رۋحانيات • 30 قاراشا، 2021

كونە مۇرالار – حالىق قازىناسى

66 رەت كورسەتىلدى

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقا­لاسىندا: «تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا حالقىمىزدىڭ وتكەنىن زەرتتەۋگە قاتىستى اۋقىمدى جۇمىس اتقا­رىل­دى. ەلىمىزدىڭ تاريحي جىلنا­ماسىنداعى اق­تاڭ­داق­تاردى قايتا قالپىنا كەلتىرۋگە جول اشقان «مادەني مۇرا» باعدار­لا­ماسى تابىستى ىسكە اسىرىلدى. بىراق بابالارىمىزدىڭ ءومىرى مەن ولاردىڭ عاجاپ وركەنيەتى جونىندەگى كوپتەگەن دەرەكتى قۇجات، ءالى دە بولسا، عىلىمي اينالىمعا تۇسكەن جوق. سوندىقتان ەجەلگى داۋىردەن قازىرگى زامانعا دەيىنگى كەزەڭدى قامتيتىن بارلىق وتاندىق جانە شەتەلدىك مۇراعات دۇنيەسىنە ەلەۋلى ىرگەلى زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ ءۇشىن «ارحيۆ-2025» جەتىجىلدىق باعدارلاماسىن جاساۋىمىز قاجەت دەپ سانايمىن»، دەگەن بولاتىن.

قۇندى كىتاپتار قورى تولىقتى

وسى ورايدا، ەلباسى تاپسىر­ماسى نەگىزىندە 2017 جىلى ەلور­دا تورىندە مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنە قاراستى قولجاز­بالار جانە سيرەك كىتاپتار ۇلت­تىق ورتالىعى قۇرىلعان ەدى. بۇل ورتالىقتىڭ نەگىزگى قىزمە­تى – وتانىمىزداعى جانە شەتەل­دەردەگى قازاقستان تاريحى مەن مادە­نيەتىنە قاتىستى قولجازبا­لار مەن سيرەك كىتاپتار جانە قۇ­جات­تاردىڭ كو­شىرمەلەرىن جيناۋ، ساقتاۋ، ولاردى قالپىنا كەلتىرۋ، ارنايى زەرتتەۋ ارقىلى عىلىمي اينالىمعا ەنگىزۋ، قاجەت ەتكەن جاع­دايدا كوپشىلىك ورتاعا ۇسىنۋ بولاتىن.

جوعارىدا اتاپ وتىلگەن ماقسات-مۇرات ءۇردىسىن قاناعاتتاندىرۋ ءھام ورتالىقتىڭ مۇراعات قورىن تولىقتىرۋ ماقساتىندا بۇرىن­عى قۇجاتتانۋ جانە ارحيۆ ءىسى جو­نىندەگى عىلىمي تەحنيكالىق اقپا­راتتىق ورتالىقتىڭ باي قورى جاڭاد­ان قۇرىلعان ۇلتتىق ورتا­لىق­تىڭ قازىناسىنا اينالسا، ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانا قورىنان دا سيرەك كىتاپتار الى­نىپتى. بۇگىندە ورتالىق قورىن­دا – ەلىمىزدىڭ تاريحى مەن مادە­نيەتىنە قاتىستى تىڭ دەرەكتەرگە تولى 10 مىڭنان استام مۇرا جي­ناق­تالسا، بۇلاردىڭ 300-دەن استامى اراب، پارسى، تۇركى تىلدەرىندەگى قول­جازبالار مەن سيرەك كىتاپتار ەكەن.

وسىلاردىڭ ىشىندەگى ەڭ كونەسى – قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ اراب تىلىن­دە جازىل­عان «ديۋاني حيكمەت» قولجازباسى جانە ماحمۇت قاشقاريدىڭ «ديۋاني لۋعات ات-تۇرىك» كىتابى. سونىمەن قاتار ورتاعاسىرلىق اقىن-عۇلامالار نيدجامي مەن بەديلدىڭ قولجازبا ولەڭدەرى، تۇركى حالىقتارىنىڭ ەجەلگى شەجىرەسىن جازعان عۇلاما-تاريحشى ابىلعازى ءباھادۇر حان­نىڭ «تۇرىك شەجىرەسى»، 1928 جى­لى تاشكەنتتە باسىلعان ال­تىن وردا تاريحىنا قاتىستى «شاي­­باني حان داستانى»، شاكا­رىم قۇ­داي­بەردى ۇلىنىڭ 1924 جى­لى سەمەيدە جارىق كورگەن ا.س.پۋش­كين­نەن اۋدارعان «دۋب­روۆ­سكي اڭگى­مەسى»، ونىڭ سىرتىندا ءحىح-حح عاسىرلارعا ءتان قۇران، يسلام اقي­دالارى، فيكح ماسە­لەلەرى، حاديستەر، حيكمەت سوز­دەر مەن تاريح، ادەبيەت، گەوگرافيا، ەتنوگرافيا، لوگيكا سالاسىن قامتيتىن قول­جازبالار مەن سيرەك كىتاپتار بار.

كەڭەس ءداۋىرىن قامتيتىن 1929-1940 جىلدار ارالىعىندا لاتىن گرافيكاسىمەن جارىق كورگەن كى­تاپتار، فيزيكا، ماتەماتيكا، حي­ميا، گەومەتريا سەكىلدى مەكتەپ وقۋلىقتارى، 1912-1929 جىل­دار ارالىعىندا توتە جازۋمەن باسىلعان قازاق جانە ورىس كلاس­سيك­تەرىنىڭ ەڭبەك­تە­رى، قازاق وقىمىستىلارى – ش.ءۋالي­حانوۆ، ش.قۇدايبەردى ۇلى، ا.بايتۇر­سىن­ ۇلى، ى.التىنسارين، ءا.بو­كەي­حان، م.دۋلاتوۆ، ج.اي­ماۋى­توۆ، م.تىنىش­باەۆ، م.جۇ­ما­باەۆ، س.سەي­فۋل­لين، ت.ب. اعارتۋشى­لاردىڭ ەڭبەكتە­رى، ورىس جانە شە­تەل عالىمدارى ا.لەۆ­شين، گ.پو­تا­­نين، گ.ميللەر، ن.رىچ­كوۆ، ۆ.راد­لوۆ، ۆ.بارتولد، ت.ب زەرتتەۋ­لەرى، ءال-ءفارابيدىڭ ءار جىلدارى باسپادان شىق­قان كىتاپتارى، اباي قۇنانباي­ ۇلىنىڭ شىعارمالارى، پەتر ءى مەن ەكاتە­رينا ءىى كەزىندە جازىلعان رەسەي يمپەريا­سى زاڭدار جيناعىنىڭ 600-گە جۋىق داناسى ساقتالۋدا. بۇل قۇجاتتار قازىرگى كەزدە زاڭ جانە قۇقىق سالاسىن زەرتتەۋشىلەردىڭ ۇلكەن قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرۋدا.

سونداي-اق 1890 جىلدان باس­تا­لا­تىن اقمولا، تورعاي، سىر­دا­ريا، ورال، سەمەي وبلىسى، جە­تىسۋ ءوڭىرى بويىن­شا اۋىل ­شا­رۋا­­شىلىعى، دەموگرافيا، مال شا­رۋاشىلىعى، ت.ب. سالانى قامتي­تىن مالىمەتتەر جيناعى سيرەك كىتاپتار قورىن تولىقتىرسا، توتە جازۋمەن جازىلىپ، ءالى زەرتتەلمەگەن ەنتسيكلوپەديالىق ەڭبەكتەر دە بارشىلىق. بۇل جەردەن لاتىن، قىتاي، ورىس تىلىندە شىققان وقۋلىقتاردى دا تابۋعا بولادى. سيرەك كەزدەسەتىن كىتاپتىڭ التى مىڭ جارىمى نەگىزگى زالدا ورنالاسسا، قالعان ءۇش مىڭ جارىمى قويمادا تۇر. ونداعى قولجازبالار جەكە-جەكە قاپتالىپ، ستاندارتقا ساي ساقتالعان. كەيبىر دەرەك­تەردىڭ ەلەكتروندى ۆاريانتى دا جاسالعان. ءبىر كەمشىن تۇسى – بۇل مۇرا­لارعا  تسيفرلاندىرۋ ءالى جاسالماپتى.

 شەتتە جاتقان شەدەۆرلەر

ءسوز باسىندا ايتاپ وتكەنى­مىزدەي، ۇلتتىق ورتالىق ەلباسى تاراپىنان تاپسىرىلعان «ار­حيۆ-2025» باعدار­لاماسىن تولىعى­مەن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن شەكارادان تىس جەرلەردە جاتقان ەلىمىز تاريحىنا قاتىستى قۇجاتتاردى زەرتتەپ، جيناۋمەن تىڭعىلىقتى شۇعىلدانۋدا. وسى ماقساتتا – اراب جانە پارسىتانۋشى عالىمدار توبىن قۇرىپ، جۇمىس جۇرگىزۋدە. ناتيجەسىندە، حالىقارالىق دەڭ­گەيدە عىلىمي-مادەني باعىتتا: ساۋد ارابياسى كورولدى­گىندەگى ورىس-اراب زەرت­­تەۋ­لەرى اق­پارات قورىمەن، ىس­تانبۇل قالا­­سىندا ورنالاسقان يسلام ىنتىماق­تاستىعى ۇيىمى جانىن­داعى يس­لام تاريحى، ونەرى، مادەنيەتىن زەرتتەۋ ورتالىعىمەن، مەشحاد قالاسىن­داعى استان كۋدس رازا­ۆي كىتاپحانالار، مۋزەيلەر، قۇ­جات­تار ورتالىعى ۇيىمىمەن، وزبەكستان رەسپۋبليكاسى ءال-بي­­رۋني اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتىمەن، حالىقارالىق يس­لام اكادەمياسىمەن، ارمەنيا رەسپۋبليكاسىنىڭ مەسروپ مەش­تو­تس اتىنداعى «ماتەناداران» كونە قولجازبالار عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىمەن ىنتىماقتاستىق بايلانىس ورناتىلىپتى.

ناتيجەسىندە، شەتەل مۇراعات­تارىندا ساقتالعان سيرەك مۇرا­لاردىڭ بىرقاتار تىزىمدە­مەسى جا­ساق­تالىپ، ولارعا تۇسىنىك­تە­مە، اڭداتپا اننوتاتسياسى ازىر­لەنىپتى. اتاپ ايتقاندا، ءجۇسىپ با­لا­ساعۇننىڭ «قۇتادعۋ بىلىك» داستانى ءحى ع. ء(ال-بەرۋني اتىن­داعى شىعىستانۋ ينستيتۋتى مەن ۆەنا ۇلتتىق كىتاپحاناسى)، قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ «ديۋاني حيكمەت» كىتابى ءحىى ع. (سانكت-پەتەربۋرگ شىعىستانۋ ينستيتۋتى)، ناسرەددين يبن بۋرحاناددين رابعۋزيدىڭ «قىساس ۋل-ءانبيا» كىتابى ءحىV ع. (سانكت-پەتەربۋرگ شىعىستانۋ ينستيتۋتى)، قۇتىب­تىڭ «حۇسراۋ شىرىن» داستانى ءحىV ع. ء(پاريجدىڭ ۇلتتىق كىتاپ­حاناسىندا ساقتاۋلى)، قادىر­عا­لي ءجالايريدىڭ «جاميات-تاۋا­ريح» جيناعى («جىل­­نامالار جيناعى») ءحVىى ع. (سانكت-پەتەر­بۋرگ ۋنيۆەر­سيتەتى كىتاپ­حاناسى) جانە ت.ب قۇن­دى تۋىن­دىلاردىڭ كوشىرمە-فاكسي­مي­لەسى اكەلىنىپ، ولار كوپ­شىلىك كوزايىمىنا اينالدى.

ونىڭ سىرتىندا، تۇركيادا­عى يسلام تاريحى، ونەرى مەن ما­دەنيەتىن زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ قىزمەتكەرى، پروفەسسور ءا.مۇمي­نوۆپەن بىرلەسكەن جوبا نەگىزىندە تۇركيا ەلىنەن مۇسىلمان الەمىنىڭ ءۇشىنشى حاليفاسى حازىرەت وسمان­نىڭ كەزىندە جازىلعان قۇراننىڭ كوشىرمەسى اكەلىنسە، ساۋد ارا­بيا­سى ورتالىققا 500 مىڭ كىتاپ جي­ناق­­تالعان حارد ديسك تارتۋ ەتىپتى.

جوعارىداعى قۇندى جازبا دەرەكتەر­دىڭ مازمۇنىن تالداپ، جان-جاق­تى سيپاتتاما جاساۋ ءۇشىن بىرقاتار عىلىمي-پراكتيكالىق جۇمىس اتقارىلىپ، اراب جانە پارسى ءتىلى ماماندارىنىڭ اتسالىسۋىمەن قورداعى 300-دەن اسا اراب، پارسى، كونە تۇركى تىلدەرىندەگى قولجازبالار مەن سيرەك كىتاپتارعا عىلىمي اننوتاتسيا بەرىلىپ، ناتي­جە­سىندە «كنيجنوە سوبرانيە نا­تسيو­نالنوگو تسەنترا رۋكوپيسەي ي رەد­كيح كنيگ» اتتى عىلىمي كاتالوگ دايىندالعانى قۇپتارلىق. «الداعى ۋاقىتتا قولجازبالار جا­نە سيرەك كىتاپتاردى قولدانۋ جانە زەرتتەۋ بويىنشا ادىستەمەلىك جاساۋ، جۇيەلەۋ جانە كلاسسيفيكاتسيالاۋ بويىنشا ادىستەمەلىك ماتەريالدار ازىرلەۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز»، دەيدى قولجازبالار جانە سيرەك كىتاپتار ۇلتتىق ورتالىعى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى قايىر­جان كۇزەمباەۆ مىرزا.

 رەستاۆراتسيالاۋ ءىسى جولعا قويىلدى

قانداي دا ءبىر كونە مۇرا قورىن ساقتاۋشى مەكەمە ىشىندە رەستاۆراتسيالاۋ جۇمىسى جۇرگىزىلۋگە ءتيىس. بۇل – وتە قاجەتتىلىك. وسى وراي­­دا، قولجازبالار جانە سيرەك كى­تاپ­تار ۇلتتىق ورتالىعى ىشىندە جي­­ناقتالعان كونە مۇرالاردى مۇر­تىن بۇزباي ساقتاۋ ءۇشىن ارنايى «رەستاۆراتسيا زەرتحاناسى» جۇمىس ىستەپ تۇر. بۇل زەرتحانادا كونە قولجازبالار مەن سيرەك كىتاپتاردى تازالاۋ، دەزينفەكتسيا جانە دەزينسەكتسيالاۋ ارقىلى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى، تۇپتەۋ، كونسەرۆاتسيا جۇمىستارى جاسالۋدا.

 مۇنداعى ماماندار رەستاۆراتسيالاۋ ارقىلى كونە قولجازبانى باستاپقى دەڭگەيىنە كەلتىرمەسە دە، كىتاپتى زياندى زاتتاردان تازالاپ، ونىڭ ساقتالۋىنا جاعداي جاساۋ ارقىلى قۇرىپ كەتۋدەن ساقتاۋ قاجەتتىگىن وتەپ وتىر. كو­نە جازبالاردى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى ۇزاق پروتسەسس ەكەنى بەلگىلى. جۇمىستىڭ مامان دەنساۋلىعىنا زياندى جاقتارى دا جەتكىلىكتى. كىتاپتاعى شاڭ، ءارتۇرلى باكتەريا مەن ساڭىراۋقۇلاق ارنايى قورعانىستى قاجەت ەتەدى. وسىعان قاراماي رەستاۆراتورلار سوڭعى ءبىر-ەكى جىلدا 76 كونە كىتاپتىڭ جاڭعىرتپاسىن جاساپ ۇلگەرىپتى. بۇل ماقتارلىق ءھام ماقتانارلىق دۇنيە.

بۇل – باسى. بولاشاقتا بۇل جەردە جاڭعىرتۋدى قاجەت ەتەتىن مۇرا كوپ. كەيبىر ون شاقتى عا­سىردىڭ ءجۇزىن كورگەن كىتاپتاردى جاڭالاماسا استە بولمايدى. حالىقارالىق ستا­تيستيكاعا سەنسەك، اقش-تا 20 پايىز كونە قۇجات قۇرىپ كەتۋدىڭ الدىندا تۇرسا، رەسەيدە بۇل كورسەتكىش 40 پايىزعا دەيىن جەتۋى مۇمكىن ەكەنى ايتىلۋدا. ال قازاقستاندا بۇل دەرەك بەلگىسىز. سەبەبى قانداي دا ءبىر كونە جازبا، سيرەك قۇجات ءھام كىتاپتىڭ رەستاۆراتسيانى قاجەت ەتۋ-ەتپەۋىن مامان عانا ايتا الادى. كىتاپ رەس­تاۆراتسياسى – ءوز الدىنا ۇلكەن عىلىم. وعان حيميا، فيزيكا، ەكولوگيانىڭ دا قاتىسى بار. ويتكەنى كىتاپتىڭ دۇرىس ساقتا­لۋى قورشاعان ورتانىڭ ىلعال­دىلىعىنا، تەمپەراتۋراسىنا، جارىقتىڭ تۇسۋىنە دە بايلانىستى.

ءبىر ايتا كەتەرلىگى، ەلىمىزدە رەس­تاۆراتور ماماندارعا ارنالعان قازاقشا وقۋلىق ءالى كۇنگە جوق. «بۇل ولقىلىقتىڭ ورنىن بولاشاقتا تولتىرامىز»، دەيدى ۇلتتىق ورتالىق ماماندارى. ءدال قازىر الەمدە رەس­تاۆراتور مامانداردى كاسىبي دەڭگەيدە يران، تۇركيا، رەسەي دايارلايدى. اتاعان ەلدەرمەن ورناتقان ىنتىماقتاستىق شەڭبەرىندە ورتالىق ماماندارى ارمەنيا، وڭتۇستىك كورەيا، تۇركيا، يران ەلدەرىنە بارىپ، بىلىكتىلىك دەڭگەيىن جەتىلدىرۋدە.

ءسوزىمىزدى تۇيىندەپ ايتار بول­ساق، ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلى «بولاشاق­قا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى باع­دار­لامالىق ماقالاسىندا اتاپ وت­كەن­­دەي، «ماق­سات­قا جەتۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ سانامىز ىسىمىزدەن وزىپ ءجۇرۋى، ياعني ودان بۇرىن جاڭعىرىپ وتىرۋى ءتيىس» ەكە­نىن ەسكەرسەك، ۇلتتىق سانامىزدى جاڭعىر­تاتىن قۇرال وسىنداعى كونە جازبالار مەن قۇندى مۇرالار ەكەنى انىق.

سوڭعى جاڭالىقتار

مۇناي باعاسى كوتەرىلە مە؟

ەكونوميكا • كەشە

الاشوردا وفيتسەرى

قازاقستان • كەشە

471 مىڭ دوللارعا ساتىلدى

ادەبيەت • كەشە

شابىت پەن شاراپ

ادەبيەت • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار