ال ى.التىنسارين مەكتەپتىڭ «قازاق اراسىندا عىلىممەن قارۋلانعان, دۇرىس كوزقاراسى بار ادامداردىڭ كوبەيۋىنە» ىقپال ەتۋى كەرەكتىگىن باستى نازاردا ۇستاپ, مەكتەپكە ساۋاتتى مۇعالىمدەر تارتۋعا تالپىنادى. 1882 جىلى تورعاي وبلىسى مەكتەپتەرىندەگى وقۋ جۇمىسىنا قاتىستى تاپسىرعان ەسەبىندە: «قازاقتارعا ءبىلىم ەندى بەرىلە باستاعان كەزدە ەڭ اۋەلى قابىلەتتى وقىتۋشىلار بولۋى كەرەك ەكەنىن ەسكە الىپ, تورعاي وبلىسىنىڭ مەكتەپتەرىنە پەداگوگيكالىق قىزمەت جونىندە قابىلەتى بار جانە تاجىريبەسى مول ادامداردى تارتۋعا تالاي ارەكەت جاساعان ەدىم», دەيدى.
ۇلى اعارتۋشى تورعاي وبلىسى مەكتەپتەرىنىڭ ينسپەكتورى بولىپ تۇرعان كەزىندەگى 1883 جىلى 12 اقپاندا شىعارعان نۇسقاۋ حاتىندا ءبىلىم بەرۋ مەن تاربيە جۇمىستارىنا قاتىستى مۇعالىمدەرگە جول سىلتەيدى. اسىرەسە, مۇعالىم بىلىكتىلىگىنىڭ وقىتۋ مەن تاربيە جۇمىستارىنا زور ىقپال ەتەتىنىن, سوندىقتان ءبىلىم بەرۋدە جۇيەلى تالاپتىڭ بولۋ كەرەكتىگىن ايتادى. اتاپ ايتقاندا, وقىتۋ جۇمىستارى ء«اربىر مەكتەپتە كۇنىلگەرى بەلگىلەنگەن ءبىر جۇيەمەن, وقۋ قۇرالىمەن جۇرگىزىلۋى كەرەك» دەسە, ەكىنشىدەن, وقىتۋ ادىستەرىن وزگەرتە بەرۋدىڭ وقۋ ساپاسىنا كەرى اسەرىن ايتادى. مۇنى اعارتۋشى بىلايشا تالداعان: «وقىتۋ, تاربيەلەۋ جۇمىسىنا دايەكتى كوزقاراسى بەكىپ بولماعان كەيبىر جاس وقىتۋشىلار وقۋ قۇرالدارىن بەتالدى وزگەرتە بەرەدى... وتىلەتىن پاندەردىڭ وقىتۋ ادىستەرى مەن تارتىپتەرىنىڭ ءوزىن دە وزگەرتە بەرەدى... ونداي وقىتۋشىلار وقۋشىلاردى اداستىرادى, سونان كەيىن قويىلعان سۇراققا وقۋشىلاردىڭ جاۋاپ بەرە بىلمەگەنىنە رەنجىپ, وزدەرى دە اشۋلانا باستايدى, ءتىپتى وقۋشىلارعا وشىگۋگە دەيىن بارادى».
ۇشىنشىدەن, مۇعالىمدەردىڭ وقۋلىقپەن عانا شەكتەلىپ, سول ءپان اياسىنا قاتىستى بىلىمدەرى مەن بىلىكتەرىن جەتىلدىرىپ وتىرماۋى جانە وقۋ-تاربيە جۇمىستارىن دۇرىس تۇسىنبەۋى ءبىلىم بەرۋدە كەرى اسەر ەتەتىنى. مۇنى اعارتۋشى بىلاي تۇسىندىرەدى: «مەنىڭ تاجىريبەمدە مۇنداي وقىتۋشىلار پەداگوگتەر ۇسىنىپ وتىرعان وقۋ قۇرالدارىمەن ەش ۋاقىتتا دۇرىس تانىسىپ المايدى, ولاردىڭ ەشبىرەۋىن اياعىنا دەيىن وقىپ شىقپايدى, وقۋشىلاردىڭ جالپى مىنەز-قۇلقىنا, اقىل-پاراساتىنا, سونىمەن قاتار ورىس بالالارىنا قاراعاندا قازاق بالالارىنىڭ انا تىلىندە وزگەشەلىكتەر بولاتىنىنا زەر سالمايدى, وسىلاردىڭ ءبارىن ەسكە الا وتىرىپ شىنداپ ەڭبەك سىڭىرمەيدى».
تورتىنشىدەن, مۇعالىمنىڭ تاقىرىپتى وقۋشىعا دۇرىس مەڭگەرتۋ شەبەرلىگىنىڭ ءبىلىم بەرۋدەگى ماڭىزى. بۇل تۋرالى اعارتۋشى بىلاي دەيدى: «وقىتۋشى كىممەن ىستەس بولىپ وتىرعانىن ەش ۋاقىتتا دا ۇمىتپاۋى كەرەك ەكەنىن وسى ارادا ەسكەرتپەي كەتە المايمىن. ول بالالارمەن ىستەس بولىپ وتىر, ەگەر بالالار بىردەمەنى تۇسىنبەيتىن بولسا, وندا وقىتۋشى ولاردى كىنالاۋعا ءتيىس ەمەس, ولارعا تۇسىندىرە الماي وتىرعان ءوزىن كىنالاۋعا ءتيىس».
بەسىنشىدەن, مۇعالىمنىڭ بالامەن دۇرىس قارىم-قاتىناس جاساۋ جانە ءوزىن ءوزى ۇستاۋ ەتيكاسى. بۇل تۋرالى ى.التىنسارين بىلاي دەيدى: «بالالارمەن سويلەسكەندە اشۋلانباي, جۇمساق سويلەسۋى, شىدامدىلىق ەتۋى كەرەك, ءاربىر نارسەنى دە ىقىلاسپەن, تۇسىنىكتى ەتىپ ءتۇسىندىرۋى كەرەك. مانەرلى ءسوز, ورىنسىز تەرميندەردى قولدانباۋ كەرەك, مۇنداي سوزدەر وقۋشىلارعا عانا تۇسىنىكسىز بولىپ قويمايدى, باسقا تىڭداپ وتىرعان ادامداردىڭ قۇلاعىنا دا جاقپايدى, ونداي شەت تىڭداۋشىلار بۇل وقىتۋشىنىڭ تەرەڭ ءبىلىمى نە ويى جوق ەكەنىن, ول تەك عىلىمي تەرميندەرمەن, سوزدەرمەن عانا ماقتانعىسى كەلەتىنىن كورسەتەدى».
التىنشىدان, مۇعالىمنىڭ وقىتۋشىلىق پەن پەداگوگتىك ءادىستى قاتار مەڭگەرۋىنىڭ ءبىلىم ساپاسى ءۇشىن ماڭىزدىلىعى. اعارتۋشى مۇنى «وقىتۋدىڭ ءبارى دە وقىتۋ ادىستەرىنىڭ تۇسىنىكتىلىگىنە, وقىتۋشىلاردىڭ تۇسىندىرۋلەرىنىڭ ۇتىمدىلىعىنا نەگىزدەلۋى كەرەك» ەكەنىن ايتا وتىرىپ, پەداگوگتىك, وقىتۋشىلىق ادىستەرگە ەكىنشى قاتارداعى ءبىر نارسە دەپ قاراۋعا بولمايتىندىعىن قاتاڭ ەسكەرتكەن.
جەتىنشىدەن, مۇعالىمدەردى ءبىلىمدى شاكىرت تاربيەلەپ شىعارۋداعى ەڭبەگى ارقىلى باعالاۋ. بۇل تۋرالى ى.التىنسارين: «وقىتۋشىلاردى باعالاعاندا ولاردىڭ ىسكە ءماندى قاتىسى جوق سوزدەرىنە قاراپ ەمەس, ولاردىڭ ەگىستەرىنىڭ بەتىنە شىققان جەمىستەرىنە», ياعني وقۋشىلارىنا قاراپ باعالاۋ كەرەكتىگىن ۇسىنادى.
ى.ءالتىنساريننىڭ ءمىنسىز پەداگوگ, كورەگەن باسشى (ينسپەكتور) بولعاندىعى, بالاعا ءبىلىم بەرۋ جولىندا مۇعالىمدەرگە جولباسشى بولا بىلگەندىگى اعارتۋشى تۋرالى جازىلعان ەستەلىك حاتتاردان ايقىن اڭعارىلادى. مىسالى, مۇعالىم ا.ا.ءمازوحيننىڭ 1889 جىلى 28 قىركۇيەكتە جازعان حاتىندا: «التىنسارين مۇعالىمدەر ءۇشىن باستىق قانا ەمەس, اكە دە, نيەتتەس قايىرىمدى دوس تا ەدى. ونىڭ مەكتەپكە كەلۋى ۇلى مەرەكەدەي قۋانىش ەدى, وعان بارلىعىن دا ايتۋعا بولاتىن», دەيدى. مۇعالىم ف.د.سوكولوۆتىڭ 1889 جىلى 6 قاڭتاردا جانە 9 تامىزدا جازعان حاتتارىندا: «ونىڭ بىزدەرمەن, مۇعالىمدەرمەن
وتكىزگەن اڭگىمەلەرى جۇرەككە جىلى ءتيىپ, تاڭعالدىرارلىقتاي اسەرلى بولاتىن, ىسىڭە دەگەن قايرات-جىگەرىڭدى تاسىتاتىن, مەكتەپتى شىن نيەتىڭمەن ۇناتۋىڭا, ءوز مىندەتىڭدى ءمىنسىز اتقارۋ ءۇشىن بار كۇشىڭدى سالۋىڭا ۇمتىلدىراتىن. جالپى, ونىمەن بىرگە بولىپ اڭگىمەلەسكەن ادام, ودان شىققاندا دەمالىپ, قۋاتتانىپ شىعاتىن. ...مارقۇمنىڭ بۇكىل ءومىرى ءوزىنىڭ سۇيىكتى قىرعىز (قازاق) حالقىنىڭ وقۋ-اعارتۋ ىسىنە ارنالدى. ول حالقىنىڭ ءومىرىن قىراعى باقىلاپ, تەرەڭ ءتۇسىندى. وقۋ ءىسىن ءوزى قانداي جاقسى كورسە, قاراۋىنداعى مۇعالىمدەردىڭ دە سونداي ۇناتۋىن تالاپ ەتەتىن. ول ءوزىنىڭ سىرعا تولى تارتىمدى اڭگىمەسىمەن مۇعالىمدەردى وقۋ ىسىنە ىنتالاندىرىپ وتىراتىن. ول مۇعالىمدەردىڭ اراسىندا وتە بەدەلدى بولاتىن», دەپ جازعان.
قورىتا ايتقاندا, ۇلى اعارتۋشى ىبىراي ءالتىنساريننىڭ ءوزى جازعان نۇسقاۋ حاتىندا تالداپ كورسەتكەن جوعارىداعى جەتى ماسەلەسى بۇگىنگى تاڭدا دا ءوز ماڭىزىن جويماعانى انىق.
قالامقاس بايتەنوۆا,
«نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى» دببۇ-نىڭ فيليالى ء«بىلىم بەرۋ باعدارلامالارى ورتالىعى» مەكتەپكە دەيىنگى جانە باستاۋىش ءبىلىم بەرۋ ءبولىمى باستىعى
گۇلفار مامىربەك,
«نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى» دببۇ-نىڭ فيليالى
ء«بىلىم بەرۋ باعدارلامالارى ورتالىعىنىڭ» اعا مەنەدجەرى
