– ەرلان زامانبەك ۇلى, بابالار اڭساعان ازاتتىقتىڭ قادىرىن ءتۇسىنىپ, ەلگە قالتقىسىز قىزمەت ەتكەن بۋىننىڭ وكىلى رەتىندە كەشەگى مەن بۇگىنگىنىڭ ايىرماشىلىعىن سالىستىرا قاراعاندا, ەڭ الدىمەن قانداي جەتىستىگىمىزدى ءسوز ەتەر ەدىڭىز؟
– ءيا, تاۋەلسىزدىك جىلدارى ەلىمىزدىڭ ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ جۇيەسى دە ايتارلىقتاي قۇرىلىمدىق وزگەرىستەرگە ۇشىرادى. بىردەن ايتۋ كەرەك, بۇل وزگەرىستەر ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان ەدى. ەڭ الدىمەن, 90-جىلداردىڭ اياعىندا ءىىم-ءنىڭ ءورت قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, قىلمىستىق-قۇقىقتىق ستاتيستيكانى قالىپتاستىرۋ, كريميناليستيكالىق ساراپتامالاردى جۇرگىزۋ, ەكونوميكالىق قىلمىستارعا قارسى كۇرەس, قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسى, حالىقتى قۇجاتتاندىرۋ جانە تىركەۋ سياقتى مىندەتتەرى باسقا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قاراماعىنا بەرىلدى. بۇل سول كەزدەگى ەڭ دۇرىس شەشىم بولدى. ويتكەنى تاۋەلسىزدىككە ەندى قول جەتكىزگەن جاس مەملەكەتتە قوعامدىق ءتارتىپتى كۇشەيتۋ, قىلمىسپەن, ۇيىمداسقان ترانسشەكارالىق قىلمىسپەن كۇرەس باستى ورىنعا شىقتى. قاناتىن كەڭگە جايىپ ۇلگەرگەن قىلمىس الەمىنىڭ تۇبىرىنە بالتا شابۋ وڭايعا سوقپادى. پوليتسيانىڭ ەڭ باستى مىندەتى – ەل ىشىندەگى ءتارتىپتى نىعايتۋ بولىپ ايقىندالدى. ءبىز وسى مىندەتتى ابىرويمەن ورىندادىق. ەلدەگى بەتىمەن كەتكەن قىلمىس جۇگەندەلگەننەن كەيىن, قوعامدىق ءتارتىپ نىعايىپ, بەيبىت ءومىردىڭ بەرەكەسى كىرە باستادى. حالىق كاسىپكەرلىكپەن, ساۋدا-ساتتىقپەن, باسقا دا شارۋاشىلىق تۇرلەرىمەن ەمىن-ەركىن اينالىستى. داڭقتى باتىرىمىز باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ ء«تارتىپسىز ەل بولمايدى, تارتىپكە باعىنعان قۇل بولمايدى» دەگەن ءسوزى بار ەمەس پە. ءبىز ىشكى ءتارتىپتى نىعايتۋ ارقىلى ەل بولدىق, ءتارتىپ بىزگە تۇراقتىلىقتى سىيلادى. ال تۇراقتىلىق تابىسىمىز بەن بەرەكەمىزدى ەسەلەدى.
ارينە, باستاپقىداعى بار وزگەرىس وسىمەن شەكتەلىپ قالعان جوق. ىشكى ىستەر ورگاندارى بۇدان سوڭ كولىك قۇرالدارىن مەملەكەتتىك تەحنيكالىق بايقاۋدان وتكىزۋ جانە ونى باقىلاۋ, كۇزەت قىزمەتى (اسا ماڭىزدى ستراتەگيالىق وبەكتىلەردى كۇزەتۋدى قوسپاعاندا) سياقتى وزىنە ءتان ەمەس فۋنكتسيالاردان بوساتىلدى. سونىمەن بىرگە دەنساۋلىق ساقتاۋ ورگاندارىنىڭ قاراماعىنا مەديتسينالىق ايىقتىرعىشتار, ال ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە – كامەلەتكە تولماعانداردى ۋاقىتشا وقشاۋلاۋ, بەيىمدەۋ جانە وڭالتۋ ورتالىقتارى بەرىلدى. بۇل وزگەرىستەر دە ۋاقىتىمەن ءارى دەر كەزىندە جاسالعاندىقتان, ءوز جەمىسىن كورسەتتى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ باستاپقى جىلدارىندا ەرەكشە كوبەيىپ كەتكەن نەشە ءتۇرلى قىلمىستار بىرتىندەپ اۋىزدىقتالعاننان كەيىن, كەلەسى كەزەكتە زاڭنامالىق تۇرعىدان جەتىلدىرۋ جۇمىستارى قولعا الىندى. قىلمىستىق پروتسەستى وڭايلاتۋدى, تەرگەۋگە دەيىنگى تەكسەرۋدى قىسقارتۋدى كوزدەيتىن قىلمىستىق سوت ءىسىن جۇرگىزۋدىڭ جاڭا مودەلى ەنگىزىلدى. ەگەر بۇرىن قىلمىستار ءوتىنىش بويىنشا تەرگەۋگە دەيىنگى تەكسەرۋدەن كەيىن عانا جانە قىلمىستىق ءىس قوزعالعاننان كەيىن عانا رەسمي تىركەلسە, قازىر ارىزدار مەن حابارلامالار سدتبت-عا قىلمىس رەتىندە تىركەلەدى, ال تىركەۋدىڭ ءوزى سوتقا دەيىنگى تەرگەۋدىڭ باستالۋى بولىپ تابىلادى.
2015 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ جاڭا قىلمىستىق جانە قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ كودەكستەرى مەن اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكس كۇشىنە ەندى. بۇل زاڭداردى ازىرلەۋگە ءىىم بەلسەندى قاتىستى. جالپى, ءىىم جاڭا قۇقىقتىق كەڭىستىكتى قالىپتاستىرۋ بويىنشا اۋقىمدى زاڭ جوباسىن جاساۋ جۇمىستارىنىڭ بەل ورتاسىندا بولعانىن اتاپ وتكەن ءجون. وسى جىلدار ىشىندە قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الۋ, قىلمىسقا قارسى كۇرەس, كوشى-قون, ۇلتتىق ۇلان, ازاماتتىق قورعاۋ جانە ت.ب. ماسەلەلەرى بويىنشا 20-دان استام زاڭ ازىرلەنگەن ەكەن. ءبىز قۇقىق, زاڭناما سالاسىندا الەمدەگى وركەنيەتتى ەلدەرمەن تەڭەسە باستادىق. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 30 جىلدىق بەلەسىنە كوز سالعاندا, كەشەگى جابايى قىلمىسپەن كۇرەستەن بۇگىنگى وزىق قۇقىقتىق سانا دەڭگەيى ارالىعىنداعى جەتىستىكتەرىمىز ويعا ورالادى. ءبىزدىڭ باسىمىزدان وتكەن كۇردەلى كەزەڭدەر مىقتى ماماندار, تاباندى دا, ەرىك-جىگەرى مول قىزمەتكەرلەر دايارلاۋعا مۇمكىندىك بەردى. وسى جىلدار ىشىندە قازاقستاندىق پوليتسيانىڭ وزىندىك بىرەگەي مەكتەبى قالىپتاستى دەپ ماقتانىشپەن ايتا الامىز. جالپى, زاڭنامالىق جۇمىستار تۋرالى ايتقاندا, «قر ىشكى ىستەر ورگاندارى تۋرالى» زاڭنىڭ نەگىزىن قالاعان گەنەرال-پولكوۆنيك ق. سۇلەيمەنوۆ, ميليتسيا گەنەرال-مايورى م. قالماتاەۆ, ب. مۇحامەتجانوۆ, ۆ. شۋموۆتى اتاپ وتپەۋگە بولمايدى. وسىنداي تۇلعالاردىڭ زور جاۋاپكەرشىلىگى, تاباندىلىعى مەن توزىمدىلىگى, بيىك شىعارماشىلىق ورەسى ەلدەگى قوعامدىق قاۋىپسىزدىك پەن قۇقىقتىق ءتارتىپتىڭ نىعايۋىنا جول سالدى.
– ىشكى ىستەر سالاسىن سوڭعى تەحنولوگيالارمەن قامتاماسىز ەتۋگە قالاي كوڭىل ءبولىندى؟ بۇل باعىتتا ءبىراز قيىندىق تۋىنداعان شىعار؟
– جاڭا تەحنولوگيالارسىز قاي سالا دا العا باسپايتىنى بەلگىلى. سوندىقتان تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنان بۇعان جەتە كوڭىل ءبولىندى. زامان تالابىنا ساي بەينەباقىلاۋ جۇيەسىن قولدانۋ كەڭ ءورىس الدى. اسىرەسە, قوعامدىق ءتارتىپتى ساقتاۋ جانە قوعامدىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ سالاسىندا بەينەباقىلاۋ جۇيەسى بەلسەندى تۇردە ەنگىزىلدى. بۇل باعىتتاعى جۇمىستار ءالى دە جالعاسىپ كەلەدى. بەينەباقىلاۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ العاشقى ۋاقىتتان جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ قولداۋىمەن جۇزەگە اسىرىلا باستادى. قالا كوشەلەرىندە تاۋلىك بويى قىزمەت اتقاراتىن پوليتسيانىڭ كەشەندى كۇشتەرىن باسقارۋ ءۇشىن بارلىق وبلىس ورتالىقتارىندا جەدەل باسقارۋ ورتالىقتارى (جبو) قۇرىلدى. ءىىم كريمينوگەندىك جاعدايى قيىن بىرنەشە مونوقالادا جانە 8 شاعىن قالادا جبو سالۋ ماسەلەلەرىن پىسىقتاپ, سونىڭ ناتيجەسىندە جاڭاوزەن, رۋدنىي, ششۋچينسك, سەمەي جانە حرومتاۋدا, قۇلسارىدا جەدەل باسقارۋ ورتالىقتارى ىسكە قوسىلدى.
وڭىرلەردە «قاۋىپسىز اۋلا» جوباسى تابىستى ىسكە اسىرىلدى. وسى جوبا اياسىندا تاۋەلسىزدىكتىڭ باستاپقى ونجىلدىقتارىندا تۇرعىن ءۇي اۋلالارىن قامتيتىن 20 مىڭعا جۋىق بەينەباقىلاۋ كامەراسى پايدالانىلعان ەدى. قازىرگى ۋاقىتتا رەسپۋبليكا اۋماعىندا 625 مىڭ بەينەكامەرا جۇمىس ىستەيدى. جەدەل باسقارۋ ورتالىعىنا 100 مىڭعا جۋىق بەينەكامەرا قوسىلعان.
پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ 2019 جىلعى 2 قىركۇيەكتەگى «سىندارلى قوعامدىق ديالوگ – قازاقستاننىڭ تۇراقتىلىعى مەن وركەندەۋىنىڭ نەگىزى» اتتى جولداۋىندا قازاقستاندىق پوليتسيانىڭ الدىندا تۇرعان كەشەندى مىندەتتەردى ايقىنداپ بەردى. وسى باعىتتا دا كولەمدى جۇمىستار قولعا الىندى. بۇگىندە قۇقىقتىق ءتارتىپتى قامتاماسىز ەتۋ جانە ەل ازاماتتارىنىڭ زاڭدى مۇددەلەرىن قۇرمەتتەۋ ءۇشىن قازاقستان اۋماعىن UCI-گە شىعاتىن بەينەباقىلاۋ كامەرالارىمەن بارىنشا كەڭ كولەمدە قامتاماسىز ەتۋ جوسپارلانۋدا. بۇل ءۇشىن 100 تۇرعىنعا 15 بەينەباقىلاۋ كامەراسىنان كەلەتىن حالىقارالىق تاجىريبە (اقش, قىتاي) زەرتتەلىپ, نەگىزگە الىندى.
ىشكى ىستەر مينيسترلىگى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارمەن بىرلەسىپ, الەمدىك تاجىريبە نەگىزىندە بەينەباقىلاۋ كامەرالارى جەلىسىن كەڭەيتۋ بويىنشا جۇيەلى جۇمىستار جۇرگىزۋدە. وبلىستاردىڭ, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ جانە استانانىڭ اكىمدىكتەرىمەن بەينەباقىلاۋ جۇيەلەرىن كەڭەيتۋ جانە بىرىكتىرۋ بويىنشا جول كارتالارى بەكىتىلدى.
جول-پاترۋلدىك پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىن دە بەينەتىركەۋىشتەرمەن قامتاماسىز ەتۋ جۇمىستارى دا كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. بۇگىندە پاترۋلدىك پوليتسيانىڭ ساپتىق بولىنىستەرىندە 10,5 مىڭ بىرلىك بەينەتىركەگىش بار. وسى بەينەتىركەگىشتەردىڭ كومەگىمەن 378 مىڭ اكىمشىلىك جانە 2,1 مىڭ قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىق تىركەلىپ, بەينەجازبالار كۇدىكتىلەردىڭ كىنالىلىگىن دالەلدەۋ بازاسى رەتىندە پايدالانىلعان. قوعامدىق ءتارتىپتى ساقتاۋ سالاسىنداعى ءدال قازىرگى ۋاقىتتاعى جوسپارلانىپ وتىرعان جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ ءبىرى, بۇل – ىشكى ىستەر بولىمىندە ەسەپتە تۇرعان ادامداردى باقىلاۋ ماقساتىندا ەلەكتروندى بىلەزىكتەردى ەنگىزۋ. بىلەزىك جەكەلەگەن ساناتتاعى ادامدارعا قاتىستى قولدانىلاتىن بولادى.
بۇرىن پوليتسەيلەر سوتتالعانداردى باقىلاۋ ءۇشىن تۇرعىلىقتى جەرى بويىنشا تۇراقتى تۇردە ارالاپ شىعاتىن ەدى. ەندى بۇل مونيتورينگ جۇيەسىمەن قولدانىستاعى كومپيۋتەرلەرىندە جۇزەگە اسىرىلاتىن بولادى. بۇل ءبىر پوليتسيا قىزمەتكەرىنە كەز كەلگەن ۋاقىتتا بىرنەشە سوتتالعاندى ءبىر ۋاقىتتا تەكسەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. جالپى, سالاداعى سوڭعى جاڭا تەحنولوگيالاردى ايتا بەرسەك, ىشكى ىستەر سالاسىنىڭ بارلىق باعىتى بويىنشا كوپ مىسال كەلتىرۋگە بولادى. مەن تەك قانا قوعامدىق قاۋىپسىزدىكتى جانە قۇقىقتىق ءتارتىپتى قامتاماسىز ەتۋ سالاسىنداعى تەحنولوگيالارعا عانا توقتالدىم.
– زاڭ الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتى قاتاڭداتپاي-اق, قوعامدىق سانانى كوتەرۋ ارقىلى زاڭ بۇزۋشىلىقتى ازايتۋعا بولا ما, ول ءۇشىن نە ىستەۋ قاجەت دەپ ويلايسىز؟
– زاڭ دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى جالپاق تىلمەن ايتقاندا ادامدى ىزگىلىككە شاقىراتىن ءتارتىپتىڭ ەكىنشى اتاۋى. ءسىز ايتىپ وتىرعان قوعامدىق سانانى كوتەرۋ ءۇشىن زاڭ, ءتارتىپ, تاربيە كەرەك. سوندا عانا قوعامدىق سانا كوتەرىلەدى. ەسىڭىزدە بولسا, بۇدان ون شاقتى جىل بۇرىن «ۇساق قۇقىقبۇزۋشىلىقتارعا نولدىك توزىمدىلىك» دەگەن قاعيدا ەنگىزىلدى. بۇل قاعيدا العاش رەت «قازاقستان-2050 ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى جولداۋدا ايتىلدى. باستاپقىدا وسى قاعيدانى سىناپ-مىنەگەندەر كوپ بولدى. قوعامدىق ورىندا قوقىس تاستاعاندار, كەز كەلگەن جەردە تەمەكى شەككەندەر ايىپپۇل تولەپ جازاعا تارتىلعاندا مۇنى شامادان تىس قاتالدىق دەپ قوعامدىق پىكىردى ورشىتۋگە دە تىرىسقاندار تابىلدى. قازىر قاراساڭىز, وسى قاعيدا, زاڭنىڭ ناتيجەسىندە حالىق ۇساق بۇزاقىلىققا نەمقۇرايلى قاراماۋدى ۇيرەندى. كەشكى وننان كەيىن بىرەۋ جۇرتتىڭ تىنىشتىعىن بۇزىپ جاتسا, دەرەۋ پوليتسياعا حابارلايدى. بىرەۋ قوعامدىق ورىنعا, كوشەگە قوقىس تاستاپ كەتسە دە, كورگەن ادام الگى ءتارتىپ بۇزۋشىنى بىردەن جونگە شاقىرادى. سونىڭ ناتيجەسىندە مۇنداي ۇساق بۇزاقىلىق جاسايتىنداردىڭ سانى ازايدى. بۇرىن ءبىز مۇنى ءتىپتى ءتارتىپ بۇزۋشىلىق, بۇزاقىلىق ساناعانىمىز جوق قوي. ال قازىر, جاعداي مۇلدەم باسقاشا. حالىق كوشەدە قوقىس تاستامايتىن بولدى, قوعامدىق ورىنداردى داۋىس كوتەرىپ, بىلاپىت سوزدەر ايتپايدى. تەمەكىنى ارنايى بەلگىلەنگەن ورىنداردا شەگەدى, كەز كەلگەن جەرگە قوقىس تاستامايدى. حالىق بۇلاي جاساۋعا وزدەرى ۇيالاتىن دارەجەگە جەتتى. زاڭ, ءتارتىپ, تالاپ دەگەن ادامدى جازالايتىن, ار-نامىسىن, ابىرويىن تومەندەتەتىن نارسە ەمەس, كەرىسىنشە ادامنىڭ ادامدىق بولمىسىن كوتەرەتىن, قادىر-قاسيەتىن ارتتىراتىن, پاراسات-پايىمىن وسىرەتىن دۇنيەلەر. ءبىزدى ادام قىلعان ەڭ الدىمەن وتباسىنداعى ءتارتىپ پەن تىيىم, وتباسىلىق قۇندىلىقتار مەن قاعيدالار ەمەس پە. سوندىقتان زاڭ دا, ءتارتىپ تە, تالاپ تا, قوعامدىق سانانى كوتەرۋگە قىزمەت ەتەتىن تاربيە قۇرالى دەپ ساناعان دۇرىس. زاڭ بار جەردە جاقسى ءومىر بار, ءتارتىپ بار, تىنىشتىق پەن تۇراقتىلىق بار دەپ ۇعۋىمىز كەرەك.
– ىشكى ىستەر سالاسىنا جاڭادان كەلىپ جاتقان قىزمەتكەرلەردىڭ تاربيەسى مەن تاجىريبەسىن قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا نەگە ءمان بەرىپ, نەدەن قاشۋىمىز كەرەك؟
– ءبىز قۇقىق قورعاۋ ماماندارىن پاتريوتتىق رۋحتا تاربيەلەۋ ماسەلەسىنە قاشاندا باسا نازار اۋدارامىز. بۇل باعىتتا تاجىريبەلى قىزمەتكەرلەر, ارداگەرلەر, ءوزىنىڭ وزىق عىلىمي پەداگوگيكالىق تۇرعىدان وسى سالانى وركەندەتۋگە ۇمتىلعان ازاماتتاردان قۇرىلعان ارنايى تالىمگەرلىك ينستيتۋت قىزمەتىنىڭ نەگىزى قالاندى. بۇل باستاما ىشكى ىستەر ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىن كاسىبي بىلىكتىلىك پەن ادامگەرشىلىككە باۋلىپ قانا قويماي ولاردىڭ مەملەكەتشىلدىك, پاتريوتتىق سەزىمدەرىن قالىپتاستىرۋعا دا ۇلەس قوسادى دەگەن سەنىم مول. كادر دايارلاۋ ءىسى مۇقياتتىلىقتى قاجەت ەتەدى. كەز كەلگەن قىزمەتكەردى جۇمىسقا الاردا ونىڭ شىققان جەرىنە, وتباسىلىق جاعدايىنا جانە ءوز ورتاسىنداعى تاربيەسىنە اسا ءمان بەرگەن ءجون. ەل تىنىشتىعىن ساقتاۋدا الدىڭعى شەپتە تۇرعان پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى ءۇشىن ەڭ قاجەتتى قاسيەت – ءتارتىپ پەن پاتريوتتىق تاربيە. سەبەبى كۇندەلىكتى زاڭدى بەلدەن باسقاندارمەن, ءتىپتى ناعىز قانىپەزەر قىلمىسكەرلەرمەن دە بەتپە-بەت كەزدەسىپ, جونگە سالاتىن پوليتسيا قىزمەتكەرىنىڭ دۇنيەتانىمى مەن رۋحاني بايلىعى ۇستەم بولۋى قاجەت.
جاس قىزمەتكەرلەردى وتانسۇيگىشتىككە تاربيەلەۋدە ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ الار ورنى ەرەكشە ەكەنىن ايتا كەتكەن ءجون. ىشكى ىستەر ورگاندارى ارداگەرلەرىنىڭ باستى مىندەتتەرى اعا بۋىننىڭ جاستاردى تاربيەلەۋدە جانە قالىپتاستىرۋدا ساباقتاستىعى, ءوز ءومىرىن قىلمىسپەن كۇرەسۋگە ارناعان جاس قىزمەتكەرلەردى قۇقىقتىق ءتارتىپتى بەكىتۋگە, پاتريوتتىققا, ينتەرناتسيوناليستىككە, ادامگەرشىلىككە جانە كاسىبي شەبەرلىككە تاربيەلەۋدىڭ ماڭىزى زور. وتكەن ءومىر ءىزسىز جويىلىپ كەتپەيدى, ول تاريحي ماڭىزى تەرەڭ مىڭداعان ماتەريالدىق-رۋحاني مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرىنە اينالىپ, بولاشاقتان بولاشاققا جالعاسىپ جاتادى. ارينە, بۇل قۇندىلىقتار مۇراجايدا ساقتالىپ, ناسيحاتتالادى. بۇگىنگى تاڭدا ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنە قاراستى مەكەمەلەردە 45 مۇراجاي مەن 32 جاۋىنگەرلىك داڭق بولمەسى قىزمەت ەتەدى. وتان قورعاۋشىلار كۇنى قارساڭىندا مەملەكەت باسشىسى قىزمەتتىك مىندەتتەرىن اتقارۋ كەزىندە ەرەكشە كوزگە ءتۇسىپ, زاڭدىلىق پەن قۇقىقتىق ءتارتىپتى قامتاماسىز ەتۋدە باتىلدىق پەن قايسارلىق كورسەتكەندەرى ءۇشىن بىرقاتار پوليتسيا قىزمەتكەرىنە مەملەكەتتىك ناگرادالاردى تاپسىردى. وكىنىشكە قاراي, ايبىنى اسقاقتاپ, ەرلىكتەرى ەلەنگەن جىگىتتەردىڭ كەيبىرى ارامىزدا جوق. ەلىمىز تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن ۋاقىتتان بەرى قىزمەتتىك مىندەتىن اتقارۋدا 800-دەن استام پوليتسيا قىزمەتكەرى قازا تاپتى, 3 مىڭى جاراقاتتاندى. ەرلىكپەن قازا بولعان وسى قىزمەتكەرلەردىڭ قۇرمەتىنە وراي مەموريالدىق تاقتا, ەسكەرتكىش اشىپ, ەسىمدەرىن كوشەلەرگە بەرۋ ۇدەرىستەرى ەشقاشان قالتارىستا قالعان ەمەس. سەبەبى قىلمىسكەرلەردىڭ قولدارىنان قازا تاپقان بۇل قىزمەتكەرلەردىڭ ەسىمدەرىن ارىپتەستەرى ماڭگىلىك ەستە ساقتايدى.
بىزگە ءمالىم شىعىس دانالىعى «تاربيەسىز بەرىلگەن ءبىلىم – اقىماققا قانجار ۇستاتقانمەن تەڭ» دەمەۋشى مە ەدى؟! بۇل ماقالدى بۇگىنگى ناقتى جاعدايمەن سالىستىرا وتىرىپ ايتار بولساق, قۇقىق قورعاۋشىعا شەن بەرىپ, قارۋ ۇستاتاردان بۇرىن ونىڭ ىشكى جان دۇنيەسىن تاربيەلەپ الۋدان باستاعان ءلازىم. قۇقىق قورعاۋشىنىڭ جۇرەگىنە بيىك سانا, وزىق پاراسات, تازا نيەت ۇيالاتپايىنشا, وعان كاسىبي ءبىلىمنىڭ دە قاجەتى شامالى. بۇل كەزدە كەرىسىنشە قۇقىق قورعاۋشىدان ازاماتتاردى قورعاۋعا تۋرا كەلەتىن فاكتىلەرگە ۇشىراسامىز. الدىمەن قۇقىق قورعاۋ سالاسىن تاڭداعان جاس ماماندىق يەلەرىنىڭ كوزقاراستارىن ءتۇبىرلى زەردەلەپ المايىنشا, ولاردىڭ بويىنا پاتريوتتىق سەزىمىن ءسىڭىرىپ, ەلىن, جەرىن سىيلاۋعا تاربيەلەمەيىنشە, ساپالى مامان تۋرالى اڭگىمە قوزعاۋدىڭ ءوزى ارتىق. سوندىقتان دا «قازىرگى قۇقىق ساقشىسىنىڭ رۋحاني بەينەسى قانداي بولۋى كەرەك؟» دەگەن ماسەلە كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن ەمەس. قاي ماماندىق بولسىن, ءوز ءىسىڭنىڭ اسقان شەبەرى بولۋعا تىرىسقان دۇرىس. ال ءبىلىمى بار, پاتريوتتىق سەزىمى جەتەرلىك, ىسكەر, ماقساتشىل, ەرىك-جىگەرى مىعىم بولۋ – بۇل ىشكى ىستەر ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىنە قويىلاتىن باستى تالاپ. ءبىز وسىعان باسا ءمان بەرۋىمىز كەرەك.
– قازىر ۋاقىت تالابىنا سايكەس ىشكى ىستەر سالاسىنداعى رەفورمانىڭ جاڭا كەزەڭى ءجۇرىپ جاتىر. جالپى, بۇل رەفورمادان قانداي ناتيجە كۇتۋگە بولادى؟
– ەلباسىمىز ىشكى ىستەر ورگاندارىن جاڭعىرتۋ جونىندەگى جول كارتاسىنىڭ ءمان-ماڭىزىنا توقتالعاندا «بىزگە جاڭا فورماتسيانىڭ پوليتسەيلەرى قاجەت. ول ءۇشىن كادرلاردى دايارلاۋ, ىرىكتەۋ جانە ىلگەرىلەتۋ جۇيەسى قايتادان قاراستىرىلاتىن بولادى. ۆەدومستۆولىق ءبىلىم بەرۋ ءىسى ايتارلىقتاي وزگەرەدى. مامانداردى دايارلاۋ ساپاسى الەمدىك ستاندارتتارعا ساي كەلەتىن زاماناۋي پوليتسيا اكادەميالارىن قالىپتاستىرعان ءجون» دەپ اتاپ كورسەتتى. سوندىقتان جول كارتاسىندا كادرلاردى دايارلاۋ, ىرىكتەۋ, ۆەدومستۆولىق ءبىلىم سالاسىن جاڭعىرتۋ ماسەلەسى باسىم باعىتتاردىڭ ءبىرى رەتىندە بەلگىلەندى.
رەفورمالار باستالعالى ءبىز شتات سانىن وڭتايلاندىرۋ ناتيجەسىندە بيۋدجەت قارجىسىن 16 ملرد تەڭگەگە دەيىن ۇنەمدەۋگە قول جەتكىزدىك. وسى قارجى تۇگەلگە دەرلىك قىزمەتكەرلەردىڭ ەڭبەكاقىسىن كوتەرۋگە, الەۋمەتتىك قولداۋ جۇمىستارىنا باعىتتالىپ وتىر. ناقتى ساندارعا توقتالا كەتسەم, پاترۋلدىك پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەڭبەكاقىسى 65 پايىزعا, جەدەل تەرگەۋ قىزمەتى بولىنىستەرى 55, ۋچاسكەلىك ينسپەكتورلار (كامەلەتكە تولماعاندار ءىسى جونىندەگى ينسپەكتورلار) مەن وقىتۋشىلاردىڭ ەڭبەكاقىسى 25 پايىزعا كوتەرىلدى. قىلمىستىق اتقارۋ جۇيەسى مەن پوليتسيانىڭ وزگە قىزمەتتەرىنىڭ جالاقىسى 20 پايىزعا ارتتى. ماسەلەن, پاترۋلدىك پوليتسيا قىزمەتىنە ەندى كىرىسكەندەر 146 مىڭ تەڭگە ەڭبەكاقى الاتىن بولادى. بۇرىن ولاردىڭ جالاقىسى 103 مىڭ تەڭگەدەن اسپايتىن.
پوليتسەيلەردىڭ تۇرعىن ءۇي ماسەلەسىن شەشۋگە باسا نازار اۋدارىلىپ جاتىر. وسى رەتتە تۇرعىن ءۇيدى جالداۋ ءۇشىن وتەماقى الاتىن قىزمەتكەرلەردىڭ ءتىزىمى كەڭەيتىلدى. بۇگىنگە دەيىن مۇنداي قۇقىقتى جەدەل-تەرگەۋ بولىنىستەرىنىڭ 6 452 قىزمەتكەرى يەلەنگەن ەدى. ەندى بۇل تىزىمگە كامەلەتكە تولماعاندار ءىسى جونىندەگى ۋچاسكەلىك ينسپەكتورلار, پاترۋلدىك پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى مەن ولاردىڭ جەتەكشىلەرى ەنگىزىلەدى. بۇعان قوسىمشا 8 ملرد تەڭگەدەن استام قارجى قاجەت. ۇكىمەتتىڭ ءتيىستى قاۋلىسى شىققاننان كەيىن بۇل ماسەلە دە شەشىمىن تابادى. پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنە قاراستىرىلاتىن وسىنداي الەۋمەتتىك قولداۋ جانە ەڭبەكاقىسىن كوتەرۋ – اينالىپ كەلگەندە پوليتسيانىڭ قوعامداعى بەدەلىن نىعايتۋعا, قۇرمەتتى ماماندىققا اينالۋىنا سەپتىگىن تيگىزەرى ءسوزسىز.
قازىرگى ۋاقىتتا ىشكى ىستەر سالاسىن رەفورمالاۋدىڭ كەلەسى كەزەڭى پوليتسيا جۇمىسىنا سەرۆيستىك تاسىلدەردى ەنگىزۋ ارقىلى قوعامدىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ ءتيىمدى تەتىگىن قۇرۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىلۋدە. باستى ءرولدى ۋچاسكەلىك ينسپەكتورلار اتقارادى. قۇقىق بۇزۋشىلىقتار جاساۋعا, سونداي-اق اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىقتار جاساۋعا ىقپال ەتەتىن سەبەپتەر مەن جاعدايلاردى جويۋ تۋرالى ۇسىنىستار ەنگىزۋ بويىنشا ونىڭ وكىلەتتىكتەرىن كەڭەيتۋ جولىمەن ۋچاسكەلىك پوليتسيا قىزمەتكەرىنىڭ مارتەبەسىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان زاڭنامالىق تۇزەتۋلەر قابىلداندى. بۇدان باسقا, ۋچاسكەلىك پوليتسيا ينسپەكتورىنىڭ كومەكشىسى مارتەبەسى زاڭنامالىق تۇردە بەكىتىلدى, بۇل پوليتسيانىڭ سەرۆيستىك جۇمىسى قاعيداتىن ىسكە اسىرۋدا ۋچاسكەلىك ينسپەكتورلار قىزمەتىنىڭ تولىققاندى ينستيتۋتىن قۇرۋعا مۇمكىندىك بەردى.
بيىل لاۋازىمداردى ىشكى قايتا ءبولۋ ەسەبىنەن قوسىمشا 277 بىرلىك ۋچاسكەلىك پوليتسيا ينسپەكتورلارى جانە 130 بىرلىك ولاردىڭ كومەكشىلەرى ەنگىزىلدى. الەۋمەتتىك جەلىلەر مەن مەسسەندجەرلەر ارقىلى ۋچاسكەلىك ينسپەكتورلاردىڭ حالىقپەن ءوزارا ءىس-قيمىلىنىڭ جاڭا نىساندارى مەن ادىستەرى كەڭىنەن قولدانىلادى. بەس مىڭنان استام ۋپي, پيك (ميب) ءۇي يەلەرى (تۇرعىندار) چاتتارىندا جانە وزگە دە الەۋمەتتىك جەلىلەر توپتارىندا تىركەلگەن. حالىقپەن «كەرى بايلانىس» ورناتۋ ماقساتىندا تۇراقتى ەسەپ بەرۋ كەزدەسۋلەرى جۇزەگە اسىرىلۋدا. بۇل ءوز كەزەگىندە پوليتسيانىڭ اشىقتىعى مەن ايقىندىلىعىن قامتاماسىز ەتەدى.
جالپى, رەفورمادان كۇتەر وڭ ناتيجەلەرىمىز كوپ. قازىرگى قولعا الىنعان جۇمىستاردىڭ جەمىسى الداعى جىلداردا تولىق كورىنەتىنىنە سەنىم مول. قازاقستاندىق پوليتسيا حالىقتىڭ قورعاۋشىسى, قورعانى دەگەن اتقا لايىق بولۋى ءۇشىن ايانباي تەر توگە بەرەتىن بولامىز.
اڭگىمەلەسكەن
جولدىباي بازار,
«Egemen Qazaqstan»
