قوستانايدىڭ ماڭايىندا تاس وتىندى كوتەرمە باعامەن ساتاتىن 5-6 كاسىپورىن بار. جىلدا وسى ۋاقىتتا كومىردەن قاراتاۋ تۇرعىزىپ, ساۋداسى قايناپ جاتاتىن بۇل كاسىپورىنداردىڭ كومىر تۇسىرەتىن اۋلاسى بيىل تەز بوساپ قالۋدا. اراعا ءبىر اپتا, ون كۇن سالىپ ءبىر كەلەتىن 5-6 ۆاگون قىسقى وتىندى الدىن الا كەزەككە تۇرىپ قويعان جۇك كولىكتەرى ءبىر كۇننىڭ ىشىندە تالاپ اكەتىپ جاتىر.
قالا شەتىندەگى كومىر ساتاتىن ورىنداردىڭ بىرىنە بارىپ ەدىك, بۇل كاسىپورىننىڭ اۋلاسى دا تىپ-تيپىل تاقىرلانىپ قالىپتى. كومىر تيەيتىن تەحنيكاسى قاڭتارىلىپ تۇر. ءوزىن ۆلاديمير ءيليچپىن دەپ تانىستىرعان كۇزەتشى تۇندە كەلگەن 8 ۆاگون كومىردىڭ ءتۇس اۋا ءبىتىپ قالعانىن ايتتى.
– بيىل تەك قاراجىرا كومىرى عانا كەلىپ جاتىر. تونناسىن 15 مىڭ 500 تەڭگەدەن ساتامىز. بۇل – كوتەرمە باعا. جۇك كولىكتەرى وسى جەردەن تيەپ الىپ, ۇستىنە اقشا قوسىپ اۋىل تۇرعىندارىنا ساتادى. كەلەسى كومىردىڭ قاشان كەلەتىنى بەلگىسىز. كەيدە 2 نەمەسە 3, كەيدە 5 ۆاگون كەلەدى. كەزەكتە تۇرعاندار كوپ, الىس اۋدانداردان كەلگەندەر ءتۇنى بويى كەزەك كۇتىپ تۇرادى, – دەدى ۆلاديمير يليچ.
كۇزەتشىنىڭ ايتۋىنشا, قازىر كومىر وندىرەتىن وڭىرلەردەگى كارەرلەر وتىن تاسىمالداۋ ماسەلەسىن وڭتايلى شەشە الماي وتىر. قوستاناي وبلىسىنداعى كومىر ساۋداسىمەن اينالىسۋشىلار ءبىر اپتا بۇرىن تاپسىرىس بەرەدى ەكەن. سونىڭ وزىندە ۆاگوندار كەشىگىپ قالا بەرەدى. مۇنىڭ زاردابى, اينالىپ كەلگەندە, قاراپايىم حالىققا ءتيىپ جاتىر.
قوستاناي قالاسىنىڭ تۇرعىنى ولەگ پوليششۋك كوتەرمە ساۋدا ورىندارىنا كەلگەن كومىردى «گاز-53» جۇك كولىگىنە تيەپ الىپ الىس-جاقىن اۋىلدارعا اپارىپ ساتۋ ارقىلى ناپاقا ايىرىپ ءجۇر. كوبىنە وتىن تيەيتىن جەردە كولىك ىشىندە تۇنەپ قالاتىن ول سوڭعى كەزدەرى كومىردىڭ قات بولىپ كەتكەنى سونشالىق, بىرنەشە كۇن قاتارىنان كۇتىپ, كەزەگى ەندى جەتە بەرگەندە كومىر ءبىتىپ قالىپ, بوس قايتىپ جۇرگەنىن ايتتى.
– ءبىر جارىم ايدان استى, كومىر جوق. بۇگىن دە ەرتە كەلدىم. كەزەك تيەتىن ءتۇرى جوق. تۇندە شۇباركولدىڭ كومىرى كەلگەن. بۇرىنعىداي ەمەس, ساپاسى وتە ناشار, قۇم سياقتى بىردەمە. كەشە 6 ۆاگون قاراجىرا كومىرى كەلىپ ەدى, كۇن ۇزاق كەزەكتە تۇرعانمەن, ۇلگەرە الماي قالدىم. ەندى, مىنە, بۇگىن 4 ۆاگون شۇباركول كومىرىنە دە قول جەتكىزۋ مۇمكىن بولماي تۇر. ءبارىن الدىن الا جاسالعان كەلىسىمشارتىمىز بار دەپ مەڭدىقارا اۋدانىنان كەلگەن «كاماز»-دار تيەپ الىپ كەتىپ جاتىر. وبلىستا شۇباركولدىڭ تونناسى – 18 500, قاراجىرانىكى – 15 500, بوگاتىر 13 مىڭ تەڭگە تۇرادى. قازىر بىقسىپ جانباي قوياتىن بوگاتىردىڭ وزىنە جەتە الماي قالدىق, – دەيدى قاجىعان جۇرگىزۋشى.
كومىر الىپ ساتۋمەن اينالىساتىن «قوستاناي ۋگولپروم» سەرىكتەستىگىنىڭ باسشىسى سەرگەي كاليۋجنىيدىڭ سوزىنشە, وڭىردەگى تاس كومىر تاپشىلىعى جۇك ۆاگوندارىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنەن تۋىنداپ وتىر.
– مۇنىڭ سىرتىندا, تەمىر جول ءتاريفى دە اي سايىن قىمباتتاپ جاتىر. مىنە, ەكى كۇن بولدى, كاسىپورىندا كومىر جوق. ەرتەڭ بىرنەشە ۆاگون كەلۋى ءتيىس. بىراق ول دا تەز ساتىلىپ كەتەدى. ال كومىردىڭ جەتكىلىكتى قورىن جازدا ساتىپ الاتىنداي قاراجات جوق. بانكتەرگە بارىپ, جەڭىلدەتىلگەن نەسيە سۇراپ ەدىك, بەرمەدى, – دەدى س.كاليۋجنىي.
وبلىس ورتالىعىنداعى جۇرت قاربالاسقا ءتۇسىپ, ابىگەر بولىپ جاتقاندا, الىس-جاقىنداعى اۋىلداردىڭ نە كۇي كەشىپ جاتقانىن بىلمەك بولىپ بىرنەشە اۋدانعا حابارلاسىپ كوردىك. وبلىستىق ەنەرگەتيكا جانە تكش باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى شىڭعىس كەجالى: «اۋليەكول اۋدانىنا 600 توننا شۇباركول كومىرى كەلدى. اۋدانعا وسى وتىن جەتەدى», دەپ ەدى. الايدا اۋدان تۇرعىندارىنىڭ اڭگىمەسى باسقا.
– اۋليەكولدىڭ ىرگەسىندەگى امانقاراعاي بەكەتىنە ون كۇندە ءبىر 4-5 ۆاگون كومىر كەلەدى. كەزەك – قىرعىن. بۇرىن شۇباركول كەلۋشى ەدى, بيىل ساپاسى تومەن بوگاتىر كەلىپ جاتىر. كوبى امالسىز سونى الىپ جاتىر, باعاسى – 11 مىڭ تەڭگە. وسى اۋىلدا كومىر تاسىمالداۋمەن اينالىساتىن 10 شاقتى كولىك بار, جۇرت سودان ساتىپ الادى. ناۋىرزىم اۋدانى مەن وكتيابر اۋىلىنىڭ جۇك كولىكتەرى دە وسى امانقاراعايدان كومىر الادى. بىراق قازىر «كاماز»-داردىڭ وزىنە 5 توننادان ارتىق تيەمەي جاتىر, – دەدى اۋليەكول اۋىلىنىڭ تۇرعىنى باقىت ءتورين.
قاراسۋ جانە ناۋىرزىم اۋداندارى جىلدا وسى امانقاراعايعا كەلگەن كومىردەن تاسىپ الادى. بيىل ناۋرىزىم وڭىرىندە جەكەنىڭ مەنشىگىندەگى ون شاقتى جۇك كولىگى بىرىگىپ, تىكەلەي شۇباركولدەن كومىر اكەپ جاتىر ەكەن. اۋدان تۇرعىندارىنىڭ ايتۋىنشا, ەلدىڭ كوبى وسى ساپالى كومىردىڭ تونناسىن 24 مىڭ تەڭگەدەن ساتىپ الىپ جاتىر.
ارقالىق قالاسى مەن امانگەلدى, جانگەلدين اۋداندارىندا قىسقى وتىن جەتكىلىكتى. بىراق قوستانايدىڭ ماڭايىنداعى بىرقاتار ەلدى مەكەن مەن جىتىقارا, بەيىمبەت مايلين اۋدانىنىڭ كەيبىر تۇرعىندارى ءالى دە كومىرگە قول جەتكىزە الماي وتىر.
وبلىستىق ەنەرگەتيكا جانە تكش باسقارماسىنىڭ ءبولىم باسشىسى ەركىن اۋباكىروۆتىڭ ايتۋىنشا, 1 قىركۇيەككە دەيىن وبلىستاعى اۋرۋحانا, مەكتەپ سياقتى الەۋمەتتىك نىسانداردىڭ ءبارى تولىقتاي كومىرمەن قامتاماسىز ەتىلگەن. ەندى جەكە تۇرعىنداردى كومىرمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىن شەشۋ مىندەتى تۇر.
– قازىر كومىر تاپشىلىعىن جويىپ, قىسقا قاجەتتى وتىننىڭ جەتكىلىكتى مولشەرىن جەتكىزۋدى قامتاماسىز ەتۋ جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتىر. تاياۋدا ەلوردادا وتكەن ارنايى جيىندا دا قىسقى وتىن تاپشىلىعى تۋرالى ءسوز بولىپ, وڭىرلەرگە قوسىمشا جۇك ۆاگوندارىن ءبولۋ ماسەلەسى قاراستىرىلعان. ودان كەيىن وبلىس باسشىلىعى يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگىنە جانە «قتج – جۇك تاسىمالدارى» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنە حات جولداپ, كومىردى جەدەل ءارى كەدەرگىسىز تاسىمالداۋ ءۇشىن قوسىمشا ۆاگوندار ءبولۋ, نەگىزگى تەمىر جول توراپتارىندا كومىر تيەۋدى قامتاماسىز ەتۋگە كومەكتەسۋدى وتىنگەن. جاعدايدى مينيسترلىك تە ءبىلىپ وتىر. وبلىس باسشىلىعى دا ءجىتى باقىلاۋىنا الدى. تاياۋ كۇندەرى قوسىمشا جۇك ۆاگوندارى ءبولىنىپ قالار دەپ ۇمىتتەنىپ وتىرمىز. قازىر وڭىردە بوگاتىر كومىرى بار, بىراق ونى ەشكىم العىسى كەلمەي وتىر, – دەدى ەنەرگەتيكا ءبولىمىنىڭ باستىعى.
قوستاناي اۋدانىنا قاراستى نادەجدين اۋىلىنىڭ تۇرعىنى قابىلجان ابزاروۆ قاريانىڭ سوزىنشە, جۇرتتىڭ بوگاتىردى الماۋ سەبەبى – بۇل كومىردىڭ جانۋى قيىن, بىقسىپ, ءۇيدى تۇتىنگە تولتىرىپ جىبەرەدى ەكەن. ءارى قىزۋى جوق, ءۇيدى جىلىتا المايدى. ونىڭ ۇستىنە, نەشە شەلەك كومىر سالساڭ, سونشا شەلەك كۇل الاسىڭ. سوندىقتان ەلدىڭ ءبارى شۇباركول, ول بولماسا, قاراجىرا كومىرىن العىسى كەلەدى.
وبلىستىق ەنەرگەتيكا جانە تكش باسقارماسىنىڭ مالىمەتىنشە, وبلىسقا قاراشا ايىنىڭ سوڭىنا دەيىن 30 مىڭ توننا, جەلتوقسان ايىندا 35 مىڭ توننا كومىر جەتكىزىلەدى.
قازىرشە قوستاناي قالاسىنىڭ وزىندە كومىردى كولىكتەپ ەمەس, قاپقا سالىپ ساتۋشىلار كوبەيىپ تۇر. ءبىر قابى 1300 تەڭگە تۇرادى. ولاردىڭ ءبىر-ەكەۋىنە قوڭىراۋ شالىپ, كومىر سۇراپ ەدىك, ء«بىتىپ كەتتى» دەگەن جاۋاپ الدىق.
قوستاناي وبلىسى
