تالاي جۇرت الاپات سوعىستار مەن ارپالىسقان ايقاستاردا ۇدەرە كوشىپ, بورداي توزىپ, تاستاي ۇگىلىپ, قۇمداي شايىلىپ كەتكەن زامانداردا قازاقتار تۇرىك جۇرتىنىڭ اتا قونىسىن, قارا شاڭىراعىن ساقتاپ قالدى» دەدى.
وسى ورايدا ايتپاعىمىز, ەلباسىنىڭ ماقالاسىندا اتاپ وتىلگەن ەجەلگى بابالارىمىز ساق پەن عۇن ءداۋىرى قازىرگى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ كونە تاريحىنىڭ تەرەڭ سۇرلەۋى ەكەنى انىق. الاش رۋحتى, جالىندى اقىن ماعجان جۇماباەۆ «پايعامبار» اتتى جىرىندا: «ەرتە كۇندە وتتى كۇننەن عۇن تۋعان, وتتى عۇننان وت بوپ ويناپ مەن تۋعام, ءجۇزiمدi دە, قىسىق قارا كوزiمدi, تۋا سالا جالىنمەنەن مەن جۋعام» دەپ تولعانۋى تەگىن ەمەس. ياعني جوعارىدا ەلباسى ايتقان عۇن ءداۋىرى – كوشپەندىلەر مادەنيەتى عالامعا ۇستەمدىك جۇرگىزگەن, ەلدىك پەن ەرلىكتىڭ ءداۋىرى.
ەرتە ءداۋىر تاريحشىسى ارريان فلاۆي ء«وز تاريحىن جاقسى بىلەتىن ەل ەشقاشان جەڭىلمەيدى» دەگەنىندەي, قازىرگى ۇرپاق ءتۇپ-تەگىن, تەرەڭ تاريحىن ء بىلىپ قانا قويماي نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ايتقانداي, ولاردىڭ الاساپىران زامانداردا الاقۇيىن داۋىلدارعا توتەپ بەرگەن ەرلىگىن ونەگە تۇتقانى ءجون. شامامەن ب.ز.ب. 140 – 86 جىلدارى ءومىر سۇرگەن قىتاي تاريحشىسى سىما تسياننىڭ كوشپەندىلەر جايلى جازعان ەڭبەگىندە: «قورعانعا عۇنداردىڭ سانسىز اتتى اسكەرى ءتورت جاقتان بىردەي شابۋىل جاسادى. سولتۇستىكتەن كەلە جاتقان اسكەر ءبارى بىردەي اقبوز اتقا مىنگەن, وڭتۇستىكتەن كەلە جاتقان اسكەر ءبارى بىردەي قاراگەر اتقا مىنگەن, باتىس جاقتان كەلە جاتقاندار تۇگەلدەي كۇرەڭ اتقا, شىعىس جاقتان جاقىنداپ كەلە جاتقاندار تۇگەلدەي الا اتقا مىنگەن» دەيدى. وسىلايشا, ءتورت تاراپتان قۇيىلعان اتتاردىڭ ءتورت ءتۇستى بولۋىنىڭ ارجاعىندا كەرەمەت دامىعان جىلقى شارۋاشىلىعى مەن مادەنيەتى, سونىمەن قاتار بيولوگيالىق بۋدانداستىرۋ ءىلىمى جاتقانىن باعامداي بەرىڭىز.
ودان كەيىن «عۇن يمپەرياسىنىڭ نەگىزىن قالاپ, اسا قۋاتتى كوشپەندى مەملەكەتكە اينالدىرعان ادام مودە قاعان» دەيدى بۇگىنگى تاريحشىلار. بۇل تۇلعا ءبىزدىڭ جىل ساناۋىمىزعا دەيىنگى 228-174 جىلدارى ءومىر سۇرگەن. اكەسى تۇمان كوشپەندى 24 تايپانىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, ءىرى ۇلىستىڭ ىرگەسىن قالاعان. ال 18 جاسىندا قاعاندىق بيلىك قولىنا تيگەن مودە ۇلىستىڭ قوس وكپەسىنە ينەدەي قادالعان يۋەچجي جانە دۋنحۋدىڭ سوققىسىنان ابدەن زارەزاپ بولعان بۇقارانىڭ ەڭسەسىن كوتەرىپ, ۇزاق ۋاقىت جۇرتتىڭ بويىنا ءسىڭىپ قالعان قورقىنىشتى ارىلتادى.
قالاي دەيسىز بە؟ ايتالىق, ەرتەدەگى ساحابالاردىڭ «ەستىدىك دە, بويۇسىندىق» دەگەنى سياقتى قول استىنداعى ساربازدارىن اتقان وقتاي, شاپقان اتتاي ەتىپ تاربيەلەدى. قاعان نە ىستەسە, جاۋىنگەرلەرى بۇلجىتپاي ورىندايتىن ءتارتىپ ورناتتى. بىردە قاعان جورتۋىلدان كەلە جاتىپ وردانىڭ بەلدەۋىندە بايلاۋلى تۇرعان ءوزىنىڭ سۇيىكتى ارعىماعىن دالدەپ ىسقىرىق وق اتادى. باسقا ساربازداردا ەش ويلانباي قاعاننىڭ ءىسىن قايتالايدى. كەيبىر جانى جۇمساق جىگىتتەر س ۇلىكتەي اقبوزعا جۇرەگى ءجىبىپ جەبە تارتپاعان ەكەن. بۇيرىقتى ورىنداماعانى ءۇشىن بۇلاردىڭ دەرەۋ باسى شابىلادى. ءسويتىپ, بارلىق قوسىننىڭ جەبەسى قاعان كوزدەگەن نىسانادان اۋىتقىمايتىن بولادى.
تانىمال تاريحشى قويشىعارا سالعارا ۇلى عۇندار بيلەۋشىسى مودە قاعان جايلى مىناداي وقيعا جازىپتى. – بىردە, – دەيدى جازۋشى اعامىز. – كورشى دۋنحۋلار عۇنداردى سوعىسقا شىرعالاپ ەلتورەسى مودەگە ەلشى جىبەرىپ «ايداي سۇلۋ جاس ايەلىن بەرسىن» دەيدى. قاعان «كورشى اقىسى, ءتاڭىر حاقىسى» دەپ ايداي ارۋ ايەلىن جاساۋ-جابدىعىمەن اتتاندىرىپ سالادى. بۇنى كورگەن ساقا ساردارلار «ىنجىق نەمە» دەپ اشۋلانادى. كەشىكپەي دۋنحۋ جاقتان تاعى ەلشى كەلەدى. بۇل جولى ولار قاعاننىڭ كۇنىنە مىڭ شاقىرىم جول باساتىن بوز ارعىماعىن سۇراي كەلەدى. مودە ءبىر سوزگە كەلمەي تۇلپارىن جەتەكتەتىپ جىبەردى. قولباسى-تۇتىقتار بۇنى دا قۇپ كورمەي اشۋلانادى. ارادا تاعى بىرنەشە ۋاقىت وتكەندە دۋنحۋ ەلشىلەرى ءۇشىنشى دۇركىن كەلەدى. ەكى اساپ ۇيرەنىپ قالعان ولار ەلدىڭ شەتىندە يەسىز جاتقان ءشولدى القاپتى سۇرايدى. مودە بارلىق باتىرىن جيناپ, ماسەلەنى ورتاعا سالادى. ولار «قۋ مەديەن دالانى قايتەمىز, بەرەيىك» دەيدى. سوندا مودە: «ۋا, حالايىق, سەندەر ايداي سۇلۋ ايەلىم مەن بوز اتىمدى بەرگەندە اشۋلاندىڭدار. ارۋدى تاباتىن قاتىن, ارعىماقتى تاباتىن بيە بار. ال جەردى تاباتىن كىمىڭ بار» دەيدى. سودان دەرەۋ قول باستاپ بارىپ دۋنحۋلاردان تۇياق قالدىرماي شابادى.
جوعارىداعى وقيعادان ءبىز اتالارىمىز ءبىر ءتىلىم جەر ءۇشىن جانقيارلىق جاساپ, ۇلى دالانى ۇرپاعىنا امان-ەسەن اماناتتاعانىن اڭعارامىز. اماناتقا ادال بولايىق, اعايىن!
