ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دە وتكەن القالى جيىندى رەكتور جانسەيىت تۇيمەباەۆ جۇرگىزدى. «وتىز جىل – ۇلكەن كەزەڭ, بيىك بەلەس. بيىل تاۋەلسىزدىكتىڭ جانە قازاقستان – تۇركيا قارىم-قاتىناسىنىڭ 30 جىلدىعى قاتارلاس كەلىپ وتىر. ويتكەنى 1991 جىلى تاۋەلسىزدىك العان تۇستا قازاقستاندى ءبىرىنشى بولىپ مويىنداعان تۇركيا مەملەكەتى بولاتىن. وسى ورايدا ەلىمىزدىڭ جەتكەن جەتىستىكتەرىن تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ ەسىمىمەن تىعىز بايلانىستىرا وتىرىپ, سالىق زيمانوۆ, سۇلتان سارتاەۆ, عايرات ساپارعاليەۆ سىندى ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارىنىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ ەگەمەندىگى تۋرالى العاشقى زاڭداردىڭ باستاۋىندا تۇرعانىن ماقتانىشپەن ايتامىز», دەپ اتاپ ءوتتى رەكتور ءوز سوزىندە.
سان عاسىرلار بويى بابالارىمىز اڭساعان قاستەرلى ۇعىم – ەگەمەندىككە قول جەتكىزگەنىمىزگە 30 جىل تولىپ وتىر. وتكەنگە كوز جىبەرە قاراساق, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ جاڭاشا تاريحىندا 1991 جىل التىن ارىپتەرمەن تاڭبالاندى. سول جىلدىڭ قازان ايىندا ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگى ارنايى كونستيتۋتسيالىق زاڭنىڭ قابىلدانۋىمەن بەكىپ, عاسىرلار بويى ارمان بولعان بابالار تىلەۋى جۇزەگە استى. ەگەمەندىككە قول جەتكىزۋدىڭ سىندارلى كەزەڭىنە قاتىستى جارقىن مىسالداردى بايانداماسىنا ارقاۋ ەتكەن كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ توراعاسى قايرات ءمامي وسىنداي ساتتە تاريحتىڭ تاڭداۋى, حالىقتىڭ قالاۋى رەسپۋبليكامىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ ۇلەسىنە تيگەنىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. «وسى تۇستا جاس مەملەكەتتى حالىقارالىق قوعامداستىق ءوزىنىڭ تولىققاندى مۇشەسى رەتىندە مويىنداۋ ءۇردىسى باستالعان بولاتىن. العاشقى بولىپ تاۋەلسىزدىگىمىزدى باۋىرلاس ەل تۇركيا تانىدى. ارادا از ۋاقىت وتە تاعى دا ون جەتى مەملەكەت وسىنداي قادامعا باردى. سودان باستاپ جارتى اي ىشىندە اقش, المانيا, قىتاي سياقتى الپاۋىت ەلدەر وسىنداي شەشىم قابىلدادى. ءبىر جىلدىڭ ىشىندە ولاردىڭ قاتارى 100-دەن اسىپ, 70 مەملەكەت قازاقستاندا ديپلوماتيالىق وكىلدىكتەرىن اشتى. ەلىمىزدىڭ بۇگىنگى قول جەتكىزگەن تابىسىندا, باعىندىرعان بيىگىندە, جەتكەن جەتىستىگى مەن دەربەس ەل رەتىندە ىرگەسىن بەكىتىپ, كەرەگەسىن كەڭەيتىپ قانا قويماي, التى قۇرلىققا تانىلۋىندا تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسىنىڭ ۇشان-تەڭىز ەڭبەگى, قالتقىسىز قىزمەتى مەن قاجىر-قايراتى جاتىر. 1991 جىلى 30 تامىزدا قابىلدانعان دەموكراتيالىق قاعيداتتارعا نەگىزدەلگەن قولدانىستاعى كونستيتۋتسيا ۇلتتىق بازالىق قۇندىلىقتاردى ءارى قاراي تەرەڭدەتىپ, مەملەكەتتىڭ مىزعىماس التىن دىڭگەگىنە اينالدى. اتا زاڭ قوعام مەن مەملەكەت دامۋىنىڭ ستراتەگيالىق باعىتتارىن ايقىنداپ, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن, سونداي-اق مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ جاڭا جۇيەسىن بەكىتتى. نارىقتىق ەكونوميكا, مەنشىك تۇرلەرى, شەكارا, ءتىل ماسەلەلەرى ءوز شەشىمىن تاپتى. ازاماتتاردىڭ قۇقىقتىق بوستاندىعىن تولىق قورعايتىن مەملەكەتتتىك قۇرىلىم ينستيتۋتتارى جاساقتالدى. ونىڭ الدىڭعى قاتارىندا اتا زاڭنىڭ ساقشىسى كونستيتۋتسيالىق كەڭەس تە بار. كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ قىزمەتى ەلىمىزدە قۇقىقتىق مەملەكەتتىڭ پرينتسيپتەرىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان دەسەك, بۇل ماقساتتار جۇيەلى جۇمىس ىستەپ كەلەدى, – دەدى قايرات ءمامي.
ەگەمەندىك الىپ, دەربەس ەل رەتىندە جارقىن بولاشاققا قادام باسقان جاس مەملەكەتتىڭ تۇركى ەلدەرمەن ىنتىماقتاستىعى ماسەلەسىنە تۇركيا كونستيتۋتسيالىق سوتىنىڭ توراعاسى زۋحتۋ ارسلان توقتالدى. زۋحتۋ ارسلان حالىقارالىق بايلانىستاردىڭ بولاشاعىنا توقتالا كەلىپ, الەمدىك وركەنيەتكە رۋحاني ۇلەسىن قوسىپ, ارتىندا ىزگىلىك مۇراسىن قالدىرعان ۇلى ويشىل ءال-ءفارابيدىڭ «قايىرىمدى قالا تۇرعىندارىنىڭ كوزقاراستارى تۋرالى تراكتاتىندا» ايتىلعان قايىرىمدى قالا قۇرۋدىڭ جارقىن مىسالدارىن تىلگە تيەك ەتتى. ونىڭ ءتۇپ-توركىنى باقىتتى بولۋدا جاتىر. ال ول جاي عانا باقىت ەمەس, ادامزاتتى ەكى دۇنيەنىڭ باقىتىنا الىپ باراتىن قۇندىلىقتارعا نەگىزدەلگەن. ياعني باقىتقا اپارار جول قالا تۇرعىندارىنىڭ ىنتىماقتاستىعى, بىرلىگىمەن تىعىز بايلانىستى. سونىمەن بىرگە اباي عاقلياسىنىڭ ىزگىلىككە باستار عيبراتتى جول ەكەنىن دە قاپەردە ۇستاۋ قاجەتتىگىنە توقتالعان زۋحتۋ ارسلان مەملەكەتتەر دوستىعىنىڭ كەلەشەگىنە قاتىستى ويلارىمەن ءبولىستى.
جيىن بارىسىندا جوعارعى سوتتىڭ توراعاسى جاقىپ اسانوۆ الەمدىك ستاندارتقا ساي قالىپتاسقان قازاقستان سوت جۇيەسىنىڭ جۇمىسىنا توقتالدى. 1995 جىلى كونستيتۋتسيا سوت بيلىگىن مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ دەربەس تارماعى رەتىندە بەلگىلەدى. سوت بيلىگى جانە ونىڭ كەپىلدىكتەرى تۋرالى كونستيتۋتسيالىق ەرەجە بەكىتىلىپ, تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىنا وراي باستالعان سوت كادرلارىن جەتىلدىرۋ, تاۋەلسىزدىگىن كۇشەيتۋ, سوت قىزمەتىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ جونىندەگى جۇمىستار جالعاسىن تاۋىپ كەلەدى. سونىمەن بىرگە جاڭا زاڭدار ارقىلى جاڭا سۋديالاردى ىرىكتەۋ ءۇردىسى تۇبەگەيلى وزگەرىپ, سۋديانىڭ جۇمىسىن باعالاۋدىڭ جاڭا جۇيەسى ەنگىزىلدى. سوتتاردىڭ تاۋەلسىزدىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن ءوزىن ءوزى باسقارۋ ورگاندارى قايتا قۇرىلدى. ياعني سۋديالارعا سوت جۇيەسىنىڭ ماڭىزدى ماسەلەلەرىن شەشۋگە مۇمكىندىك بەرىلىپ, سالاداعى رەفورما ءوز جەمىسىن بەردى.
كەلەسى كەزەكتە ءسوز العان ادىلەت ءمينيسترى مارات بەكەتاەۆ «ەل تاريحىندا تاۋەلسىزدىكتىڭ ءۇش ونجىلدىعى مەملەكەتتىلىكتىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋ داۋىرىنە اينالدى. پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە ەلىمىز دەموكراتيالىق ساياسي-قۇقىقتىق جۇيەسى قالىپتاسقان كوشباسشى مەملەكەت رەتىندە تانىلىپ, ەڭ ماڭىزدى قابىلدانعان زاڭنامالىق اكتىلەر ۇلتتىق زاڭناما جۇيەسىنىڭ دامۋىنا جانە ۇلتتىق قۇقىقتىق مودەلدىڭ قالىپتاسۋىنا نەگىز بولدى», دەپ اتاپ ءوتتى.
كونفەرەنتسيا ءارى قاراي جەكەلەگەن سەسسيالار بويىنشا جالعاسىپ, تۇڭعىش پرەزيدەنت قورى اتقارۋشى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, پرەزيدەنت جانىنداعى ادام قۇقىقتارى جونىندەگى كوميسسيا توراعاسى يگور روگوۆ تاۋەلسىزدىك جولىنداعى ەلباسىنىڭ ەرەن ەڭبەگى زور ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ويتكەنى تاۋەلسىزدىك قاستەرلى ۇعىم, ال مۇنداي نىق قادامعا بارۋدىڭ ستراتەگياسىن, ادىستەمەسىن جاساۋ وڭاي بولعان جوق. بۇل جەتىستىك ەرتەڭگى بولاشاققا سەنىمدى سەرپىلىس جاساعان ۇلكەن ەلدىڭ جەڭىسى.
ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ, كونستيتۋتسيالىق كەڭەس, نۇرسۇلتان نازارباەۆ قورى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جانىنداعى ادام قۇقىقتارى جونىندەگى كوميسسيا, «استانا» احقو, سوربوننا-قازاقستان ينستيتۋتىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن وتكەن كونفەرەنتسيا ءارى قاراي ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ سىندارلى جىلدارىنداعى ساياسي-قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماسەلەلەر كەڭىنەن تالقىلاۋمەن جالعاسىن تاپتى.
الماتى
