مىسالى, پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت توقاەۆ وسى جىلدىڭ قاڭتار ايىندا «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات» دەگەن تاقىرىپپەن جاريالانعان ماقالاسىندا ەگەمەندىگىمىز بەن ەلدىگىمىزدىڭ تىرەگى بولاتىن باستى باعىتتارعا توقتالىپ, ىرگەمىزدىڭ بەرىك بولۋى ءۇشىن قاجەت شارالاردى ايقىنداپ بەردى. تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلدىعىنا قادام باسقان قازاقستان ءۇشىن بۇل جىل تولىمدى ىستەرگە تولى بولۋعا ءتيىس ەكەنى, العاشقى ونجىلدىقتا قازاقستان ىرگەتاسىن قالاسا, ەكىنشىسىندە كەرەگەسىن كەڭەيتىپ, تاريحىن تۇگەندەۋگە, شەكاراسىن شەگەندەپ, ينفراقۇرىلىمدىق جوبالارعا باسا ءمان بەرگەنى ايتىلدى.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كۇنى كەشە جاريالانعان «تاۋەلسىزدىك تاعىلىمى» ماقالاسىندا تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ كۇرەتامىرىن وتكەن تاريحتان ساباقتايدى. ناقتىلاساق – ارعىدا ساق, عۇن بابالارىمىز, بەرىدە قاھارمان تۇرىك اتالارىمىز الاساپىران زاماندارداعى الاقۇيىن داۋىلدارعا توتەپ بەرىپ, ۇلى دالادا ۇلىق ۇلىس قۇرعانى, تالاي جۇرت الاپات سوعىستار مەن ارپالىسقان ايقاستاردا ۇدەرە كوشىپ, بورداي توزىپ, تاستاي ۇگىلىپ, قۇمداي شايىلىپ كەتكەن زامانداردا قازاقتار تۇرىك جۇرتىنىڭ اتا قونىسىن, قارا شاڭىراعىن ساقتاپ قالعانى ايتىلادى.
دانا بابالارىمىز ءوزىن عانا ەمەس, ادال عۇرپىن, دارحان كوڭىلىن, تازا ءتىلىن, اسەم ءانى مەن قوڭىر كۇيىن, مايەكتى مادەنيەتى مەن باي ادەبيەتىن قوسا ساقتاپ, ۇرپاعىنا اماناتتاعانى تاريحتان بەلگىلى. ەلباسى كەشەگى ماقالاسىندا ايتىپ وتكەندەي, قازاق – تامىرىن جەتى قات جەر استىنا جىبەرگەن الىپ بايتەرەكتەي ءوزىنىڭ كۇش-قۋاتىن عاسىرلار بويى ۇلى دالا توسىنەن العان بايىرعى حالىق. ۇلى دالا تاريحىنىڭ تامىرى كەشەگى ساق داۋىرىنەن بەرگى ۋاقىتتا قامتىپ جاتقان كەزەڭدەردەن قۋات الاتىنى تاريحتا قاتتالىپ قالدى:
مۇنىڭ جاڭعىرىعى كەشەگى كسرو جۇيەسى كەزىندە دە ءار جۇرەكتى نۇرلاندىرىپ, جارىق ساۋلەدەي جان-جاعىنا شۋاق شاشىپ تۇرعانىنا ءبىز كۋامىز. 1960 جىلداردىڭ ورتا شەنىندە قۇرامىندا ءبىز بولعان «دوس-مۇقاسان» توبى جانام دەگەن جۇرەككە وت بەرگەنىن, شوق بەرگەنىن ءوز كوزىمىزبەن كوردىك. جالپى, 1960 جىلدارداعى سەرپىلىس قازاق رۋحانياتىنىڭ ميزام شۋاعىنا اينالعانى تۋرالى پىكىرلەر بۇگىنگە دەيىن ايتىلادى. بۇل جىلدار قازاقتىڭ ومىردەن ەنشىمدى السام دەپ تالپىنعان, ءوزىن ءوزى ىزدەگەن كەزى ەكەنى تۋرالى جىلى پىكىرلەر بۇگىنگە دەيىن ايتىلاتىنى كوڭىلىمە جىپ-جىلى اسەر قالدىرادى.
حالىقتىڭ ءتول تاريحىنا دەگەن ىقىلاسىن ءبىز سول كەزدە كوزبەن كوردىك, جۇرەكپەن تۇيسىندىك. سول كەزدەگى ورىمدەي جاستارعا, بىزگە ەل باسىندا جۇرگەن تۇلعالار تاراپىنان قولداۋدى بارلىق جەردە سەزىنىپ جۇردىك. سوناۋ تار زاماندا, زار زاماندا وزدەرى ايتىپ جەتكىزە الماعان شىندىقتى ادەبيەت ارقىلى, ونەر ارقىلى جەتكىزسەم دەگەن نيەت ەل باسىندا جۇرگەن تۇلعالاردىڭ ءاربىر شەشىمىنەن بايقالىپ تۇردى.
ەلباسى ماقالاسىندا «ازات ەلىمىزدىڭ جاستارى تاۋەلسىزدىككە بارار جولدىڭ قانداي ازاپتى بولعانىن, قانداي قۇرباندىقتار مەن سىناقتار – 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىس, ازامات سوعىسى, اشارشىلىقتىڭ الاپات ەكى تولقىنى, قۋعىن-سۇرگىن مەن رەپرەسسيالار, ۇلى وتان سوعىسى, تىڭ يگەرۋ جىلدارىنداعى جاپپاي قونىس اۋدارۋدىڭ زاردابى ارقىلى جەتكەنىمىزدى ءبىلۋى كەرەك. مۇنىڭ ءوزى وتكەن تاريحتى قاستەرلەپ, ودان ساباق الۋ ءۇشىن قاجەت. مەنىڭ «تاۋەلسىزدىك – بابالار قانىمەن كەلگەن كيەلى قۇندىلىق» دەيتىنىم وسىدان» دەدى.
ادامداردىڭ تاريحتان تىرەك ىزدەيتىنى الەمدىك قۇبىلىس. بىراق الماعايىپ زاماندا, ءتىپتى يدەولوگيانىڭ ءوزى ينتەگراتسيالانىپ بارا جاتقان زاماندا تاريحتىڭ قالتارىسىندا قالىپ قويعان ساتتەردىڭ جاڭعىرىلىپ تۇرعانى ءلازىم.
ەلباسى ماقالاسى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ العاشقى جىلدارىنداعى سوقتىقپالى سوقپاقسىز كۇي كەشكەن جىلداردىڭ كوپكە بەلگىسىز تۇستارىنىڭ سەبەبىن زەردەلەپ بەردى. تاۋەلسىز ەلدەردىڭ قاتارىن تولىقتىرۋ تاۋەلسىزدىكتى جاريالاۋمەن شەكتەلىپ قالمايتىنى دا ەلباسىمىزدىڭ نازارىنان تىس قالماپتى: «نەگە؟» دەگەن كوپ ساۋالدىڭ كوپكە بەلگىسىز جاۋابى كەشەگى ماقالادا ايتىلدى.
ايتپاقشى, دامۋ جولىنا ەندى تۇسكەن ەلدەردەگى بيلىك اۋىسۋى ساياسي دۇبىرمەن وتەتىنىن كورىپ ءجۇرمىز, وقىپ ءجۇرمىز. ۇلكەن ساياساتتا بيلىك باسىندا جۇرگەن تۇلعالاردىڭ مۇراگەرىن دايىنداۋداعى كىشكەنە قاتەلىك ساياسي اپاتتارعا اكەلىپ سوعادى. مۇنى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سوزىمەن ساباقتاساق, «وتىز جىلعا جۋىق ەل باسقارعان كەزىمدە مەن جانىما قانشاما ازاماتتى سەرىك ەتىپ, كوپتەگەن شاكىرت تاربيەلەدىم. سولاردىڭ ىشىندە ۇكىمەت باسقارعان, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى رەتىندە جاھاندىق ساياساتقا جەتىكتىگىن تانىتقان, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنان باستاپ قاسىمنان تابىلعان ناعىز پاتريوت, جوعارى بىلىكتى كاسىپقوي تۇلعا قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆتى پرەزيدەنتتىك قىزمەتكە ۇسىندىم. سايلاۋدا حالىقتىڭ باسىم كوپشىلىگى ونى قولدادى. وسىلايشا, ءبىز حالقىمىزدىڭ اۋىزبىرلىگىن, ساياساتتاعى ساباقتاستىعىمىزدى كۇللى الەم قوعامداستىعىنا تاعى ءبىر قىرىنان تانىتا بىلدىك» دەپ جازدى.
مەنىڭ دە عىلىمي قايراتكەرلىگىمنىڭ ءبىر كەزەڭى تاۋەلسىزدىك العان 30 جىلدىڭ ىشىندە شىڭدالدى. ەلىمىزدەگى ەڭ بەدەلدى وقۋ ورنىن باسقارىپ تۇرعان كەزدە ەلباسىنىڭ قابىلداۋىندا بولىپ, اقىل-كەڭەسىن الدىق. تاۋەلسىز ەلدىڭ وقۋ ورنى باسشىسى رەتىندە باعىت-باعداردى ايقىندادىق.
دامىعان ەلدەردىڭ تاريحىنا كوز جۇگىرتسەك, دامۋدىڭ, ءتىپتى وركەنيەتتىڭ كىلتى مەملەكەتتى باسقارىپ جۇرگەن تۇلعالار مەن حالقى اراسىنداعى سەنىمنەن, حالقىنىڭ قولداۋىنان كۇش الادى ەكەن. ياعني بيلىك باسىندا جۇرگەن تۇلعالار حالقىنىڭ قولداۋىنا يە بولسا, سول مەملەكەتتىڭ كوشى وزىق بولادى.
ەلباسىنىڭ ماقالاسىن بەلگىلى ءبىر دəرەجەدە قازاققا, سونىڭ ىشىندە جاس بۋىنعا ايتىلعان امانات, وتىز جىلدىققا وي قورىتقان وسيەت دەپ قابىلدادىم. قازىرگىدەي الماعايىپ زاماندا وتكەنىمىز سانامىزدا جاڭعىرىپ, بابا تاريحىنىڭ وزىعىنان وي ءتۇيىپ, قاتەلىگىنەن ساباق الساق كوشتەن قالمايمىز.
دوسىم سۇلەەۆ,
ۇعا اكادەميگى
