تاريحي تۇلعا قۇرمان المەرەك ۇلى (1688-1736) – جوڭعار شاپقىنشىلىعى كەزىندە قازاق ەلىنىڭ ازاتتىعى مەن تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەستە باتىلدىعى مەن باتىرلىعى جانە كوسەمدىگىمەن قول باستاپ, جۇرتىن بوستاندىق ءۇشىن ايقاسقا جۇمىلدىرعان جانە قان مايدانداردا سان مارتە ەرلىگىمەن كوزگە تۇسكەن تاعىلىمدى تۇلعا. كەسكىلەسكەن شايقاستاردىڭ بىرىندە قولعا ءتۇسىپ, جاۋ قولىنان قاپىدا قازا تاپقان ەرجۇرەك باتىردىڭ ۇرپاقتارى بۇگىندە ۇيالى تەرەك, رۋلى ەلگە اينالىپ وتىر. قۇرمان المەرەك ۇلىنىڭ جەرلەنگەن جەرى الماتى قالاسىنىڭ ماڭىنداعى قازىرگى «شاڭىراق-2» شاعىن اۋدانىنىڭ اۋماعىندا, بالدىرعان كوشەسى مەن ق.تۇرىسوۆ كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىندا. تاريحشى-ارحەولوگتەردىڭ انىقتاۋىنشا, بۇل قورعان بۇرىن ءۇيسىن داۋىرىنە ءتان بولعاندىقتان, «ۇيسىنتوبە» اتانعان. كەيىن قۇرمان جەرلەنگەننەن كەيىن كەلىمدى-كەتىمدى ۇرپاقتار بۇل توبەنى «قۇرمانتوبە» اتاپ كەتكەن. ەل جادىنان ەسىمى وشپەي ءبىر رۋلى ەلدىڭ اتىن يەلەنگەن قۇرمان ۇرپاقتارى كەشەگى كەڭەس زامانىندا الماتىعا كەلگەن سايىن ەل كوزىن الا بەرە ارنايى بارىپ قۇران وقىپ تۇرعان. سوڭعى 25-30 جىلدان بەرى زيالى قاۋىم دا تۇلعا تاعدىرىنا كوڭىل ءبولىپ, ارنايى تاريحي-مادەني قوعامدىق قور قۇردى. عىلىمي نەگىزدە زەرتتەۋلەر, زەردەلەۋ مەن ناسيحاتتاۋ, جاريالاۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە قۇرمان بابانىڭ سۇيەگى جاتقان جەرگە كەسەنە تۇرعىزىلدى.
بيىل قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدىعىنا وراي الماتى قالاسى الاتاۋ اۋدانىنىڭ اكىمدىگى بۇل تاريحي ورىنعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ, كەسەنە اينالاسىن اباتتاندىرىپ, حالىققا پايدالى رۋحاني ورىن رەتىندە جاڭعىرتقانىن ايرىقشا اتاي كەتكەن ءجون.
زامانعا لايىق قايتا تۇرلەنگەن تاريحي-مادەني ورىننىڭ سالتاناتتى اشىلۋ راسىمىنە مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى, عالىمدار مەن اقىن-جازۋشىلار, ونەر مايتالماندارى مەن باق وكىلدەرى قاتىستى. كەسەنەنىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا قۇرمان بابا رۋحىنا قۇران باعىشتالىپ, باتىردىڭ ەرلىگىنە قاتىستى اڭىز-اڭگىمەلەر ايتىلىپ, تاريحي دەرەكتەر جۇرتشىلىق نازارىنا ۇسىنىلدى.
– كوپ جىلدان بەرى قاراۋسىز قالعان قاسيەتتى ورىندى بيىل الاتاۋ اۋدانىنىڭ اكىمدىگى نازارعا الىپ, ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ وتىر. وتكەننەن ونەگە الماي, بابالار رۋحىنا تاعزىم ەتىپ, سالاۋات ايتپاي, كەمەل كەلەشەككە كەرۋەن تارتا الماسىمىز انىق. تۇتاس ەل كولەمىندە قانات قاققان «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنىڭ وزەگى وسىندا جاتىر دەپ ەسەپتەيمىن. ۋاقىت جەلى ادام بالاسىن ءتۇبى ءبىر ىعىستىرماي قويمايدى. بولاشاق ۇرپاق تاۋەلسىزدىك قادىرىن ءبىلۋ ءۇشىن, ازاتتىقتىڭ سالماعىن سەزىنۋ ءۇشىن وسىنداي تاريحي تۇلعالاردىڭ ءومىر-ورنەگىنەن عيبرات الىپ, ولاردى ەسكە الىپ جۇرۋگە ءتيىس. قۇرمان المەرەك ۇلى كەسەنەسى ورنالاسقان الاڭقاي جاستاردىڭ ءجيى باس قوساتىن رۋحاني دەمالىس ورنىنا اينالادى دەپ سەنەمىن. بۇل – بىرىنشىدەن ۇيسىنتوبە, ەكىنشىدەن قۇرمان المەرەك ۇلىنىڭ جاتقان جەرى. 1937 جىلى رەپرەسسيا كەزىندە مۇندا ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارى اتىلعان دەگەن دە دەرەك بار. وسىنداي ءۇش قاسيەتتى باسىنا كوتەرگەن بۇل كيەلى ورىندى قاستەر تۇتىپ ساقتاۋىمىز كەرەك, – دەيدى «قۇرمان بابا» تاريحي-مادەني قورىنىڭ جەتەكشىسى سايلاۋباي اعىباەۆ.
بەلگىلى ارحەولوگ كارل بايپاقوۆ الماتى قالاسىنىڭ ارحەولوگيالىق مادەني مۇرالارى ەڭبەگىندە ۇيسىنتوبە تۋرالى «...تۇتاستاي العاندا, زەرتتەلگەن قورعان ورتاق بەلگىلەرىنىڭ سيپاتتامالارى بويىنشا ب.ز.د. ءىىى-ءىى عع. كەزەڭىنە جاتادى جانە ءۇيسىن داۋىرىنە قاتىستى» دەپ كورسەتەدى. اتالعان زەرتتەۋدىڭ تاعى ءبىر تۇسىندا بۇل جەرگە جوڭعار شاپقىنشىلىعى كەزىندە ەلى مەن جەرىنىڭ ازاتتىعى ءۇشىن ايقاستا قۇرمان المەرەك ۇلى مەن ونىڭ سەرىكتەرى جەرلەنگەندىگى ايتىلا كەلە,
«...ورتالىق بولىگىندەگى ۇزىندىعى 3,5 م, ەنى 3 م, تەرەڭدىگى 1,5 م قازىلعان قابىردە ءمايىت جەرلەنگەن...» دەپ جازادى. عالىمداردىڭ زەرتتەۋىنەن كەيىن ارنايى كونفەرەنتسيالار ۇيىمداستىرىلىپ, بۇل توبەنىڭ قاسيەتى مەن تاريحي ماڭىزى كەڭىنەن ناسيحاتتالا باستاسا كەرەك.
– ەرتەرەكتە ەل اقساقالدارى وسى توبەگە ارنايى كەلەتىن. ساپارعا اتتاناتىندار بابا باسىنا ءتاۋ ەتىپ, قاسىنداعى قوس بۇلاقتىڭ سۋىن ەمگە ءدارۋ رەتىندە ىشەتىن بولعان. كەيىننەن قۇرمان توبەنىڭ اينالاسىنا ەل قونىستانىپ, ءۇي سالاتىن كىرپىش كەرەك بولعاندا الدەكىمدەر وسى توبەنىڭ سارى توپىراعىنان قازىپ الىپ, كىرپىش قۇيىپ, ساتۋمەن اينالىسا باستاعان. 1997 جىلدارى بۇل ولقىلىقتار توقتاتىلىپ, باتىر بابامىزعا سول ماڭدا قونىستانعان ەل ازاماتتارى بەلگى ورناتىپ, اينالاسىن قورشادى. ال 2008 جىلى «قۇرمان بابا» تاريحي-مادەني قوعامدىق قورى قۇرىلىپ, ولكەتانۋشى-زاڭگەر سايلاۋ تولىقباي ۇلى باسقاراتىن بۇل قور تاريحتى عىلىمي نەگىزدە تانۋعا, تانىتۋعا جانە ناسيحاتتاۋعا قاتىستى كوپ جۇمىس اتقاردى. عىلىمي ەكسپەديتسيالار
ۇيىمداستىرىلىپ, عىلىمي تاجىريبەلىك باسقوسۋلار ءوتتى. باسىلىم بەتتەرىندە مازمۇندى ماتەريالدار جاريالاندى. وسىنداي ىرگەلى جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە بۇل توبە ەندى تۇتاس ەلدىڭ يگىلىگىنە اينالماق. ادەتتە كەسەنەگە قۇران باعىشتاۋ ءۇشىن عانا كەلەتىن جۇرت ەندى كيەلى جەرگە ءتاۋ ەتىپ قانا قويماي, رۋحىنان ءنار الىپ قايتۋعا, مادەني-تاريحي ءمانى بار شارالار وتكىزۋگە دە كەلە الادى, – دەيدى «قۇرمان بابا» تاريحي-مادەني قوعامدىق قورى جانىنداعى عىلىمي زەرتتەۋ توبىنىڭ جەتەكشىسى, جۋرناليست-عالىم ساعاتبەك مەدەۋبەك ۇلى.
زامان اعىمىنا ساي تۇرلەنگەن كەسەنەنىڭ اشىلۋىنا كەلگەندەر زاڭعار تۇلعانىڭ سۇيەگى جاتقان «شاڭىراق-2» شاعىن اۋدانىن «قۇرمان اۋىلى» دەپ اتاۋ تۋرالى ماسەلە كوتەردى. تاريحشىلار مەن زيالى قاۋىم وكىلدەرى دە ەلدى مەكەندى وسى ولكەنى جان اياماي قورعاعان جاننىڭ ەسىمىمەن اتاۋدى ءبىراۋىزدان قولداپ وتىر. ونەگەسى ەلگە مۇرا, ۇرپاققا ۇران بولعان تۇلعالار ۇلت تاريحىمەن بىرگە جاساي بەرمەك. ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ بەدەرلى بەلەسىندە وسىنداي يگى باستاما قولداۋ تاۋىپ جاتسا, قۇبا-قۇپ.
الماتى
