كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
«شىنايى جازىلعان» دەگەن ءسوزدى ەكى شىعارمانىڭ بىرىنە ايتا بەرەمىز عوي. بىراق كوركەم شىعارمادا ءوزىنىڭ, اعا-ىنىلەرىنىڭ, اكە-شەشەسىنىڭ اتى-جوندەرىن وزگەرتپەي بەرگەن باسقا ەشكىم جوق. پوۆەستە ءوزىن بەردىبەك, اكەسىن ىدىرىس, شەشەسىن اسبەت, ناعاشى اتاسىن سەمباي, تۋعان اعاسىن ساتىلعان, ءىنىسىن تۇردىبەك دەپ ءوز اتتارىمەن اتايدى.
ادەتتە جازۋشىلار شىعارمالارىندا «اكەم انانداي, شەشەم مىنانداي» دەپ كوتەرمەلەپ جازادى ەمەس پە. ال بەردىبەك سوقپاقباەۆ تۋىستارى ومىردە قالاي بولدى, سولاي قاعازعا تۇسىرەدى. ءسىرا, ءبىر شىنعا ءبىر وتىرىكتى قوسىپ جازۋعا قالامى جۇرمەگەن بولۋى كەرەك. بالكىم وسى پوۆەسىن جازاردا ول, ءوز وتىرىگىنە ءوزى سەنىپ قالاتىن قالامداستارىنا مىسقىلداپ قاراعان دا بولار.
جازۋشى جانىنا ەڭ جاقىن ادامنىڭ بەينەسىن: «اكەم ىدىرىس كەڭ وڭەش, قوماعاي ادام. قاسىق ونىڭ قولىنا تيگەن كەزدە توستاعانداعى تالقاننىڭ ءبىر جامباسى ۇڭىرەيىپ قالادى» دەپ كەلتىرەدى. ونىڭ الدى-ارتىنداعىلار «اكەم مەنىڭ» دەپ جازعاندا ۇستىنە ءبىر ءتۇيىر توزاڭ قوندىرمايتىن. ادەبي كەيىپكەر بولعان سوڭ ءاجۋالاپ جازعانى ما دەيىن دەسەڭ, ءومىربايانىندا دا اكەسىنىڭ ەسىمى ىدىرىس ەكەنى تايعا تاڭبا باسقانداي كورسەتىلىپ تۇر.
ول ازداي كەلەسى ءبىر بەتىندە: «اكەمنىڭ بويى ورتادان تومەن, يىقتى. ءوزى قۇساپ سەلبىرەتىپ قياق مۇرت قويادى. ۋايىمسىز ادام, كۇيىپ-پىسكەندى بىلمەيدى, جايباراقات. مەزگىلسىز توزىپ, شارشامايدى. اش بولسا دا, توق بولسا دا ەكى بەتى قىپ-قىزىل. تاماق تاڭدامايدى, وڭەشىنەن وتكەننىڭ ءبارىن ءىشىپ-جەيدى. اۋىرمايدى» دەيدى. «وسى كىسى ءوز اكەسىن جازىپ وتىر ما؟» دەپ, ءومىربايانىنا ۇرلانىپ تاعى قارايسىڭ.
وسىدان سوڭ جاڭا ءبىر ازىردە ءاتۇستى سىدىرتىپ شىققان ءبىر-ەكى ەپيزودتى تاۋىپ الىپ, قايتا شۇقشياسىڭ. جازۋشى: «شەشەم اسبەت – ءتىلدى دە وتتى ادام ەدى. تەك اۋرۋ يەكتەپ العان دا قور قىلعان. اكەمنىڭ ىنجىقتىعىن بەتىنە باسىپ, قايراپ ايتىپ وتىراتىن. بىراق اكەم اعاش پىشاق ءتارىزدى, قانشا قايراسا دا وتپەيدى», دەپ تاعى ءبىر ءتۇيىپ قويادى.
مۇنى وقىپ: «جوق, مەن ءوز اكەم تۋرالى بۇلاي جازا المايدى ەكەم» دەگەن وي ەرىكسىز باسىڭا كەلەدى. «وندا سەنىڭ وزەندە بالىق تۇرعاندا اشتان قىرىلعان حالىق تۋرالى جازعانىڭ دا وتىرىك» دەپ بىرەۋ قۇلاعىڭا سىبىرلاعانداي بولادى. بۇل وي پوۆەستى بويعا ءسىڭىرىپ قايتا وقۋىڭا ماجبۇرلەي تۇسەدى. سوندا پوۆەست بار سىرىن الدىڭا توسىپ, باسقا قىرىنان اشىلا تۇسەدى.
ادەبيەتتە شىنايىلىق دەگەن مۋزىكادا جالعان نوتا باسقاننان دا بەتەر نازىك ەكەنىن سوندا تۇسىنەسىڭ. جالعان نوتا ءاۋ باستا نە تومەن, نە جوعارى الىنعان دىبىس بولسا, كەيىن كەلە وتىرىكشىلىك پەن ەكىجۇزدىلىك دەگەن ماعىناعا دا يە بولا باستاپتى. دەمەك ادەبيەتتە دە تىرناقتاي وتىرىك ايتساڭىز, ونىڭ شىعارمانىڭ ءون بويىندا سوياۋداي ءىزى قالادى. ءوزىنىڭ جاقىنىن جاقسى ادام ەتىپ سۋرەتتەگەن جازۋشى قوعامنىڭ اششى شىندىعىن قانشا قانىن سورعالاتىپ جازسا دا, ەكەۋىنىڭ باسى بىرىكپەي تۇراتىنى سودان بولسا كەرەك.
بەردىبەك سوقپاقباەۆ شىعارمالارىنىڭ شىمىر كەلەتىنى مىنادان. ول ەشتەڭەنى اسىرەلەپ كورسەتپەيدى. قولدان كوركەمدەپ ارتىق ءسوز قوسپايدى. ءار نارسەنى ءوز اتىمەن اتاپ جازادى. كەيىپكەرلەردىڭ سەزىم-كۇيىن دە ءدال بەرەدى. بىرەۋىندە ءبىر اۋىز قوسپا بوياۋ جوق. نەنى جازسا دا الدەنەنى جاسىرىپ قالعانداي بولمايدى. نەگىزى قاراپايىم جازۋدىڭ كلاسسيكالىق ۇلگىسىن وسى كىسىدەن كورەمىز. ول شىندىقتى بەرۋ ءۇشىن اسقاق سەزىمدەر كەرەك دەپ بىلگەن دە ەمەس.
«كۇز كەزى بولار, جەردىڭ وتى قاشقان» دەگەننەن ارىگە بارمايدى. «اۋىلعا ءتورت-تورتتەن ساپ تۇزەگەن سالت اتتى كوپ اسكەر كىرىپ كەلەدى» دەپ وقيعانى ەكى اۋىز سوزبەن بەرە قويادى. «الدىڭعى بىرەۋ جەلبىرەتىپ قىزىل تۋ ۇستاعان. كىلەڭ شولاق قۇيرىق اتتار» دەپ ونىڭ كورىنىسىن دە سۋرەتتەپ ۇلگەرەدى. «جۇرت ءۇي-ۇيلەرىنىڭ ەسىكتەرىنەن باستارىن شىعارىپ, قاراپ قالعان» دەپ, وعان دا ساراڭ ءبىر جول عانا ارنايدى. «اسكەر اۋىلدان ولەڭدەتىپ شىعىپ كەتىپ بارادى. داۋىستارىنان جەر سولقىلدايدى» دەگەندە جازۋشى ويدى دا, ءسوزدى دە تىياناقتاپ بەرەتىنىن بايقايسىڭ.
«كەيىپكەرىم وزىمە باعىنباي كەتتى» دەيتىندەر شىنىندا دا نە جازىپ وتىرعانىن بىلمەيدى. ايتپەسە جازۋشى ادام ءوز كەيىپكەرىنەن ءوزى اداسىپ قالا ما؟ مۇنىڭ ءبارى اسىرەلەپ جازۋدان تۋعان جالعان سەزىمدەر عانا دەپ ويلايمىن. بەردىبەك سوقپاقباەۆتىڭ جازۋىندا دا, كەيىپكەرلەرىنىڭ قاراپايىم تاعدىرىندا دا ونداي جالعاندىق جوق. ولار جاقسى بولسا دا, جامان بولسا دا شىن بولمىستارىمەن ءومىر سۇرەدى. ءيا, ءومىر سۇرەدى دەگەندە, پوۆەستىڭ ىشىندە كادىمگى ومىردەگىدەي شىنايى بەينەلەنىپ, تىرشىلىكتەرىن كەشەدى.
«بالالىق شاققا ساياحات» بالالىق شاعى بولمادى دەيتىن ادامنىڭ جازبالارىنا كەلەدى. ەندەشە ول قاي بالالىق شاقتى ايتىپ وتىر دەپ ەرىكسىز ويلاناسىڭ. شىنىندا دا بالا ويلامايتىن نارسە شىعارمانىڭ ەكىنشى بەتىندە-اق الدىڭىزدان شىعادى. بىراق ول ءبارىبىر دە بالانىڭ كوزىمەن بەرىلىپ وتىر. سوندىقتان دا ۇلكەندەردىڭ قابىلداۋىنان گورى اسەرى بولەك. بۇل جەردە قانداي وقيعا بولسىن بالا سەزىمىندەگى بەيكۇنالىك الدا جۇرەدى دە وتىرادى.
پوۆەستەگى: «اۋىلدىڭ قاسىنداعى قارا جولدىڭ شاڭىن اسپانعا كوتەرىپ, قورا-قورا مال ايداپ وتەدى. اتتىلى-جاياۋ ادامدار مالمەن بىرگە كەتىپ بارا جاتادى. كەيى مويىندارىنان ايقاستىرىپ تاپانشا, سۋمكا اسىپ العان. ايقاي-شۋ, جىلاعان ايەل-قىزدار. بۇل – كامپەسكە» دەگەن جولدار وسى ەكىنشى بەتتە تۇر. وسىدان-اق جازۋشىنىڭ الدىنا ءتاتتى بالالىقتان گورى ۇلكەن ماقسات قويعانىن سەزىنەسىڭ.
شىعارما 1960 جىلى كىتاپ بولىپ شىعىپ, 1965 جىلى كينو بولىپ تۇسىرىلگەن. ول كەز ەلۋىنشى جىلداردىڭ ورتاسى مەن الپىسىنشى جىلداردىڭ ورتاسىنا دەيىنگى حرۋششەۆتىڭ جىلىمىعىنىڭ ۋاقىتى. جەكە ادامعا تابىنۋ سىنالىپ, ساياسي تۇتقىندار بوساتىلىپ, شىعارماشىلىق ەركىندىككە ەندى قول جەتكەن كەز. قازاق جازۋشىلارىنىڭ اراسىندا سول ەركىندىكتى پايدالانىپ قالعاندار وتە از. سونىڭ ءبىرى بەردىبەك سوقپاقباەۆ بولعانىن «بالالىق شاققا ساياحات» پوۆەسىنەن كورەمىز.
«باي-قۇلاقتى جويادى ەكەن دەيدى. بايى باي, تۇسىنىكتى. جويا بەرسىن. ال قۇلاقتى نەگە جويادى؟ كەسە مە سوندا؟ تۇسىنبەيمىن» دەگەنى بالانىڭ عانا اڭقاۋلىعى ەمەس. بۇل بەردىبەك سوقپاقباەۆ جازۋشىلىعىنا ءتان يرونيا. مۇنى ادەبيەت تەورياسىندا «جىڭىشكەلەپ ايتىلاتىن جاسىرىن مازاق» دەپ تۇسىندىرەدى. كەيبىر جەردە «نازىك» دەپ بەرەدى, «نازىك مازاق» بولا ما؟ جازۋشى مۇنداي ءتاسىلدى اتاقتى «ولگەندەر قايتىپ كەلمەيدى» رومانىندا مولىنان قولدانادى.
سويلەمنىڭ ىشكى-سىرتقى تابيعي قالپىن بۇزباي جازادى. تابيعات كورىنىستەرىن ات ۇستىندەگى ادامداي شولا سۋرەتتەيدى. «جولدىڭ ەكى جاعاسى بيىك شيلەر. قياقتارى جەلكىلدەپ قاۋ بولىپ كورىنەدى. ءشيدىڭ اراسى تولى شىرىلداۋىق شەگىرتكە. توڭىرەكتى مىڭ قۇبىلتىپ انگە تولتىرادى. ەكى كوزى مارجانعا ۇقساعان, شەكەسىندە ەكى تال قىل ءمۇيىزى بار». باسقاسىن قويا تۇرىپ, وسىنداعى «قىل ءمۇيىز» دەگەن كىمنىڭ ويىنا كەلىپتى؟
جازۋشى بۇل جاعىنان تىلگە شەبەر, سوزگە ۇستا. بىراق بىلگەنىنىڭ ءبارىن تىقپالاي بەرمەي, كەرەك جەرىندە عانا قولدانادى. مەنى ءالى كۇنگە دەيىن تاڭداندىراتىنى سول الپىسىنشى جىلدارداعى جازۋشىلاردىڭ جازۋ مادەنيەتىنىڭ بيىكتىگى. دامۋ زاڭدىلىعىنا سالساق, ءبىز قازىر ولاردان دا اسقان شەبەر بولۋىمىز كەرەك. وكىنىشكە قاراي, قازىرگى تىلدىك بوياۋلارىمىز ولاق بالانىڭ قولىنداعى بوياقتارداي قاعاز بەتىن اياۋسىز وسقىلايدى.
ونىڭ ديالوگ قۇرۋ شەبەرلىگىنەن دە ۇيرەنەتىن نارسە كوپ. كەيىپكەرلەردىڭ سويلەۋ مانەرىن سول قالپىندا بەرۋ دە ادامنىڭ وزىنە قۇرمەتىن ارتتىرادى. كەيىپكەر ودان ەشكىمنەن كەم ەمەس ءوزىنىڭ بولمىسىن كورەدى. ول ونى ادەمى دە اسەرلى سەزىمگە بولەيدى. وسى ارادا بەردىبەك سوقپاقباەۆتىڭ «بالالىق شاققا ساياحات» پوۆەسى مەن مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ كۇندەلىگىندەگى ۇقساس ءبىر ديالوگتى مىسالعا كەلتىرگىم كەلىپ وتىر.
بەردىبەك سوقپاقباەۆتىڭ «بالالىق شاققا ساياحات» پوۆەسىنەن:
« – اجە, اناۋ الىستاعى بۋداق-بۋداق تولقىن نەمەنە؟
اجەم ونىڭ ساعىم ەكەنىن ايتادى.
– ساعىم دەگەن نەمەنە؟ ءتۇتىن بە؟
اجەم كۇلەدى. ساعىمنىڭ ءتۇتىن ەمەس ەكەنىن تۇسىندىرگەن بولادى.
– قاسىنا بارىپ, قولمەن ۇستاۋعا بولا ما؟
– اقىماق نەمە, ساعىم ول جەل سەكىلدى. جەلدى قولمەن قالاي ۇستاماقسىڭ؟».
مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ كۇندەلىگىنەن:
«مەن: «بۇركىت», – دەپ ەدىم, ايبارىم: «اتاڭنىڭ باسى, ول بۇركىت ەمەس», – دەدى».
مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ كۇندەلىگىنەن ەكىنشى ءۇزىندى:
«ايبارعا ايتىپ ەم, ول دا ءدۇربىنى الىپ قارادى, قارادى دا, ماناعى اقيىقتى تاني كەتتى. ءماز بولدى. «ويپىرماي, بۇلاردىڭ ۇياسى قاي ماڭدا بولدى ەكەن؟!» دەپ ەدىم, الگى تۇلەي بالا: «قاراعايدا» دەگەنى. ايبارىم ج ۇلىپ العانداي:
– اتاڭنىڭ باسى, قىران ۇياسىن قاراعايعا سالمايدى, بيىك قۇلاما-قۇزعا سالادى, – دەدى».
پوۆەستەگى دە, كۇندەلىكتەگى دە ديالوگتا ەرەكشە ءبىر ەركىندىك بار.
كەيىپكەرلەر ءبىر-بىرىنە رياسىز كوڭىلمەن ءتىل قاتادى. ولاردىڭ ىشتە كىر جاسىرماي سويلەۋى ءبىر-بىرىنە ۇقسايدى. ءداستۇر-سالت بۇزىلعان قازىرگى كەزدە وسىلاي سويلەپ كورشى, نە بولار ەكەن. بىرەۋى «اقىماق نەمە», ەكىنشىسى «اتاڭنىڭ باسى» دەپ تۇرسا, ارتى جانجالعا اينالۋى دا مۇمكىن. ال بۇرىن ول ويدىڭ, ءسوزدىڭ, كوڭىلدىڭ تۇنىقتىعىن كورسەتەتىن بولعان.
قازىر ادامي قارىم-قاتىناسىمىزداعى سول ەركىندىك جويىلىپ بارادى.
ادەبيەتتەن عانا ەمەس, كۇندەلىكتى ومىرىمىزدەن دە شىنايىلىق كەتتى. بۇل ۇلتتىڭ تۇتاس دۇنيەتانىمى دا وزگەرىپ بارادى دەگەن ءسوز. ءتىپتى بۇگىندە ۇلتىمىزدىڭ باسىنان وتكەن قاسىرەتتى كۇندەردى شىعارماڭا وزەك ەتسەڭ شامداناتىندار كوبەيىپتى. «سونىڭ نە كەرەگى بار؟» دەپ قىجىرايعاندا, قاسىڭدا جۇرگەن ادامدى تانىماي قالاسىڭ.
وعان دالەلدىڭ دە كوپ كەرەگى جوق. قۋعىن-سۇرگىن, اشارشىلىق, رەپرەسسيالار تۋرالى جيىن وتكىزىپ كورىڭىزشى. سوعان شاقىرساڭىز, كوبى: «ايتىلىپ-ايتىلىپ بولدى ەمەس پە؟!» دەپ كەجەگەسىنەن كەيىن تارتا قالادى. بۇل جاعىنان بەلسەندىلىگىمىز تومەن ەكەنىن جاسىرىپ-جاۋىپ قاجەتى دە جوق. ال بەردىبەك سوقپاقباەۆ سول سويقانداردى جازۋعا قالاي امال تاپتى دەسەڭىزشى.
«بالالىق شاققا ساياحات» اتتى بەيكۇنا تاقىرىپتىڭ اياسىندا قولدان ۇيىمداستىرىلعان اشارشىلىق تۋرالى كەڭەس زامانىندا-اق وسقيتىپ جازدى دا تاستادى.
وسى كۇنى «اشارشىلىق قولدان ۇيىمداستىرىلعان جوق» دەگەن دە پىكىر ايتىلىپ قالىپ جۇرگەن سىڭايلى. سولار باسقانى ەمەس, وتكەن الپىسىنشى جىلدارى جازىلعان «بالالىق شاققا ساياحاتتى» وقىسا قايتەدى. اشارشىلىقتىڭ قالاي بولعانىن, نە سەبەپتى بولعانىن جازۋشى بالانىڭ كوزىمەن عانا بەرىپ قويماعان. اكەسى ىدىرىستى, شەشەسى اسبەتتى, ناعاشى اتاسى سەمبايدى, تۋعان اعاسى ساتىلعاندى, ءىنىسى تۇردىبەكتى كۋا قىلىپ وتىرىپ جازعان.
پوۆەستە بالالىق شاقتىڭ قىزىق-شىجىقتارىمەن بىرگە: «كونفيسكاتسيالاۋ كەزىندە شەكارادان اۋا قاشقان بايلاردىڭ قورا-جايلارى يەسىز قالعان. سولاردى جاماپ-جاسقاپ جوندەدى دە, سولداتتارعا مەكەنجاي ەتتى. شەكاراشىلاردىڭ كوبى ورىستار. قازاقشا بىلمەيدى. ەلگە دە, جەرگە دە جۇعىمدارى از» دەپ جازادى. مىنە, سول سولداتتار اش-ارىق اۋىل قالماقتاردىڭ جىلقىسىن بارىمتالاپ اكەلىپ, سويىپ العاندا ەتتىڭ ءبارىن سىپىرىپ اكەتەدى.
وسىعان دا بايلانىستى پوۆەستكە «مال – ادامنىڭ باۋىر ەتى» دەگەن تاراۋ قوسىلعان. سوندا جازۋشى: «قازاقتىڭ بار ءومىرى مالمەن بايلانىستى. مال – تاماق, مال – كيىم, مال – كولىك, مال – وتىن (وتقا مال تەزەگى جاعىلماي ما؟), مال – باسپانا (كيىز ءۇيدىڭ بار جامىلعىسى مالدىڭ جۇنىنەن جاسالماي ما؟)» دەيدى. ياعني قازاقتىڭ مالىن الدى دەگەن ءسوز, ءبارىن الدى بولىپ شىعادى. مۇنى جازۋشى كامپەسكەنىڭ زاردابى تاريحتا دا جازىلماي تۇرعان كەزدە جازىپ وتىر.
سودان كەيىنگى بولعان جايتتى ءبىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن عانا اتتانداپ ايتا باستادىق. ال بەردىبەك سوقپاقباەۆ سول 1960 جىلى: «جەر-سۋعا سىيماي جاتاتىن مالدان بۇل كەزدە تامتىق قالماعان. قازەكەڭ مال باعۋدىڭ عاسىرلار بويعى ازابىنان «قۇتىلعان». مال جوق بولعان سوڭ, ەندى الگى اتالعاننىڭ ءبارى جوق. جەۋگە تاماق بولماعاننان وتكەن ايانىشتى نە حال بار ەكەن؟» دەپ جازىپ كەتكەن.
ودان ارعى: «جوقشىلىق تەك ءبىزدىڭ ولكەدە عانا بولماسا كەرەك. ىشكەرگى الماتى, شەلەك توڭىرەگىنەن جانباعىس ىزدەپ, جەكجات-جۇراتتارىن ساعالاپ شۇبىرىپ كەلىپ جاتقان جۇرت. ءتۇر-تۇستەرىنەن كىسى قورىققانداي» دەگەن سويلەمدەردەن اشتىقتىڭ سۋىق لەبى ەسەدى. پوۆەستىڭ جازۋشى توقتاي الماي, پۋبليتسيستيكالىق تىلمەن تەرمەلەتىپ كەتەتىن جەرى وسى عانا. ال باسقاسىنىڭ ءبارى سول اشتىق پەن جوقتىقتىڭ ءبىر اۋلەتتىڭ باسىندا قالاي بولعانى تۋرالى كوركەم نۇسقادا بەرىلگەن.
ونىڭ ءبارىن جانىڭ جۇدەپ, ءىشى-باۋىرىڭ ەزىلىپ, جىگەرىڭ قۇم بولىپ وتىرىپ وقيسىڭ. اشتىق ادامنىڭ رۋحىن قالاي جانىشتايتىنى ءار پاراق, ءار تاراۋ سايىن الدىڭنان شىعادى دا وتىرادى. سونىڭ ىشىندە ءوزى جاقسى كورەتىن مايرا دەگەن قىزدىڭ ۇيىنە شەشەسىمەن بىرگە ايناعا ايىرباسقا ۇن سۇراپ باراتىن جەرى جۇرەگىڭدى ءبىر قوزعاپ وتەدى. ءىنىسى اشتىقتان شىرقىراپ جىلاي بەرگەن سوڭ اۋرۋ شەشەسىنىڭ جۇمساۋىمەن سول ۇيدەن ءبىر قاسىق ءسۇت سۇراپ باراتىن جەرى ەكى قوزعايدى.
ء سويتىپ وتىرعان جازۋشىنىڭ ءتىلى دە ۋداي. «كەز-كەلگەن قاراپايىم انكەتادا اكە-شەشەڭ كىم بولعان دەگەن سۇراق تۇرادى. و, بۇل سۇراق بارلىق سۇراقتىڭ ىشىندەگى ەڭ ماڭىزدىسى. بولاشاق ءومىر مارشرۋتىنىڭ سىزىلۋىنا ونىڭ جاسايتىن ىقپالى وتە زور. مىنەكەي, الگى سۇراق الدىمنان شىعا كەلگەن كەزدە مەنىڭ كوزىم جايناپ كەتكەندەي بولادى. جاۋاپتى قۇلشىنا جازامىن, – اكەم دە, شەشەم دە كەدەي بولعان! ءجاي كەدەي ەمەس, قۋ تاقىر كەدەي!». كەيىن شەتەلگە كەتكەن كادىمگى لەنينگرادتىق ديسسيدەنت جازۋشىلاردىڭ قولتاڭباسىنا ۇقسايدى.
ولاردىڭ كەڭەس وكىمەتىن قالاي اجۋالاعانىن جاقسى بىلەمىز. قاي ءبىر جىلى ەدۋارد ءتوپولدىڭ «رۋسسكايا ديۆا» اتتى رومانىن وقىپ ىشەگىم ءتۇيىلىپ قالا جازداعانى بار. بەردىبەك سوقپاقباەۆتىڭ ولاردان ەرەكشەلىگى تاعدىردى كوبىرەك جازادى. قانداي جاعدايدى جازسا دا ادام تاعدىرى العا شىعىپ تۇرادى. ءارى-بەرىدەن سوڭ شىن كوركەم شىعارمانىڭ ءبىرىنشى شارتى دا سول بولۋى كەرەك. ايتپەسە «كەدەي ىزدەگەن, كەدەيشىلىك ءومىردىڭ قانداي بولاتىنىن كورگىسى كەلگەن ادام ءبىزدىڭ ۇيگە كەلسىن» دەگەن سويلەمنىڭ استارىندا دا كوپ دۇنيە جاتىر.
ونىڭ نە استار ەكەنىن تالدايىن دەسەڭ, جۇماباي اتتى كەيىپكەرىنىڭ ابايدى قالاي تالداعانى ەسىڭە ءتۇسىپ, تارتىنىپ قالاسىڭ. جازۋشى بۇل جاعىنان ءارى كىدى, ءارى قىرسىق بولعانىن ءىشىڭ سەزەدى. جۇماباي مۇعالىم: «اقىندار ولەڭدى ەرىككەننەن جازبايدى, ءوزىنىڭ جاسىرىن ويى مەن يدەياسىن جەتكىزۋ ءۇشىن جازادى» دەگەندە ءىشىڭ قىلپ ەتە قالادى. «سەندەر قىستى جازىپ وتىر دەيسىڭدەر. جوق, قىس ەمەس. «اق كيىمدى, دەنەلى, اق ساقالدى» دەپ بۋرجۋي مەن بايلاردى ايتىپ وتىر», دەيدى جۇماباي-كەيىپكەر. ابايدىڭ: «بورانداي بۇرق-سارق ەتىپ دولدانعاندا, التى قانات اق وردا ءۇي شايقالدى» دەگەنىن دە, «بايدىڭ دولدانىپ كەلىپ, كەدەيدىڭ ءۇيىن دولدانىپ ساباۋى» دەپ تۇسىندىرەدى.
جازۋشىنىڭ رۋحى الدىندا ءوزىمىزدى قور سەزىنىپ قالماس ءۇشىن انا استار, مىنا استار دەگەن اڭگىمەدەن ءبىز دە بويىمىزدى اۋلاق ۇستادىق. بىراق پيونەر گالستۋگىن قالاي تانىستىرعانى سياقتى ەپيزودتاردى اينالىپ وتە المادىق. سانانىڭ قاتىپ-سەمىپ قالاتىنى سونشا, ادام ءبىر شەڭبەردەن شىعا الماي قالادى. تۋ كوتەرىلىپ بارا جاتقاندا ءان ايتىپ تۇرىپ, تۋ الدەنەگە ءىلىنىپ قالعاندا نە ايتارلارىن بىلمەي قالاتىن ەپيزود قاجىعۇمار شابدان ۇلىندا بار ەدى. ونداي جايت بەردىبەك سوقپاقباەۆتا بىلاي كەلتىرىلەدى.
«گالستۋگىمنىڭ تۇيىنىنەن شاپ بەرىپ ۇستاي الدى. بۇندايدا نە ايتۋ كەرەك ەكەنىن جاقسى بىلەم:
– ارقاشان دايىنمىن! – دەدىم.
– مىناۋ نە؟ – دەپ گالستۋگىمنىڭ ۇزىن ۇشىن كورسەتتى.
– پارتيا.
قىسقاراق ۇشىن كورسەتتى.
– مىناۋ شە؟
– كومسومول.
گالستۋكتىڭ جەلكەدەگى ۇشكىلىن نۇسقادى.
– مىناۋ؟
– پيونەر.
گالستۋكتىڭ ءتۇيىنىن كورسەتتى.
– مىناۋ نە؟
– ۇشەۋىنىڭ بىرلىگى».
ء«بىز وسى سانادان قانشا ۇزاپ كەتتىك؟» دەپ پۇشايمان بولاسىڭ جازعان باسىڭ.
بەردىبەك سوقپاقباەۆ سول كەزدىڭ وزىندە وزىق ويلى جازۋشى بولىپتى. بالكىم «وزىق ويلى» دەگەندى, كالكا-اۋدارما سياقتى كورىنسە دە «وزگەشە ويلى» دەپ العان دا دۇرىس شىعار. ادامداردى باسىنا تەرى قاپتاپ ماڭگۇرت ەتكەندەي كۇي كەشتىرگەن قوعامدى بۇلايشا بەتپە-بەت كەلتىرۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلە بەرمەس تە. ەڭ باستىسى بەردىبەك سوقپاقباەۆ سول قاتىباس زاماننىڭ وزىندە قوعامعا ءسوزىن وتكىزە الىپتى.
بەردىبەك سوقپاقباەۆتىڭ وكەمباي ەسىمدى ءبىر ۇستا كەيىپكەرى بار. ءوزى ونەرلى ادام, قولىنان كەلمەيتىنى جوق. ۇستالىقپەن قاتار كوسەمدەردى, پارتيا مەن مەملەكەت باسشىلارىن ماداقتاپ جانىنان ولەڭ شىعاراتىن دا تالانتى بار. سونى جازۋشى: «ەگەر تاعدىر جوعارى وقۋ ورنىنىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىن بىتىرۋگە جازسا, ول باياعىدا-اق ءتاپ-ءتاۋىر گازەت اقىنى بولىپ كەتەتىن ادام» دەپ سيپاتتايدى. ول مىندەتتى تۇردە مىنبەگە شىعىپ سويلەيتىن جيىندارعا ايەلدەر ءبولىمىنىڭ, وقۋ ءبولىمىنىڭ, دەنساۋلىق پەن وسوۆياحيمنىڭ, قۇدايسىزدار ۇيىمىنىڭ وكىلدەرى كەلەدى دە جاتادى, كەتەدى دە جاتادى. سول ادام ۇستاحانادا بالعاسىن تىقىلداتىپ وتىرىپ, وزىنەن ءوزى: «شىركىن, ماسكەۋدى ءبىر كورسە!», دەپ قالادى ەكەن.
بەردىبەك سوقپاقباەۆتىڭ قاعازباي ەسىمدى نەگە دە بولسا كونبىس تاعى ءبىر كەيىپكەرى بار. ايەلى زاۋرە ناۋقاسشاڭ, اۋىر ەڭبەككە جارامايدى. اكە-شەشەسى كارى, ءتورت بالاسى ءالى جاس. وعان ناعاشى جۇرتىنا وقيمىن دەپ كەلگەن بەردىبەك قوسىلادى. «بۇل – ءبىر ادام توعىز اۋىزدى اسىرايدى دەگەن ءسوز. توعىزى دا ەرەسەك, اسقازاندارى ساۋ ادامدار. تاماق تۇگىلى, تاس تاستاساڭ قارش-قارش شايناپ قىلعىپ قويۋعا دايىن». قاعازباي قىسى-جازى كەز كەلگەن جۇمىستى ىستەپ, سولاردى اسىراۋمەن كۇنى وتەدى. «قاعازباي ءتارىزدى ادامدار كوپ بولسا, جەتىمدىك پەن جەسىرلىك بىلىنبەس ەدى», دەپ ءىشى-باۋىرىڭدى سولق ەتكىزەدى جازۋشى.
بەردىبەك سوقپاقباەۆتىڭ سول قيىن زاماندا سىر بەرىپ قوياتىن ك ۇلىمبالا ەسىمدى جانە ءبىر كەيىپكەرى بار. كۇيەۋى ىسساپارعا كەتكەندە, قاينىسىنىڭ كوزىنشە بىرەۋمەن جىرتاقتاسىپ وتىرادى. ءبىر كەزدە انا كۇيدىرگى نەمە جەڭگەسىنىڭ بەتىنە سۋ شاشىپ جىبەرەدى دە, قاراڭعى دالاعا تۇرا قاشادى. جەڭگەسى ءوشى كەتكەندەي ونى قۋىپ بەرەدى. سالدەن سوڭ قايتىپ كەلگەندە: «جەڭگەمنىڭ شاشى مەن كيىمدەرى ءبازىلدى قۋامىن دەپ, ودان بەتەر ۇيپا-تۇيپا بولعان. ارقاسىنا ءشوپ-شالام جابىسىپ قالعان», دەپ سۋرەتتەيدى جازۋشى.
ادەبيەتتەگى ادەمى كەيىپكەرلەر مەن نازىك ليريزمگە ۇيرەنىپ قالعان وقىرمان وسىنىڭ ءبارىن جاڭا دۇنيەدەي قابىلدايدى. كەيىن ويلاپ قاراسا, وسىنىڭ ءبارى زاماننىڭ, قوعامنىڭ, ادامنىڭ شىندىعى ەكەن. ءبىز كوپ نارسەنى جاسىرىپ-جابۋلايمىز دەپ, جالعاندىققا تىم-تىم قاتتى بوي ۇرىپ كەتىپپىز. ەندى اركىم بۇل شىعارمادان ءوزىن, دوسىن, تۋىسىن كورىپ شامىرقانىپ تا قالعان سياقتى. جالعان قوعام قۇرىپ, جالعان ءومىر ءسۇرىپ, جالعان يدەيا جاساپ تا ءبىر ادامنىڭ ءومىرى ءوتىپ كەتەدى ەكەن. ءبىر ادامنىڭ ءومىرى نە, جارتى الەمدى بيلەگەن تۇتاس ءبىر يمپەريا دا ادام تابيعاتىمەن ۇيلەسپەگەندىكتەن ءبىر عاسىر تۇرىپ جوق بولىپ كەتتى ەمەس پە؟!
«بالالىق شاققا ساياحات» اتتى تاقىرىبى بەيكۇنا پوۆەست ءار وقىعان سايىن وسىنداي وي مەن مۇڭعا شومدىرادى. وسىنشا جۇكتى ارقالاپ ءجۇرۋ جازۋشىنىڭ وزىنە دە وڭاي بولماعان بولۋى كەرەك. بالكىم داۋرەنى ءوتىپ بارا جاتقان قوعام دا ارتىنا رۋحى بيىك, ءتىرى كۋا قالدىرعىسى كەلمەگەن شىعار. ايتەۋىر سول ءبىر توقسان ءبىرىنشى جىلدىڭ تاڭىندا جازۋشى الما اعاشىنا سالبىراپ ءىلىنىپ تۇردى دەسەدى. ال مەن ونى سول جولى ادەبي جىل قورىتىندىسىندا بالالار ادەبيەتى سەكتسياسىنا توراعالىق جاساپ, بىراق ەشكىمدى جاقتىرماي, الدەقايدا اسىعىپ وتىرعان كەزىندە سوڭعى رەت كوردىم. ەسكە سالا كەتەيىك, ءبىزدىڭ تالداعانىمىز «بالالىق شاققا ساياحاتتاعى» باس كەيىپكەر بەيكۇنا بەردىبەك!..
ونىڭ «كۇنالى» بەردىبەككە قاتىسى دا جوق شىعار, كىم بىلگەن؟
