قۇندى كىتاپتار قورى تولىقتى
وسى ورايدا, ەلباسى تاپسىرماسى نەگىزىندە 2017 جىلى ەلوردا تورىندە مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنە قاراستى قولجازبالار جانە سيرەك كىتاپتار ۇلتتىق ورتالىعى قۇرىلعان ەدى. بۇل ورتالىقتىڭ نەگىزگى قىزمەتى – وتانىمىزداعى جانە شەتەلدەردەگى قازاقستان تاريحى مەن مادەنيەتىنە قاتىستى قولجازبالار مەن سيرەك كىتاپتار جانە قۇجاتتاردىڭ كوشىرمەلەرىن جيناۋ, ساقتاۋ, ولاردى قالپىنا كەلتىرۋ, ارنايى زەرتتەۋ ارقىلى عىلىمي اينالىمعا ەنگىزۋ, قاجەت ەتكەن جاعدايدا كوپشىلىك ورتاعا ۇسىنۋ بولاتىن.
جوعارىدا اتاپ وتىلگەن ماقسات-مۇرات ءۇردىسىن قاناعاتتاندىرۋ ءھام ورتالىقتىڭ مۇراعات قورىن تولىقتىرۋ ماقساتىندا بۇرىنعى قۇجاتتانۋ جانە ارحيۆ ءىسى جونىندەگى عىلىمي تەحنيكالىق اقپاراتتىق ورتالىقتىڭ باي قورى جاڭادان قۇرىلعان ۇلتتىق ورتالىقتىڭ قازىناسىنا اينالسا, ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانا قورىنان دا سيرەك كىتاپتار الىنىپتى. بۇگىندە ورتالىق قورىندا – ەلىمىزدىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىنە قاتىستى تىڭ دەرەكتەرگە تولى 10 مىڭنان استام مۇرا جيناقتالسا, بۇلاردىڭ 300-دەن استامى اراب, پارسى, تۇركى تىلدەرىندەگى قولجازبالار مەن سيرەك كىتاپتار ەكەن.
وسىلاردىڭ ىشىندەگى ەڭ كونەسى – قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ اراب تىلىندە جازىلعان «ديۋاني حيكمەت» قولجازباسى جانە ماحمۇت قاشقاريدىڭ «ديۋاني لۋعات ات-تۇرىك» كىتابى. سونىمەن قاتار ورتاعاسىرلىق اقىن-عۇلامالار نيدجامي مەن بەديلدىڭ قولجازبا ولەڭدەرى, تۇركى حالىقتارىنىڭ ەجەلگى شەجىرەسىن جازعان عۇلاما-تاريحشى ابىلعازى ءباھادۇر حاننىڭ «تۇرىك شەجىرەسى», 1928 جىلى تاشكەنتتە باسىلعان التىن وردا تاريحىنا قاتىستى «شايباني حان داستانى», شاكارىم قۇدايبەردى ۇلىنىڭ 1924 جىلى سەمەيدە جارىق كورگەن ا.س.پۋشكيننەن اۋدارعان «دۋبروۆسكي اڭگىمەسى», ونىڭ سىرتىندا ءحىح-حح عاسىرلارعا ءتان قۇران, يسلام اقيدالارى, فيكح ماسەلەلەرى, حاديستەر, حيكمەت سوزدەر مەن تاريح, ادەبيەت, گەوگرافيا, ەتنوگرافيا, لوگيكا سالاسىن قامتيتىن قولجازبالار مەن سيرەك كىتاپتار بار.
كەڭەس ءداۋىرىن قامتيتىن 1929-1940 جىلدار ارالىعىندا لاتىن گرافيكاسىمەن جارىق كورگەن كىتاپتار, فيزيكا, ماتەماتيكا, حيميا, گەومەتريا سەكىلدى مەكتەپ وقۋلىقتارى, 1912-1929 جىلدار ارالىعىندا توتە جازۋمەن باسىلعان قازاق جانە ورىس كلاسسيكتەرىنىڭ ەڭبەكتەرى, قازاق وقىمىستىلارى – ش.ءۋاليحانوۆ, ش.قۇدايبەردى ۇلى, ا.بايتۇرسىن ۇلى, ى.التىنسارين, ءا.بوكەيحان, م.دۋلاتوۆ, ج.ايماۋىتوۆ, م.تىنىشباەۆ, م.جۇماباەۆ, س.سەيفۋللين, ت.ب. اعارتۋشىلاردىڭ ەڭبەكتەرى, ورىس جانە شەتەل عالىمدارى ا.لەۆشين, گ.پوتانين, گ.ميللەر, ن.رىچكوۆ, ۆ.رادلوۆ, ۆ.بارتولد, ت.ب زەرتتەۋلەرى, ءال-ءفارابيدىڭ ءار جىلدارى باسپادان شىققان كىتاپتارى, اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ شىعارمالارى, پەتر ءى مەن ەكاتەرينا ءىى كەزىندە جازىلعان رەسەي يمپەرياسى زاڭدار جيناعىنىڭ 600-گە جۋىق داناسى ساقتالۋدا. بۇل قۇجاتتار قازىرگى كەزدە زاڭ جانە قۇقىق سالاسىن زەرتتەۋشىلەردىڭ ۇلكەن قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرۋدا.
سونداي-اق 1890 جىلدان باستالاتىن اقمولا, تورعاي, سىرداريا, ورال, سەمەي وبلىسى, جەتىسۋ ءوڭىرى بويىنشا اۋىل شارۋاشىلىعى, دەموگرافيا, مال شارۋاشىلىعى, ت.ب. سالانى قامتيتىن مالىمەتتەر جيناعى سيرەك كىتاپتار قورىن تولىقتىرسا, توتە جازۋمەن جازىلىپ, ءالى زەرتتەلمەگەن ەنتسيكلوپەديالىق ەڭبەكتەر دە بارشىلىق. بۇل جەردەن لاتىن, قىتاي, ورىس تىلىندە شىققان وقۋلىقتاردى دا تابۋعا بولادى. سيرەك كەزدەسەتىن كىتاپتىڭ التى مىڭ جارىمى نەگىزگى زالدا ورنالاسسا, قالعان ءۇش مىڭ جارىمى قويمادا تۇر. ونداعى قولجازبالار جەكە-جەكە قاپتالىپ, ستاندارتقا ساي ساقتالعان. كەيبىر دەرەكتەردىڭ ەلەكتروندى ۆاريانتى دا جاسالعان. ءبىر كەمشىن تۇسى – بۇل مۇرالارعا تسيفرلاندىرۋ ءالى جاسالماپتى.
شەتتە جاتقان شەدەۆرلەر
ءسوز باسىندا ايتاپ وتكەنىمىزدەي, ۇلتتىق ورتالىق ەلباسى تاراپىنان تاپسىرىلعان «ارحيۆ-2025» باعدارلاماسىن تولىعىمەن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن شەكارادان تىس جەرلەردە جاتقان ەلىمىز تاريحىنا قاتىستى قۇجاتتاردى زەرتتەپ, جيناۋمەن تىڭعىلىقتى شۇعىلدانۋدا. وسى ماقساتتا – اراب جانە پارسىتانۋشى عالىمدار توبىن قۇرىپ, جۇمىس جۇرگىزۋدە. ناتيجەسىندە, حالىقارالىق دەڭگەيدە عىلىمي-مادەني باعىتتا: ساۋد ارابياسى كورولدىگىندەگى ورىس-اراب زەرتتەۋلەرى اقپارات قورىمەن, ىستانبۇل قالاسىندا ورنالاسقان يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمى جانىنداعى يسلام تاريحى, ونەرى, مادەنيەتىن زەرتتەۋ ورتالىعىمەن, مەشحاد قالاسىنداعى استان كۋدس رازاۆي كىتاپحانالار, مۋزەيلەر, قۇجاتتار ورتالىعى ۇيىمىمەن, وزبەكستان رەسپۋبليكاسى ءال-بيرۋني اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتىمەن, حالىقارالىق يسلام اكادەمياسىمەن, ارمەنيا رەسپۋبليكاسىنىڭ مەسروپ مەشتوتس اتىنداعى «ماتەناداران» كونە قولجازبالار عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىمەن ىنتىماقتاستىق بايلانىس ورناتىلىپتى.
ناتيجەسىندە, شەتەل مۇراعاتتارىندا ساقتالعان سيرەك مۇرالاردىڭ بىرقاتار تىزىمدەمەسى جاساقتالىپ, ولارعا تۇسىنىكتەمە, اڭداتپا اننوتاتسياسى ازىرلەنىپتى. اتاپ ايتقاندا, ءجۇسىپ بالاساعۇننىڭ «قۇتادعۋ بىلىك» داستانى ءحى ع. ء(ال-بەرۋني اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتى مەن ۆەنا ۇلتتىق كىتاپحاناسى), قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ «ديۋاني حيكمەت» كىتابى ءحىى ع. (سانكت-پەتەربۋرگ شىعىستانۋ ينستيتۋتى), ناسرەددين يبن بۋرحاناددين رابعۋزيدىڭ «قىساس ۋل-ءانبيا» كىتابى ءحىV ع. (سانكت-پەتەربۋرگ شىعىستانۋ ينستيتۋتى), قۇتىبتىڭ «حۇسراۋ شىرىن» داستانى ءحىV ع. ء(پاريجدىڭ ۇلتتىق كىتاپحاناسىندا ساقتاۋلى), قادىرعالي ءجالايريدىڭ «جاميات-تاۋاريح» جيناعى («جىلنامالار جيناعى») ءحVىى ع. (سانكت-پەتەربۋرگ ۋنيۆەرسيتەتى كىتاپحاناسى) جانە ت.ب قۇندى تۋىندىلاردىڭ كوشىرمە-فاكسيميلەسى اكەلىنىپ, ولار كوپشىلىك كوزايىمىنا اينالدى.
ونىڭ سىرتىندا, تۇركياداعى يسلام تاريحى, ونەرى مەن مادەنيەتىن زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ قىزمەتكەرى, پروفەسسور ءا.مۇمينوۆپەن بىرلەسكەن جوبا نەگىزىندە تۇركيا ەلىنەن مۇسىلمان الەمىنىڭ ءۇشىنشى حاليفاسى حازىرەت وسماننىڭ كەزىندە جازىلعان قۇراننىڭ كوشىرمەسى اكەلىنسە, ساۋد ارابياسى ورتالىققا 500 مىڭ كىتاپ جيناقتالعان حارد ديسك تارتۋ ەتىپتى.
جوعارىداعى قۇندى جازبا دەرەكتەردىڭ مازمۇنىن تالداپ, جان-جاقتى سيپاتتاما جاساۋ ءۇشىن بىرقاتار عىلىمي-پراكتيكالىق جۇمىس اتقارىلىپ, اراب جانە پارسى ءتىلى ماماندارىنىڭ اتسالىسۋىمەن قورداعى 300-دەن اسا اراب, پارسى, كونە تۇركى تىلدەرىندەگى قولجازبالار مەن سيرەك كىتاپتارعا عىلىمي اننوتاتسيا بەرىلىپ, ناتيجەسىندە «كنيجنوە سوبرانيە ناتسيونالنوگو تسەنترا رۋكوپيسەي ي رەدكيح كنيگ» اتتى عىلىمي كاتالوگ دايىندالعانى قۇپتارلىق. «الداعى ۋاقىتتا قولجازبالار جانە سيرەك كىتاپتاردى قولدانۋ جانە زەرتتەۋ بويىنشا ادىستەمەلىك جاساۋ, جۇيەلەۋ جانە كلاسسيفيكاتسيالاۋ بويىنشا ادىستەمەلىك ماتەريالدار ازىرلەۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز», دەيدى قولجازبالار جانە سيرەك كىتاپتار ۇلتتىق ورتالىعى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى قايىرجان كۇزەمباەۆ مىرزا.
رەستاۆراتسيالاۋ ءىسى جولعا قويىلدى
قانداي دا ءبىر كونە مۇرا قورىن ساقتاۋشى مەكەمە ىشىندە رەستاۆراتسيالاۋ جۇمىسى جۇرگىزىلۋگە ءتيىس. بۇل – وتە قاجەتتىلىك. وسى ورايدا, قولجازبالار جانە سيرەك كىتاپتار ۇلتتىق ورتالىعى ىشىندە جيناقتالعان كونە مۇرالاردى مۇرتىن بۇزباي ساقتاۋ ءۇشىن ارنايى «رەستاۆراتسيا زەرتحاناسى» جۇمىس ىستەپ تۇر. بۇل زەرتحانادا كونە قولجازبالار مەن سيرەك كىتاپتاردى تازالاۋ, دەزينفەكتسيا جانە دەزينسەكتسيالاۋ ارقىلى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى, تۇپتەۋ, كونسەرۆاتسيا جۇمىستارى جاسالۋدا.
مۇنداعى ماماندار رەستاۆراتسيالاۋ ارقىلى كونە قولجازبانى باستاپقى دەڭگەيىنە كەلتىرمەسە دە, كىتاپتى زياندى زاتتاردان تازالاپ, ونىڭ ساقتالۋىنا جاعداي جاساۋ ارقىلى قۇرىپ كەتۋدەن ساقتاۋ قاجەتتىگىن وتەپ وتىر. كونە جازبالاردى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى ۇزاق پروتسەسس ەكەنى بەلگىلى. جۇمىستىڭ مامان دەنساۋلىعىنا زياندى جاقتارى دا جەتكىلىكتى. كىتاپتاعى شاڭ, ءارتۇرلى باكتەريا مەن ساڭىراۋقۇلاق ارنايى قورعانىستى قاجەت ەتەدى. وسىعان قاراماي رەستاۆراتورلار سوڭعى ءبىر-ەكى جىلدا 76 كونە كىتاپتىڭ جاڭعىرتپاسىن جاساپ ۇلگەرىپتى. بۇل ماقتارلىق ءھام ماقتانارلىق دۇنيە.
بۇل – باسى. بولاشاقتا بۇل جەردە جاڭعىرتۋدى قاجەت ەتەتىن مۇرا كوپ. كەيبىر ون شاقتى عاسىردىڭ ءجۇزىن كورگەن كىتاپتاردى جاڭالاماسا استە بولمايدى. حالىقارالىق ستاتيستيكاعا سەنسەك, اقش-تا 20 پايىز كونە قۇجات قۇرىپ كەتۋدىڭ الدىندا تۇرسا, رەسەيدە بۇل كورسەتكىش 40 پايىزعا دەيىن جەتۋى مۇمكىن ەكەنى ايتىلۋدا. ال قازاقستاندا بۇل دەرەك بەلگىسىز. سەبەبى قانداي دا ءبىر كونە جازبا, سيرەك قۇجات ءھام كىتاپتىڭ رەستاۆراتسيانى قاجەت ەتۋ-ەتپەۋىن مامان عانا ايتا الادى. كىتاپ رەستاۆراتسياسى – ءوز الدىنا ۇلكەن عىلىم. وعان حيميا, فيزيكا, ەكولوگيانىڭ دا قاتىسى بار. ويتكەنى كىتاپتىڭ دۇرىس ساقتالۋى قورشاعان ورتانىڭ ىلعالدىلىعىنا, تەمپەراتۋراسىنا, جارىقتىڭ تۇسۋىنە دە بايلانىستى.
ءبىر ايتا كەتەرلىگى, ەلىمىزدە رەستاۆراتور ماماندارعا ارنالعان قازاقشا وقۋلىق ءالى كۇنگە جوق. «بۇل ولقىلىقتىڭ ورنىن بولاشاقتا تولتىرامىز», دەيدى ۇلتتىق ورتالىق ماماندارى. ءدال قازىر الەمدە رەستاۆراتور مامانداردى كاسىبي دەڭگەيدە يران, تۇركيا, رەسەي دايارلايدى. اتاعان ەلدەرمەن ورناتقان ىنتىماقتاستىق شەڭبەرىندە ورتالىق ماماندارى ارمەنيا, وڭتۇستىك كورەيا, تۇركيا, يران ەلدەرىنە بارىپ, بىلىكتىلىك دەڭگەيىن جەتىلدىرۋدە.
ءسوزىمىزدى تۇيىندەپ ايتار بولساق, ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىندا اتاپ وتكەندەي, «ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ سانامىز ىسىمىزدەن وزىپ ءجۇرۋى, ياعني ودان بۇرىن جاڭعىرىپ وتىرۋى ءتيىس» ەكەنىن ەسكەرسەك, ۇلتتىق سانامىزدى جاڭعىرتاتىن قۇرال وسىنداعى كونە جازبالار مەن قۇندى مۇرالار ەكەنى انىق.
