تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلدىعى • 30 قاراشا، 2021

اتام ايتقان جارىق جۇلدىز

117 رەت كورسەتىلدى

مەن جۇمىستان كۇندەگىدەن كەش كەلدىم. ادەتتەگىدەي ء«اي، بۇل قايسىڭ؟.. دۋمان، ايكون، ءداۋ» دەپ ەكى-ءۇش نەمەرەسىنىڭ اتىن ەركەلەتە شۇبىرتىپ ايتىپ وتىراتىن اتام بۇگىن جىم-جىرت، ۇندەمەيدى. مەن ۇيگە كىردىم دە، اقىرىن باسىپ ءتور ۇيگە قاراي بارسام، اتام: «تاۋبە – تاۋبە! اللاعا مىڭ دا ءبىر شۇكىر، قازاقتىڭ جارىق جۇلدىزى تۋدى!» دەپ كۇبىر-سىبىر بولىپ وزىمەن-ءوزى سويلەسىپ، كوزىنىڭ جاسىن ءسۇرتىپ، «سەن بە ەدىڭ؟» دەگەندەي ۇڭىرەيگەن كوزىمەن ماعان ءبىر قارادى. مەن جانىنا تاياپ بارىپ جاقىن تۇرعان ورىندىققا جايعاستىم.

قانەكەي، مەنىڭ التىن اتام نە ىستەپ وتىر ەكەن، قانداي جاڭالىعى بار ەكەن؟» دەپ اڭگىمەگە تارتىپ ەدىم، يەگى كەمسەڭدەي تاعى كوزى جاسقا تولدى. «قازاقتىڭ باعى جانىپ، جۇلدىزى جارقىراپ، ايى وڭىنان تۋدى»، دەپ كىدىرىپ قالدى. «ول نە دەگەنىڭىز، كىمنىڭ باعى جانىپ، جۇلدىزى جارقىراپ، ايى تۋدى؟» دەدىم.

«بالاپانىم، سەندەردە باق بار ەكەن، وسى كۇندى مەن عانا ەمەس مەنىڭ اتا-بابام اڭساپ وتكەن بولاتىن. سول اتا-با­بامنىڭ ارمانى مەن تىلەگى ورىندالدى. قازاق دەگەن ەل ەگەمەندىگىن الىپ دەر­بەس مەملەكەت بولىپ، تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزدى. قازاق ەلىنىڭ پرەزيدەنتى نۇر­سۇلتان دەگەن ءوزى جاپ-جاس، ءوزى ءبىلىمدى، ماڭ­دايى اشىق، ەڭگەزەردەي، ەكى يىعىنا ەكى ادام مىنسە كوتەرەتىندەي ەر تۇلعالى ازامات ەكەن. ياعني قازاقتىڭ باعىنا تۋ­عان، سول قازاقتىڭ بولاشاعىن جارقىن ەتەتىن ۇرپاعىنىڭ قامىن ويلايتىن جان­جاقتى، ۇلتجاندى، نامىسشىل ەر ەكەنى كورىنىپ تۇر. قازاق ءۇشىن دارا تۋعان جارىق جۇلدىز»، دەپ ءسوزىن تاعى ناقتىلاي ءتۇستى اتام. «سونىمەن قاتار ول دۇنيە جۇزىندەگى قازاقتاردى اتامەكەنگە شاقىرىپ جاتىر. بۇل دەگەنىڭ ءار قازاقتىڭ بولاشاق ۇرپاعى الاڭسىز ءوز ەلىندە، اتامەكەنىندە باقىتتى ءومىر سۇرۋىنە دەگەن تاپتىرماس مۇمكىندىگى ەمەس پە! مەنىڭ ۇرپاعىم بولاشاقتا ءوز تىلىندە سويلەپ، سالت-ءداستۇرىن ساقتاپ، ءدىنى مەن ءدىلىن تازا ۇستاۋى قاجەت. قازاق دەگەن ەل بار دەپ دۇنيە جۇزىنە تانىتاتىن اسىپ تۋعان ەر تۇلعا ەلباسى بولىپ تاعايىندالادى. بۇل دەگەنىمىز – قازاقتىڭ اسپانداعى جۇلدىزى جارقىرادى، باعى جانىپ، ايى وڭىنان تۋدى دەگەن ءسوز»، دەپ اتام ماعان ءتۇسىندىرىپ جاتىر.

«ال جارايدى سول قازاق ەلى قايدا؟ قا­زاق مەملەكەتى قايدا ورنالاسقان؟» دەپ سۇراق قويدىم. «وي، بالاپانىم، مەن سەنىڭ سونداي سۇراقتاردى قوياتىنىڭدى ءبىلدىم عوي. ول مەملەكەتتىڭ استاناسى – الماتى قالاسى، ول قالا بىزدەن كوپ شاقىرىم قاشىقتىقتا، الىس جەردە»، دەدى.

ءبىز باس سالىپ دۇنيەجۇزىلىك كارتادان سول قازاق دالاسىن ىزدەپ جاتىرمىز. قازاق ەلىنىڭ استاناسى الماتىنى تاپتىق. اتام «تالدىقورعان، قىزىلوردا، شىمكەنت، اقمولا، كوكشەتاۋ، سەمەي...»، دەپ ءبىراز جەردى ايتىپ شىقتى. مەن اتالعان قالالاردى كارتادان تاپپاي الەك بولدىم.

«ال، جارايدى، قازاقستان دەربەس مەملەكەت بولىپ، ەگەمەندىك الىپ جاتىر دەلىك، ودان بىزگە قانداي پايدا، ول ەلگە قالاي بارامىز؟» دەگەن سۇراعىما، اتام «ەلگە مەن ەمەس، سەن باراسىڭ، مەنىڭ ۇرپاعىم بارادى. «وزگە ەلدە سۇلتان بولعانشا، ءوز ەلىڭدە ۇلتان بول»، دەگەن بار ەمەس پە!» – دەپ تاعى دا ءسوزىن ناقتىلاي ءتۇستى. «نەگە ءبىز؟...، ءسىز نەگە بارمايسىز؟ قازاق دەگەن ەل مەنىڭ اتامەكەنىم دەپ قۋانىپ وتىرعان ءسىز عوي»، دەدىم اتامدى سويلەتە تۇسكىم كەلىپ. اتام از-كەم ءۇنسىز قالدى دا، ىلە: مەن ەلىمنەن جىراق ءوستىم. باسقا ەلدە، باسقا ۇلتپەن بىرگە ءوسىپ، بىتە قايناستىم. بىراق ءتىلىمدى، ءدىنىمدى، ءدىلىمدى، سالت-ءداستۇرىمدى، سونىمەن قاتار اتامەكەن – وتانىمدى ۇمىتقان ەمەسپىن. سول اتامەكەنگە ورالاتىن مۇمكىندىك ەندى تۋدى. وسى مۇمكىندىكتى قولدان شىعارماۋ كەرەك. اتامەكەنگە ۇرپاعىم جەتسە مەندە ارمان جوق»، دەپ اۋىر كۇرسىندى.

سودان ءبىر جىلدان كەيىن اتامەكەنگە قاراي كوش باستالدى. سول ۇلى كوشپەن بىرگە 18 جاسىمدا كەلىن بولىپ تۇسكەن ەلىممەن بىرگە مەن دە اتامەكەنگە قونىس اۋدارۋعا بەل بۋدىم. اتامەكەنگە كوشەيىن دەپ اتا-اناممەن، جۇرتىممەن قوشتاسۋعا توركىنىمە باردىم. بارلىق تۋىستارىم جىلاپ قوشتاسىپ جاتتى، سوندا مەن اتاما، ء«سىز نەگە جىلايسىز، ءسىزدىڭ ارمانىڭىز ۇرپاعىڭىزدى اتامەكەنگە جىبەرۋ ەدى عوي؟» دەگەنىمدە اتام ك ۇلىمدەپ: ء«يا، مەن قۋانىشتىمىن، بوتام، بۇل قۋانىشتىڭ كوز جاسى ق ۇلىنىم! سەن الاڭداماي كەتە بەر، جولىڭ بولسىن! كوپ كەشىكپەي قالعان تۋىستارىڭ دا بارادى. وكىنىشتى، وسىدان 10 جىل بۇرىن قازاق ەلى دەربەس ەل بولىپ، اتامەكەنگە جول اشىلعاندا مەن ويلانباي-اق كەتەر ەدىم. قازىر مەن ءۇشىن ءبارى كەش. بىراق مەن وتە باقىتتىمىن. سەبەبى ۇرپاعىم ءوز ەلىندە تامىرىن تەرەڭگە جايادى. مەن ءۇشىن وسىدان اسقان باقىت جوق»، دەپ مەنى قاتتى قۇشاقتاپ جىلاپ تۇردى دا، «بار قازاققا مەنەن سالەم ايت، ءساتى ءتۇسىپ، سۇلتانعا كەزىگىپ جاتساڭ قولىنان قىسىپ، مەنىڭ اتىمنان راقمەت ايتارسىڭ!» دەگەن ەدى.

سودان بەرى 30 جىل ءوتتى. اتام ايتقان ەلباسىنا كەزىگۋدىڭ ءساتى تۇسپەسە دە وسى ءبىر وقيعانى، اتامنىڭ ايتقان اماناتى مەن سالەمىن قاعاز بەتىنە ءتۇسىرۋدىڭ ءساتى ءتۇسىپ وتىر. مىنەكەي، سول اتامنىڭ ارمانى ورىندالىپ، ۇرپاعى اتامەكەندە ءوز ەلىندە، وتانىندا الاڭسىز ءومىر ءسۇرىپ، تامىرىن تەرەڭگە جايىپ جاتىر. ارينە، بۇل اتام ايتقان جارىق جۇلدىز – ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ ارقاسى.

شالعاي ءبىر ەلدە جابىعىپ ءجۇردىم

اتامەكەندى ساعىنىپ ءجۇردىم.

ورالىپ مىنە، تاۋەلسىز ەلگە،

قازاقشا سويلەپ، قازاقشا كۇلدىم.

جارقىراپ جاينا، تاۋەلسىز ەلىم!

اتامەكەن دەپ سەنى اڭساپ كەلدىم.

«وزگە ءبىر ەلدە سۇلتان بولعانشا،

بولايىن سەنىڭ ۇلتانىڭ» دەدىم.

تاۋبە دەپ ءجۇرمىن، اللا دەپ ءجۇرمىن!

قازاقتىڭ باعىن الما دەپ ءجۇرمىن!

تۇعىرلى بەرىك، ەڭسەسى بيىك،

ەلىمدى مەنىڭ قورعا دەپ ءجۇرمىن!

گۇلدەندى دالام، نۇرلاندى قالام،

سىيلاعان ماعان اتام مەن بابام.

ەڭسەڭدى كوتەر، تاۋبە دەپ، قازاق!

وسىدان ارتىق نە كەرەك ساعان!

قازاق ەلى 30 جىلدىڭ ىشىندە وركە­نيەتتى ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسىلىپ، الپاۋىت ەلدەرمەن تەرەزەسى تەڭەسە ءتۇستى. ول ءبىزدىڭ ەلباسىنىڭ تىنىمسىز ەڭبەگى مەن قايراتىنىڭ ارقاسى دەپ بىلەمىن. مەن وتانىما 1992 جىلى ورالعان ەدىم. ءبىزدىڭ وتاۋ قۇرىپ، شاڭىراق كوتەرگەنىمىزگە 30 جىل تولادى. ياعني جاس قازاق دەگەن ەلمەن بىرگە ءبىز دە قا­تارلاسىپ ءوسىپ-ءونىپ كەلەمىز. ۇلىمىزدى ۇياعا، قىزدارىمىزدى قياعا قوندىرىپ، وزىمىزشە تىرلىگىمىزدى جاساپ، ەڭبەك ەتىپ، ەلىمىزدىڭ وركەندەۋى مەن وسۋىنە از دا بولسا ۇلەسىمىزدى قوسىپ كەلەمىز. تاۋەلسىز قازاق ەلى قارىشتاپ دامۋ ۇستىندە، سول ەلدىڭ دامۋى مەن وركەندەۋىنىڭ كۋاسى بولىپ بەيبىت ەلدە باقىتتى ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. بۇل ەلباسىنىڭ ارقاسى ەكەنى بارشا قازاق دالاسىندا ءومىر ءسۇرىپ، اۋاسىمەن تىنىس الىپ جۇرگەن ءار جانعا ءمالىم.

«ەگەر دە قازاق ەلى تاۋەلسىزدىك الماسا، شەتتە تارىداي بولىپ شاشىراپ كەتكەن قانداس باۋىرلارىن ەلباسى شاقىرماسا، مەن قايدا بولار ەدىم؟» دەگەن سۇراق تولعان­دىرادى مەنى. سوندىقتان دا وسى كۇنىمە تاۋبە ەتىپ، ەلباسىنا ۇزاق عۇمىر تىلەپ، قازاق ەلى ماڭگى جاساي بەرسىن دەگىم كەلەدى.

سونىمەن قاتار تاۋەلسىز ەلدىڭ ور­كەن­دەۋى مەن دامۋى وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ قو­لىندا. ۇرپاعىمىز ۇلاعاتتى، نامىس­­شىل، يبالى، ادال جانە جىگەرلى بولسا عانا ەلى­مىز وركەن­دەيدى. ەلدىڭ بولاشاعىن ويلايتىن ۇل-قىزدارىمىزدىڭ ماڭدايى اشىق، جۇلدىزى جارىق بولسىن. بارشامىز قا­زاق­تىڭ جارقىن بولاشاعى ءۇشىن ايانباي تەر توگەيىك.

ارينە، مەنىڭ اتام ايتقان جارىق جۇل­دىز­­دىڭ دەنى ساۋ، بەدەلى بيىك، ارمانى اسقاق بولعاي!

 

ساۋلەش دولي،

اقمولا وبلىسى، ءبىرجان سال اۋدانى

«بۇلاندى اۋىلى جوببم»

كمم-ءنىڭ قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانى مۇعالىمى

سوڭعى جاڭالىقتار

مۇناي باعاسى كوتەرىلە مە؟

ەكونوميكا • بۇگىن، 23:15

بيلىك جانە ۇلت مەنتاليتەتى

قازاقستان • بۇگىن، 22:54

استاناداعى العاشقى مەشىت

رۋحانيات • بۇگىن، 22:42

الاشوردا وفيتسەرى

قازاقستان • بۇگىن، 22:32

471 مىڭ دوللارعا ساتىلدى

ادەبيەت • بۇگىن، 22:19

شابىت پەن شاراپ

ادەبيەت • بۇگىن، 22:13

ديلەتانتتان داۋىرگە دەيىن

ادەبيەت • بۇگىن، 21:57

ەرتەڭ اۋا رايى قانداي بولادى؟

قازاقستان • بۇگىن، 16:20

ۇقساس جاڭالىقتار