توپجارعان

وسى شوعىردىڭ تاريح عىلىمىندا­عى اشقان جاڭالىقتارى مەن ارتىندا قالعان مۇراسىن زەردەلەي كەلە, مىناداي پايىم-تۇجىرىمعا ەرىكسىز كەلەدى ەكەنسىڭ: 30-شى جىلدار – قا­زاق قىرىلعان جىلدار. ورنىندا بارلار وڭالسىن دەگەن شىعار, ءتۇپ­جاراتۋشىمىز تاپ سول قاسىرەتتى جىلداردا ارقايسىسى 100, 1000 قازاققا تاتيتىن پەرزەنتتەر بەرگەن ەكەن. ءبارى ادام توزگىسىز قيىنشىلىقتاردى جەڭە ءجۇرىپ, ۋنيۆەرسيتەت ءبىتىردى. قۋعىن-سۇرگىن كوردى, «بەكماحانوۆ ىسىنە» كۇيىندى. تۋما تالانتتارىن جازباي تانىعان ارىپتەس اعالارى قامقورلىققا الىپ, سول جىلدارعى عىلىم مەن ءبى­لىم­نىڭ قارا شاڭىراقتارىنا جۇمىسقا ورنالاستىردى. م.قوزىباەۆ تا 1958 جىلى قازاقستان كومپارتياسى ورتا­لىق كوميتەتىنىڭ جانىنداعى پار­تيا تاريحى ينستيتۋتىنا اۋىستى. كەيىنىرەكتە ابزال اعالارى تۋرالى: ء«بىز اعالارىمىزعا قاراپ بوي تۇزەدىك, وستىك, وندىك. قاتار جۇرگەن اعالارعا ارقاشان قارىزدار بولاتىنىمىز وسىدان», دەپ جازعانى بار.

ەكى مۇشەلگە جۋىق كەيىنىرەكتە دۇنيەگە كەلگەن بىزدەر توپجارعان شو­­عىر­­دىڭ شاراپاتىن كورىپ ەسەيدىك. 1971 جىلى قازاق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاريح فاكۋلتەتىنە ابيتۋريەنت كۇننەن ماناش قوزىباەۆ ەسىمىن ەستىدىم دەسەم, ەش ارتىقتىعى جوق. ەكىنشى كۋرس­تا كەڭەستىك قازاقستان تاريحىن وقۋ­عا كىرىستىك. سەمينار, كوللوكۆيۋم سا­باقتارىنا دايارلىق بارىسىندا قالا­مىنان تۋعان «كازاحستان – ارسەنال فرونتا» مونوگرافياسىمەن تانىس­تىم. سارىاۋىز بالاپان شاعىمىز. سونىڭ وزىندە كىتاپتىڭ باي دەرەگى مەن كەرەقارىس كولەمى قايران قالدىردى. ارادا 40 جىلعا جۋىق ۋاقىت وتكەندە سارا پىشەنبايقىزىنىڭ جانە ءىلياس ماناش ۇلىنىڭ رۇقساتىمەن سول كىتاپتى ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تا­ريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتى عىلىمي كەڭەسىنىڭ شەشىمىمەن قايتا شىعارۋ مۇمكىندىگى تۋدى.

ۋنيۆەرسيتەتتى اياقتايتىن جىلىمىزدا قازاقستان كوممۋنيستەرىنىڭ كەزەكتى سەزى شاقىرىلىپ, ەسەپتى باياندامادا م.قوزىباەۆتىڭ ز.ا.گولي­كوۆامەن تەڭاۆتورلىقتا جازعان «زو­لو­توي فوند پارتي» كىتابى سىنعا ۇشىرادى. پارتيانىڭ ۇلتتىق كادر ساياساتى قاتە زەرتتەلگەن دەگەن ايىپ تاقتى. بۇگىنگى كۇن بيىگىنەن قاراساق, سىن دەپ ايتۋعا تۇرمايتىن «جاپتىم – جالانىڭ» ناعىز ءوزى. جاۋ الىستان كەلمەدى, ىشتەن شىقتى. كوكپ اتىنا قىلاۋداي كىر جۇقتىرۋعا بولمايتىن زامان عوي. قىراعى يدەولوگتار تۇيمەدەيدى تۇيەدەي اينالدىرىپ, ماسكەۋ بيلىگىنىڭ جانىنا جاعاتىن جاپپارقۇلدىق تانىتادى. وزدەرىنە وزدەرى قانداي ۇكىم كەسكەنىن 2001 جىلى شىققان «جۇلدىزىم مەنىڭ» كىتابىندا بىلايشا سيپاتتاعان ەكەن: «پارتيانىڭ كادر ساياساتىن زەرتتەۋ ونىڭ بارشا قۇپياسىن اقتارادى, پارتيانىڭ ۇلى دەرجاۆالىق سىرىن اشادى, ۇلتقا دەگەن سەنىمسىزدىگىن كورسەتەدى ەكەن. بۇل تاقىرىپ, شىن مانىندە, جابىق پروبلەما. ءبىز ونىڭ جاندى جەرىنە پىشاق سالعانداي بولدىق. كادر ماسەلەسى قازاقستان پارتيا ۇيىمىندا قۇپياسى كوپ ءومىر سالاسى ەدى». اسىرە قىزىلدار ماناش اعامىزدى پارتيا تاريحى ينستيتۋتىنان كەتۋگە ماجبۇرلەدى. توتاليتاريزم تۋىنداتقان يدەولوگيالىق ورتا ەركىن ويلى عا­لىمداردى قابىلدامايتىنى قايتا قۇرۋدا پارتيا تاريحى ينستيتۋتىندا جۇمىس ىستەگەن م.قويگەلديەۆ پەن ت.وماربەكوۆ تاعدىرىنان دا كورىندى. بۇل, ارينە, باسقا اڭگىمە.

قاراپ تۇرساق, اعامىز اقيقاتتى ايتۋدى پارتيالىق تارتىپتەن جوعارى قويعان ەكەن. ايتپەسە, اقساقتى تىڭداي, وتىرىكتى شىنداي سوعا بەرۋگە بولار ەدى. كوكپ-نىڭ كەز كەلگەن سەزىن ماركسيزمنىڭ سالتاناتتى شەرۋى رەتىندە دارىپتەۋمەن مىڭداعان ىزدەنۋشى عىلىم دوكتورى نەمەسە عىلىم كانديداتى اتالىپ جاتقانى وتىرىك ەمەس-ءتىن.

تۋراسىنا كەلگەندە, مەنىڭ ويىمشا, بيلىك ءادىل ءسوزدى جازالايمىن دەپ عالىمعا جارناما جاسادى. سونىڭ الدىندا عانا و.سۇلەيمەنوۆتىڭ «از ي يا» كىتابىمەن كۇرەستەن وسىنداي ناتيجە شىققان ەدى.

ۋاقىت ءوتىپ جاتتى. بيلىك وڭباي قا­­­تە­لەسكەنىن, الماس قىلىش قاپ تۇ­­بىن­­­­د­ە جاتپايتىنىن تۇسىنسە كەرەك, 70-جىلداردىڭ اياعىنا قاراي م.قو­­زىباەۆتى شەتقاقپايلاۋ توق­تا­دى. ماسەلەنىڭ ءمانىسى بيلىكتە ەمەس, كەڭەستەر وداعى تاريحشىلار كورسەت­­كەن قولداۋدا دەيدى مانەكەڭ. «مۇمكىن, دەپتى ەستەلىگىندە, مەن سول ءبىر تۇستا وسىنداي عاجايىپ قولداۋ تاپپاسام, مايىسىپ, قايىسىپ, ءمۇجىلىپ, نازىك جۇرەگىم جارىلىپ, ءولىپ كەتەر مە ەدىم...». توقىراۋ اسقىنىپ تۇرعان تۇستا قازاق ەنتسيكلوپەدياسىنا باس رەداكتورلىققا تاعايىندالدى, قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ مۇشە-كوررەسپوندەنتتىگىنە سايلاندى.

ەنتسيكلوپەديا شىعارۋ – ينتەللەكتۋالدى ۇلتتىڭ قولىنان كەلەتىن شارۋا. فرانتسۋزدار ونى XVIII عا­سىر­دا باستاپ كەتكەن بولاتىن. قا­زاق ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ نەگىزىن م.قا­راتاەۆ پەن م.قوزىباەۆ قالادى. كەيىن­دە وسىناۋ وركەندى ءىستى ر.نۇرعالي مەن ءا.نىسانباەۆ جالعاستىردى. وكى­نىشتىسى, كەيىندە ءبىلىم-عىلىمنىڭ ءىن­­جۋ-مارجانى توپتاستىرىلاتىن ەن­تسيك­لوپەديامىز قازاقستان پرەزيدەنتى جارلىقتارىنىڭ جيناعىنا اينالدى. بۇگىنگى احۋالىن ايتۋعا بولمايدى. جالپىۇلتتىق يدەيالاردى جۇزەگە اسىرىپ جاتقان 70-80-جىلدار مەجەسىندەگى مانەكەڭنىڭ وتتاي جانىپ تۇرعان بەينەسى ءالى كوز الدىمدا.

م.قوزىباەۆ 80-جىلدار ورتاسىنا قاراي ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح, ارحەولوگيا جانە ەتنوگرافيا ينستيتۋتىنا قىزمەتكە كەلىپ, ءبولىم مەڭگەرۋشىسى مىندەتىن موينىنا الدى. ينستيتۋتتاعى جاس عالىمدار كەڭەسىن باسقارۋشى ەدىم. ءبىر جولى ينستيتۋت جاستارىنىڭ عىلىمي كونفەرەنتسيا­سىنا قاتىسۋعا شاقىردىم. ء«بىزدى قايتسىن» دەپ ويلاعانىم راس. جوق, بىردەن كەلىسىمىن بەردى. اياداي بولمەدە وتكەن كونفەرەنتسيامىزدا باسىنان اياعىنا دەيىن وتىردى. باياندامالار بويىنشا سۇراقتار قويدى, پىكىرىن ءبىلدىردى. شەبەرلىك سىنىبىنان وتكەن بىزدەر بىلىمىنە, عىلىمىنا, قاراپايىم مىنەزىنە ءدان ريزا بولدىق.

 80-جىلدار اياعىنان ءومىرىنىڭ جۇلدىزدى ءداۋىرى باستالدى. 1988 جىلعى 30 ماۋسىمدا ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح, ارحەولوگيا جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي كەڭەسى, پارتبيۋروسى, كاسىپوداق كوميتەتى مەن كومسومول بيۋروسى بىرلەسكەن وتىرىسىندا م.قوزىباەۆتىڭ كانديداتۋراسىن ينستيتۋت ديرەكتورى قىزمەتىنە ۇسىنسا, 19 شىلدەدە ۇجىمنىڭ جالپى جينالىسى جاسىرىن داۋىس بەرۋمەن ديرەكتورلىققا سايلادى. 1989 جىلى ۇعا اكادەميگى, 1990 جىلى قازاقستان جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى بيىكتەرىنە كوتەرىلدى. تاريحشىلار قاۋىمىنىڭ ماقتانىشىنا, قامال-قورعانىنا اينالدى. وتكەنىمىز جايلى ماسەلە كوتەرىلە قالسا, رەسپۋبليكا جۇرتشىلىعى مانەكەڭنىڭ اۋزىنا قارادى. تاريح ءبىلىمى مەن عىلىمى سالاسىنداعى بىردە-ءبىر وزگەرىس نازارىنان تىس قالمادى. جوو-لاردا «قازاقستان تاريحىنان» مەملەكەتتىك ەمتيحان قابىلداۋدان مەكتەپ وقۋلى­عىن جازۋعا دەيىن ءوزى تىكەلەي ارالاستى. ءا.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتى شاڭىراق كوتەردى. تارحي-اعارتۋ «ادىلەت» قوعامىن باسقاردى, «وتان تاريحى» جۋرنالى شىعا باستادى. ايگىلى حاندارىمىزدىڭ, باتىرلارىمىزدىڭ, ايتۋلى وقي­عالاردىڭ ۇلىقتالۋىنا باس­تاماشى دا ءوزى ەدى. ماسكەۋدىڭ وكتەم­دىگىمەن ەسىمى مەن ءىسى ءادىل باعالانباي كەلگەن تۇلعالارىمىز, قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارى قايتا ءتىرىلدى.

الدەكىمدى جاماندايىق دەگەن ويى­مىز جوق. دەگەنمەن, ايتپاۋعا بولمايتىن اقيقات بار: قازاقستانداعى تاريحشى عالىمداردىڭ سول زاماندا جارتىسىنان استامى كوكپ تاريحىنان عىلىمي اتاق-دارەجەنى يەلەنگەنى راس. سولاردىڭ ىشىنەن سوتسياليستىك يدەيا كۇيرەگەن سوڭ جالعىز ماناش اعامىز توپ جارىپ العا شىقتى. بۇل كەشەگى پارتيا تاريحىن زەرتتەۋشىلەردىڭ قا­تا­­رىنان وزىپ شىقتى دەگەن ءسوز ەمەس. بەينەلەپ ايتار بولساق, 1988 جىل­دان دۇنيەدەن وزعان 2002 جىلعا دەيىنگى ارالىقتا جازىلعان ەڭبەكتەرى مەن سويلەگەن سوزدەرى وتاندىق تاريح عى­لىمىن تەوريالىق, مەتودولوگيالىق, دەرەكتانۋلىق, تاريحنامالىق, تسيفر­لاندىرۋ, قۇ­رىلىمدىق, مازمۇن­دىق, كادرلىق تۇرعىدان قايتا تۇلەتتى. سو­­­لار­­­دىڭ ءبارى دەرلىك كۇنى بۇگىنگە دەيىن جادىنى, سانانى, تانىمدى تەرەڭ­دەتۋگە قىزمەت ەتۋدە. ۇلتتىق تا­ريح­قا قويىلاتىن تالاپ تابيعاتىن تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا-اق جۇيە­لەي الدى. وعان 1993 جىلى ايتقان مىنا سوزدەرى ايعاق-دالەل: «...اسىعىس-ۇسىگىس, اتتىڭ جالى, تۇيەنىڭ قومىندا جازىلعان شالاعاي دا دۇرەگەي, شيكىلى-ءپىسىلى تاريح ەمەس, وتكەن-كەتكەن, بۇگىندى سالىستىرا وتىرىپ, ارحيۆ – ارحيۆتەگى ءار قۇجاتتى كوزدەن تاسا قالدىرماي, اباي اتام ايتقانداي, زەرەكتىك تەزىنەن وتكىزىپ بارىپ, باس تاريحتى جازىپ, وقىرمانعا: «بۇل كىتاپتىڭ ىشىندە بىردە-ءبىر جالعان جول, وتىرىك ءسوز جوق» دەپ ۇسىنۋ كەرەك. ول ءۇشىن ۋاقىت, ماڭداي تەردى سىپىرعان ەڭبەك, ەڭ باستىسى, ۇكىمەتتىڭ قامقور كوزى كەرەك».

اقتاڭداقتار اقيقاتىن اشۋعا جەگى­لۋمەن ءتول تاريحىمىزدىڭ تامىرشىسىنا اينالعانىن دوس تا, دۇشپان دا كوردى.

ناعىز توپجارعان م.قوزىباەۆتىڭ جانىنان زاڭگەر س.زيمانوۆ, ەكونوميست ك.ساعاديەۆ, ماتەماتيك ءو.سۇلتانعازين, اسكەري گەنەرال ا.تاسبولاتوۆ, جاس سايا­ساتكەر م.قۇل-مۇحامەد وزىق ويلى تاريحشىلار تابىلدى.

مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىمىز جا­ريا­لانعاندا مانەكەڭ 60 جاسقا تولعان ەدى. وسىنشاما ۋاقىت تاس قامالدا بۇل­­قىنعان تالانتى بوستاندىققا شىق­تى. قازتۋعان جىراۋدىڭ «ماداق جى­رىن­داعى»:

ب ۇلىت بولعان ايدى اشقان,

مۇنار بولعان كۇندى اشقان,

مۇسىلمان مەن كاۋىردىڭ

اراسىن ءوتىپ بۇزىپ ءدىندى اشقان, –

دەگەن جولدار دا قوعامداعى جويقىن الەۋمەتتىك-رۋحاني سىلكىنىستەن تۋىندا­عان شىعار.

 تاۋەلسىزدىك تۇسىنداعى عۇمىرى 10 جىلدان 1 اي اسقاندا ءۇزىلدى. ءومىر بويى جيناعان ەنتسيكلوپەديالىق ءبىلىمىن وسىناۋ قىسقا عانا مەرزىم ىشىندە حالقىمىزدىڭ يگىلىگىنە, ينتەللەكتۋالدى الەۋەتىنە, دۇرىس تاريحي سانانى قالىپتاستىرۋعا قالتقىسىز جۇمسادى. مىنا تاماشانى قاراڭىز: 1991 جىلعا دەيىن قانشا ەڭبەك جازسا, ازاتتىقتىڭ 10 جىلى ىشىندە سونشا دۇنيە جازىپتى. ءوزى ومىردەن وزعاننان كەيىنگى 20 جىل ىشىندە قايتا باسىلعان كىتاپتارىنىڭ سانى مەن تارالىمى كوزى تىرىسىندەگىسىنەن دە اسىپ كەتتى. مۇنداي قۇبىلىس ۇلىلارعا عانا ءتان. عالىمنىڭ حاتى ولمەيدى دەگەن قاعيدا – وسى.

جازعان كىتاپتارىنان, جاريالاعان ماقالالارىنان, سويلەگەن سوزدەرىنەن كەمەڭگەرلىك پەن كەمەلدىكتى, تۇتاستىق پەن تولاعاي تولعانىستى, سەنىم مەن كورەگەندىكتى تانيمىز. زەرتتەۋ نىسانىنا اينالدىرعان ماسەلەنىڭ ءمانى مەن قىرلارىن انىقتاۋعا ەرەكشە باسىمدىق بەرگەنى ءبىر عانا ينتەلليگەنتسيا تۋرالى انىقتامالارىنان ايقىن كورىنىپ تۇر. 1999 جىلى جاريالاعان «قازاق زيالىلارى حاقىندا» ماقالاسىندا ويىن بىلايشا دايەكتەپتى:

«ينتەلليگەنتسيا – ۇلتتىڭ ۇيتقى­سى, قامقورشى قورعانى.

ينتەلليگەنتسيا – ۇلتتىڭ تىرەگى, رۋحا­ني بىلەگى.

ينتەلليگەنتسيا – ۇلتتىڭ شام-شىراعى, قاينار بۇلاعى.

ينتەلليگەنتسيا – ۇلتتىڭ وي-ارمانىنىڭ بيىگى, اسىلار يىعى.

ينتەلليگەنتسيا – ۇلتتىڭ جاسامپاز باتىرى, قيىن-قىستاۋداعى جاناشىر جاقىنى.

ينتەلليگەنتسيا – ۇلتتىڭ سارقىل­ماس قورى.

ينتەلليگەنتسيا – ۇلتتىڭ ءبىر قاناتى, الەم تانىر ساناتى.

ينتەلليگەنتسيا – ۇلتتىڭ ايبىنى, الەمدىك كەڭىستىككە جۇزەر ايدىنى.

ۇلتتىڭ ينتەلليگەنتسياسى قۇرىسا, ول قۇردىمعا كەتەدى. ۇلت ينتەلليگەنتسياسىنان ايىرىلسا, قاناتىنان قايىرىلادى. ۇلتتىڭ مىسى قۇريدى, جاسيدى, مايىسقاق كەلەدى. 1937-1938 جىلدارداعى قاندى تەررور, ۇزاق جىلدارعا سوزىلعان وتارشىلىق, گەنوتسيد ساياساتى زيالى قاۋىمنىڭ جۇرەگىن شايىلدىردى, ونىڭ اسەرى بۇگىن دە بايقالادى».

ۇلتتىق ەليتا, باتىر, ازامات دە­گەنى­مىز كىمدەر توڭىرەگىندەگى سۇ­راقتارعا جاۋابىنان دا تەرەڭ تانىم ساۋلەسى توگىلىپ تۇر.

بۇدان دا ماڭىزدىسى – ماناش قاباش ۇلىنىڭ ەكى ءداۋىردى قامتىعان ءومىر جولىن كوكتەي شولا قاراۋمەن قازاقستاننىڭ كەڭەستىك جانە ازاتتىق تاريحىن شىنايى زەرتتەۋگە شىلبىر ۇستاتاتىن مەتودولوگيالىق ۇستانىمدى بايقاۋعا بولادى. ويتكەنى بارشا تاع­دى­رى ەكى ءۇردىستىڭ ىقپالداسۋى ايا­سىن­دا ءوربىدى: ءبىرى – الەۋمەتتىك-كاسى­بي قالىپتاسۋىنىڭ وركەنيەتتىك-ۇلت­تىق بەكەم تۇعىرلارىنان اجىراماي, قايتا سونى جاڭاشىل ىزدەنىسپەن بايى­تا العانىنا قوسا ۇلتتىق تاريح عى­لى­مىنىڭ الەۋەتىن ەل مەن جەردىڭ, ۇرپاقتىڭ بولاشاعىنا باعىشتاعانى, ەكىنشىسى – سول الەۋەتتى كەڭەستىك توتا­ليتاريزمگە قارسىلىق كورسەتۋگە قول­دان­عانى.

قازاقستان پرەزيدەنتى ق.توقاەۆتىڭ با­س­تاماسىمەن بۇگىندە وتان تاريحىنىڭ كوپتومدىعى دايارلانۋدا. 1731-1991 جىلدار شەگىندەگى ءۇش عاسىرعا جۋىق شەجىرەمىزدى تۇزەتىن اۆتورلار اكادەميك اعامىزدىڭ مول مۇراسىن بارىنشا ءتيىمدى پايدالانا الاتىنىنا سەنگىم كەلەدى. سوتسياليستىك ءداۋىردىڭ اقيقاتىن, قۇپياسى مەن جۇمباعىن اشۋدا قازاقستانداعى كەڭەستىك توتاليتاريزمگە قارسىلىق جانە جاسامپازدىق دەگەن مەتودولوگيالىق پايىمدارعا باسىمدىق بەرسە, ونىڭ مازمۇنى مەن ەرەكشەلىكتەرىن انىقتاۋشى فاكتور رەتىندە باعالاسا, تولىمدى ناتيجە الار ەدى. مەنىڭشە, تاپ وسى ۇستانىم كوپتومدىق زەرتتەۋدىڭ ورەسى مەن كەڭىستىگىن جاڭاشا قالىپتاستىرۋعا, تاريحي قوزعالىستىڭ ۇلتتىق بولمىسىن تەرەڭىنەن ۇعىنۋعا مۇمكىندىكتى مولايتادى. قارسىلىقتى عىلىمي دايەكتەۋمەن تاۋەلسىزدىكتىڭ اسپاننان تۇسە قالماعانىن, وبەكتيۆتى زاڭدى­لىعىن ۇعىنامىز, جاسامپازدىق مەتودولوگياسى ارقىلى «ماڭگىلىك ەل» ۇلتتىق يدەيامىزدىڭ باستاۋ-بۇلاعىن, بۇگىنمەن ساباقتاستىعىن كورەمىز.

قىسقاسى, ماناشتانۋ سالاسى ەندى قالىپتاسىپ كەلەدى. جالعان عىلىم قۇمعا سىڭگەن سۋداي جوعالادى, ۋاقىت پەن ۇرپاقتار ساباقتاستىعىن اقيقات قانا نىعايتادى.

ءبىرتۋار تۇلعا ماناش قوزىباەۆ, ءوزى جازعانداي, الاسۇرعان حح عاسىردا دۇنيە ەسىگىن اشىپ, ءححى عاسىردىڭ باسىندا ومىردەن وزدى. ۋاقىت موينىنا ارتقان ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ, بيلىك پەن ساياساتتىڭ, ەل مەن ەردىڭ جۇگىن دىتتەگەن مەجەسىنە جەتكىزىپ, ەلى مەن حالقىنىڭ الدىنداعى بورىشىن قالتقىسىز اتقارۋىمەن ۇلت تاريحىنان ماڭگىلىك ورنىن تاپتى.

حانكەلدى ءابجانوۆ,

ۇعا اكادەميگى