاندىرۋ ەدى. وسىلايشا بارلىق مەرزىمىنەن بۇرىن بوسانۋدىڭ 94 پايىزى 2-ءشى جانە 3-ءشى دەڭگەيدەگى بوساندىرۋ ۇيىمدارىندا ورىندالدى. ءسويتىپ, قازاقستاندا دەنە سالماعى وتە تومەن, شالا تۋعان بالالاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى 10 جىل ىشىندە 2 ەسە ءوستى.

ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق دەنساۋلىق ساق­تاۋ جۇيەسىن ۇزاق مەرزىمدى جاڭعىر­تۋ اياسىندا مەديتسينالىق قىزمەت­تەر ساپاسىنىڭ بىرىڭعاي ستاندارتتا­رى ەنگىزىلىپ, مەديتسينالىق ۇيىمدار­دى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جاراق­تان­دىرۋ جەتىلدىرىلدى. بۇگىنگى تاڭ­دا رەسپۋبليكامىزدا 247 ۇيىم بوسان­­دىرۋ قىزمەتىن كورسەتەدى. پەري­نا­­تالدىق كومەك كورسەتۋدىڭ 4 دەڭ­گەيى, ياعني اۋداندىق, قالالىق, وبلىس­تىق پەريناتالدىق ورتالىقتار جانە 2 عىلىمي ورتالىق بار. ەم­حانا­لار جانىنداعى ايەلدەر كونسۋل­تاتسيالارىنىڭ سانى – 759.

ددۇ ۇسىنىمدارىنا سايكەس ەلى­مىز­دە انالاردىڭ, بالالار مەن جاس­وسپىرىمدەردىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋ جونىندەگى باعدارلامالار بەلسەندى تۇردە ەنگىزىلۋ ۇستىندە. ولار – جۇكتى­لىك­تىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, انا سۇتىمەن ەمىزۋدى قولداۋ, بالاعا مەيىرىمدى كلينيكالار جانە تومەن, وتە تومەن سالماقتا تۋعان بالالار­دى كۇتۋ, وتباسىن جوسپارلاۋ جا­نە قاۋىپسىز تۇسىك جاساۋ, بالالار جا­سىن­­داعى اۋرۋلاردى ىقپالداستىرا قاراۋ, جاستارعا مەيىرىمدى كلينيكالار. بۇگىندە ەمحانا جۇيەسى از شىعىنمەن جانە قوعامنىڭ مەديتسينالىق كومەككە نەعۇرلىم جوعارى قاناعاتتانۋى ار­قى­لى حالىق دەنساۋلىعىنىڭ جاقسى كورسەتكىشتەرىنە قول جەتكى­زىپ وتىر. ەلىمىزدە بوسانعانعا دەيىن­گى با­قىلاۋمەن قامتۋ دەڭگەيى ايتار­لىق­تاي: بارلىق ايەل دەرلىك (99,2 پايىز) جۇكتىلىك كەزىندە كەمىندە 1 رەت بىلىكتى مەديتسينالىق پەرسونال ارقىلى (دارىگەر, مەيىربيكە, اكۋشەر, فەلد­شەر) بوسانعانعا دەيىنگى تەكسەرۋدەن وتەدى. قازاقستاننىڭ بارلىق وڭىرىندە بوسانعانعا دەيىنگى باقىلاۋ كورسەتكىشى 90 پايىزعا جاقىنداپ كەلەدى. بۇل مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋ مودەلىنىڭ الەۋمەتتىك-پروفي­لاكتيكالىق باعىتىن كورسەتىپ وتىر.

زاماناۋي دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن دامىتۋ ستراتەگياسىنىڭ وزگەرۋى اۋرۋدى ەمدەۋدەن دەنساۋلىقتى ساقتاۋعا جانە «اۋرۋلار مەديتسيناسىنان» «دەنساۋلىق ساقتاۋ مەديتسيناسىنا» اۋىسۋ بولىپ سانالادى. ياعني پروفيلاكتيكالىق مەديتسينانى دامىتۋ مىندەتى العا قويىلىپ وتىر. ونىڭ رەسۋرستارى – پاتروناجدىق پەريناتالدىق قىزمەتتى جاڭعىرتۋ, ايەلدەر قاۋىمىن ديسپانسەرلەۋ, قاۋىپتى توپتى انىقتاۋ, سكرينينگتىك باعدارلامالار, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك وسال توپتارىن انىقتاۋ, جوباسىن جوس­پارلاۋ جانە كونتراتسەپتسيا.

وتكەن جىلى «حالىق دەنساۋلىعى جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى تۋرالى» جاڭا كودەكس قابىلداندى. ونىڭ 79-بابىندا قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارى مەن وتباسىنىڭ ۇرپاقتى بولۋ قۇقىقتارىن قورعاۋ سالاسىنداعى قۇقىقتارى قا­راستىرىلعان. اتاپ ايتقاندا, قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارى رەپرودۋكتيۆتىلىكتى ەركىن تاڭداۋعا, رەپرودۋكتيۆتىك دەنساۋلىقتى ساقتاۋ جانە وتباسىن جوسپارلاۋ جونىندەگى كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردى الۋعا, ءوزىنىڭ رەپرودۋكتيۆتىك دەنساۋلىق جاعدايى تۋرالى انىق جانە تولىق اقپارات الۋعا, بەدەۋلىكتەن, ونىڭ ىشىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا رۇقسات ەتىلگەن رەپرودۋكتيۆتىلىكتىڭ قازىرگى زامانعى قوسالقى ادىستەرى مەن تەحنولوگيالارىن قولدانا وتىرىپ ەمدەلۋگە, كونتراتسەپتسيا ادىستەرىن پايدالانۋعا جانە ەركىن تاڭداۋعا قۇقىلى.

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ 2020 جىلعى «جاڭا جاعدايداعى قازاقستان: ءىس-قيمىل كەزەڭى» جول­داۋىندا ەكستراكورپورالدى ۇرىق­تاندىرۋ باعدارلامالارى بويىنشا كۆوتالار سانىن 7 ەسەگە ارتتىرۋدى تاپسىردى. وسى جىلدىڭ باسىنان باستاپ ەلىمىزدە «اڭساعان ءسابي» الەۋمەتتىك باعدارلاماسى باستالىپ, كوپتەگەن ەرلى-زايىپتى اتا-انا بولۋعا مۇمكىندىك الدى.

ەلىمىزدە العاش رەت ەكۇ-عا 100 كۆوتا 2010 جىلى ءبولىندى. 2019 جىلى ونىڭ سانى 900-گە جەتتى. ال بيىل كۆوتا سانى 7 مىڭعا دەيىن ۇلعايتىلدى.

سونىمەن قاتار قازىرگى تاڭداعى نەگىزگى وزەكتى ماسەلەلەر – مەديتسينالىق كادرلاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى جانە ولاردى ىنتالاندىرۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندىگى, دەنساۋلىقتى نىعايتۋ جانە ورتاق جاۋاپكەرشىلىك ماسەلەلەرى بويىنشا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن كۇشەيتۋ قاجەتتىلىگى, جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى ەرتە جۇكتىلىك جايلى بولىپ وتىر. ەرتە جۇكتى بولعان بويجەتكەندەر دەنە سالماعى جەتكىلىكسىز, شالا نارەستەلەردى دۇنيەگە اكەلىپ جاتاتىندىعى بەلگىلى.

وسىنداي پروبلەمالاردى شەشۋ ماقساتىندا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ بىلىكتى كادرلاردى تارتۋ ماسەلەلەرىنە جەتە كوڭىل ءبولۋى, دەنساۋلىقتى ساقتاۋ جونىندە حالىقتى اقپاراتتاندىرۋدى جاقسارتۋ, ورتاق جاۋاپكەرشىلىكتى ارتتىرۋ, ءبىلىم الۋشىلاردىڭ دەنساۋلىعىن نىعايتۋ جونىندە مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن ۆەدومستۆوارالىق ءوزارا ءىس-قيمىلدى كۇشەيتۋ, مەكتەپتەردەگى پروفيلاكتيكالىق جۇمىستى بەلسەن­دىرەك جۇرگىزۋ, سالاماتتى ءومىر سالتىن قالىپتاستىرۋ, زياندى ادەتتەر­دەن باس تارتۋدى ناسيحاتتاۋ جانە مەكتەپتەردەگى ورتا مەديتسينا قىز­مەت­كەرلەرىنىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ قاجەت. قازىرگى كەزدە COVID-19 پاندەميا­سىن ەسكەرە وتىرىپ, جۇكتى جانە بوسانعان ايەلدەردى, سونداي-اق 12-18 جاستاعى بالالاردى ۆاكتسينا­لاۋ شارالارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. بۇل – مەملەكەتىمىزدىڭ انا مەن بالا دەن­ساۋلىعىن قورعاۋعا ۇلكەن قامقورلىق جاساپ وتىرعاندىعىنىڭ ايعاعى.

زاۋرەش امانجولوۆا,

مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,

اكۋشەريا, گينەكولوگيا جانە پەريناتولوگيا عىلىمي ورتالىعى

ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى