ادەبيەت • 03 قاراشا، 2021

قازاقى مىنەز، «باس» جانە راحىمجان وتارباەۆ

533 رەت كورسەتىلدى

ءحىح عاسىر كۇللى ادامزات تاريحى ءۇشىن دە، ءبىزدىڭ قارت تاريح ءۇشىن دە كۇردەلى ءھام اۋىر كەزەڭ بولدى. ۇلتى ءۇشىن تۋىپ، جانىن بەرگەن تۇلعالاردىڭ كوبى وسى داۋىردە ءومىر ءسۇردى، ارتىنا مۇرا قالدىردى. بۇل، اسىرەسە، ءبىزدىڭ تاريحىمىز بەن ادەبيەتىمىز ءۇشىن ماڭىزى جوعارى ۋاقىت ەدى. ۇلتتىق ادەبيەتتىڭ باستاۋى دا وسى تۇسقا تۋرا كەلدى. نەبىر ۇلى تۋىندىلار دالا توسىندە، وي قاعازىنا، كوڭىل شۇڭەتىنە جازىلدى، سوسىن بىزگە جەتتى. سانعاسىرلىق سالماقتى سوزدەردىڭ قۇدىرەتى ۋاقىت وتكەن سايىن قۇنىن ارتتىرا تۇسپەسە، كەمىگەن جوق.

ۇلى تۇلعالاردىڭ ءومىرىن زەرتتەۋ دە ۇلتتىق ادەبيەت پەن مادەنيەتىمىزگە جاڭا لەپ قوستى. سول ارقىلى كەشەگى ك ۇلىك مىنگەن ەر بابالاردىڭ با­تىرلىعىن، ءور مىنەزىن، مۇراسىن زەردەلەپ، ۇرپاق ساناسىندا ساقتاۋعا قۇلشىنىس تانىتتىق. شى­عار­مالارىنا ۇلت قايراتكەرلەرىن وزەك ەتكەن قالامگەردىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى جازۋشى راحىمجان وتارباەۆ ەدى. ول ەڭ العاش سۇلتان بەيبارىستى ۇلت ساحناسىنا شىعاردى، شىعارىپ قانا قويعان جوق، كەڭ كولەمدە ناسيحاتتالۋىنا مۇرىندىق بولدى.

ۇمىتشاق تاريحتىڭ كەي قۋىسىندا قالعان دە­رەك­تەردى قايتادان جادىمىزعا سالدى. قالامنىڭ قۇدىرەتىن سەزىنگەن ادام عانا وسىلاي ەڭبەك ەتەر. راحىمجان وتارباەۆتا سول ۇستانىم وزگەشە بولعان سياقتى. ءار شىعارماسىندا سەرت پەن سەنىم، ماحاببات پەن ىزگىلىك، ءۇمىت پەن قۋانىش وتى جارقىراپ تۇرادى. قۇددى انادايدان «بۇل شىعارمانى راحىمجان وتارباەۆ جازعان» دەگەندەي وقشاۋ، دارا، بوگەنايى بولەك قالپىندا سىر شەرتەدى.

الەم ادەبيەتىندە وقۋعا ءتيىستى جاقسى كىتاپ­تاردىڭ ەسىمى ەل اۋزىندا ءجيى ايتىلاتىن جاقسى ءۇردىس بار، سول ارقىلى وقىرمان الگى شىعارمانى تاۋىپ وقىپ، ءوز باعاسىن ايتادى. بۇل ءداستۇر بۇرناعى جىلدارى ءبىزدىڭ ادەبيەتكە دە كەلدى. قازاقى قوعام نارىقتىق ەكونوميكاعا اڭسارلى بولىپ كەتتى دەگەنىمىزبەن ءالى دە ارامىزدا كىتاپ وقيتىن، رۋحانياتپەن سۋسىندايتىن ادامدار بارشىلىق. وتارباەۆتىڭ ۇلى ماحامبەت وتەمىس ۇلى تۋرالى جازعان «باس» اتتى رومانى اۋەلدە ەستى وقىرماندار اراسىندا جاقسى اڭگىمەلەردىڭ تۇزدىعى بولدى.

راحىمجان وتارباەۆتىڭ سۋرەتكەرلىك الەمى ءوز الدىنا بولەك تۇرعان مۇنارا سياقتى. قاراعان سايىن كوزىڭ الىستى كورەدى، تالمايدى، تاعى بىر­دەڭەنى كورسەم دەپ ۇمىتتەنەدى. ونىڭ كوركەم شىعار­مالارىنىڭ باستى ماقساتى – ادام مەن قو­عام، بولاشاق. وسى ءۇش وزەك ونىڭ ءار تۋىندىسىن وقىعان جاننىڭ ساناسىنا رۋحتىڭ ءدانىن سەبەدى. ادام دەگەنىمىز، كەشەگى ەر بابالار، انىعىن ايت­قان­دا، وتارباەۆ قالامى جازعان بەيبارىس، ماحام­بەت سياقتى تۇلعالار. ال قوعام دەگەنىمىز – سول قايراتكەرلەر ءومىر سۇرگەن كەزەڭ، ۋاقىت، ورتا. ال بولاشاق كەلەسى ۇرپاقتىڭ تانىمى مەن كوكجيەگى، ەرتەڭگى ەلدىڭ تۋ ۇستارلارىنىڭ تۇلعالار ومىرىنەن ءنار الۋى، سۋسىنداۋى.

 وتارباەۆ روماندى قالاي جازۋ كەرەكتىگىن وزىنەن كەيىنگى بۋىنعا بايىپپەن ۇيرەتە ءبىلدى. بۇعان دالەل دە وسى «باس» رومانى. نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى مو يان ءبىر سوزىندە: «جازۋشىلىقتى كاسىپ ەتكەن ادام ءۇشىن ءبىر اڭگىمە جازا سالۋدىڭ ەش قيىندىعى جوق. الايدا تەك قانا تاۋقىمەتتى ءومىردى ءوز باسىنان وتكىزگەن ادام عانا سەزىنەتىن تاعدىردى، ادامنىڭ ادامشىلدىعى عانا جەڭۋگە شاراسىز السىزدىكتەر تۋرالى اياۋشىلىقتاردى تالانت كۇشىنە سۇيەنىپ قيىستىرامىن دەۋ وڭاي نارسە ەمەس»، دەيدى. ارينە، وتارباەۆ پەن ماحامبەتتىڭ اراسىندا ەكى-ءۇش عاسىر اۋناپ ءوتتى. بىراق ول ماحامبەت ءداۋىرىن بۇگىنگى ادامنىڭ ويىمەن ءساتتى سۋرەتتەدى.

«باستى» وقىدىڭ با؟» دەپ سۇراعاندار دا از بولعان جوق. جۇرت قىزىققان روماندى ءبىز دە وقىپ شىقتىق. وقىپ بىتە سالىسىمەن تەرەڭ ويدىڭ مازا بەرمەيتىنى شىندىق. نەنىڭ مازاسى؟ ارينە، شىعارمانىڭ وقىرمان ساناسىنداعى اسەرى بولماق. ءار ۇلت ءۇشىن ونىڭ تۇلعالارىنىڭ باسى قىمبات. ال بىزدە شە؟ كەنەسارىنىڭ باسى، ماحامبەتتىڭ، ءاليحان بوكەيحان، احمەت بايتۇرسىن ۇلى، مىرجاقىپ، ساكەن، ءىلياس، ماعجان... بولىپ كەتە بەرەدى. قۇداي-اۋ... قانشاما قادىرلى باستان، ويلى باستان ايىرىلىپ قالعانبىز، كوز جازعانبىز. سول باستاردىڭ بوداۋى وسى كۇنگى بەيبىت ەل مەن بەيساۋاتقا بۇيىر­ماعان جەر، تىنىشتىق پەن ۇرپاق ەرتەڭى ەمەس پە؟ ارينە، سولاي. «باس» رومانى نەگىزىندە جازىل­عان «باس» پەساسىن دا ىجداعاتتاپ وقىدىق. ايتارى بولەك. شىعارما مەن قازاققا اقىل ايتىپ تۇرمىن دەمەيدى، اقىلدى بولۋعا، ويلامدى ۇلت بولۋعا جەتەلەپ تۇرمىن دەيدى. ەگەر راحىمجان وتارباەۆ شىعارمالارىنا ءتىل بىتەر بولسا، ءبىر عانا ماحامبەتتىڭ «باسى» ارقىلى قازىرگى قوعامداعى بىلىق پەن شىلىقتى، وسپادارلىقتى، ماعىناسىز جيىن-تويدى، ءتىپتى ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدىڭ كۇن ساناپ جوعالىپ بارا جاتقاندىعىن بەتىمىزگە باسىپ ايتا سالار ەدى.

ونسىز دا قاعاز بەتىندە ايتىپ تۇرعان جوق پا؟! «باس» پەساسى ءتورت بولىمنەن تۇرادى. ءار ءبولىم ءوز جۇگىن كوتەرىپ، ويىن سالماقتاپ تۇر. وقي كەلە «ماحامبەت اقىننىڭ ايتىلماي قالعان سوڭعى ءسوزى قانداي ەكەن؟» دەگەن ويدىڭ قۇزىنا قۇلايسىز. ادامدا وكىنىش تە، وپىق تا قۋانىشپەن قاتار ءومىر سۇرەدى. ال «ەدىلدىڭ بويى ەن توعاي، ەل قوندىرسام دەپ ەدىم» نەمەسە «ارعىماققا ايداي تاعا قاقتىرسا، كىلەگەي قاتقان ەدىلدىڭ، كوكشە مۇزىنان تايار ما؟» دەپ جىرلاعان ەر ماحامبەتتىڭ ايتىلماعان ءسوزى، ارمانى ىشىندە كەتپەدى دەپ ويلايسىز با؟ راحىمجان قالامى سونى تاپ باسىپ وتىر. ءبىرىنشى بولىمدە «قازاق تۇرعاندا يىقتا باس تۇراتىن با ەدى؟» دەگەن سويلەم بار. دەنەڭ توق سوققانداي شىم ەتەدى. بۇعان نە ايتاسىڭ؟ تەك «راس-اۋ» دەيسىڭ، ار جاعى ۇنسىزدىك. پەسانىڭ ءتىل شۇرايلىلىعى ءوز الدىنا ءبىر بولەك ماقالانىڭ جۇگى. ال وقيعا وزەگى دە نانىمدى. انتروپولوگ نوەل «رۇقسات ەتىڭىزدەر، ءۇش ءبيدىڭ مولاسىن اشايىن. باس سۇيەكتەرىن الايىن. ءار سانتيمەترىن ولشەپ، عىلىمي نەگىزدەپ ءتىرى كەزىندەگى ءمۇسىنىن قالىپتايىن. ۇرپاق كورسىن. ۇلاعات السىن. سوسىن ەسكەرتكىشىن قويىڭىزدار» دەگەن ۇمىتپەن ەل ىسىنە ادال ەڭبەك ەتكىسى كەلەدى. بىراق... وتارباەۆشا ايتقاندا «بىزدە ءبارىنىڭ دە باس-اياعى جوق قوي».

«باس» پەساسىنداعى اششى ساركازمدار بۇگىنگى قازاقتىڭ مىنەزىن قاز-قالپىندا بەرىپ قانا قويماي، ونى تارازىعا سالىپ سالماقتاۋ كەرەكتىگىن دە جاسىرىن سىبىرمەن ايتا كەتەدى. ەلى ءۇشىن كۇرەسكەن ەردىڭ باسىن ساۋداعا سالعان قوعام مەن ادامنىڭ جانتالاسى، جاداعايلىعى مەن جاساندىلىعى را­حىم­جان قالامى ارقىلى بارىمىزگە وي سالادى. «نەگە ءبىز وسىنداي كۇيگە تۇستىك؟» دەگەن ىزگى وي ساناڭا قالاي كىرىپ العانىن ءوزىڭ اڭداماي قالا­سىڭ. نوەلدىڭ مىنا ساراپتاۋىن وقيىقشى: «اقىننىڭ اجالى ەكى ادامنان كەلگەن. قىلىشتىڭ ءبىرى وتكىر دە، ەكىنشىسىنىڭ ءجۇزى دوبالداۋ»، دەيدى. بۇل جازۋشىنىڭ الدەبىر دەرەكتەن العان دەتالى بولسا كەرەك. كەسىلگەن باستىڭ تاريحى بىزگە سوناۋ ارعى زاماننىڭ وزىندە باس-باسىمىزعا كەتكەن بەرەكەسىزدىگىمىزدى اڭداتادى. ايداھارداي اھ ۇر­عان جاۋعا توتەپ بەرەمىن دەگەن ەسىل ازاماتتى ەكى قىلىشتىڭ باستان شابۋى دا ءبىز ءۇشىن ۇمتىل­مايتىن قاسىرەتتىڭ ءبىرى. «ونەردىڭ ماقساتى – ادام­نىڭ كوزىن ءسۇرتىپ تۇرۋ»، – دەيدى كارل ماركس. دە­مەك، «باس» پەساسى قازاقتىڭ ۇمىتۋعا قۇمار ساناسىن قايتا سىلكۋ ءۇشىن ارنايى جازىلعان ماڭگىلىك شىعارما.

ءار ۋاقىتتا ونەرگە، عىلىمعا مۇرىن شۇيىرە قاراعان بەكتەر مەن جاندايشاپتار ءومىر سۇرگەن. ءتىپتى ماحامبەت زامانىندا دا، ءبىزدىڭ قازىرگى زامان­دا دا. ايتپەسە انتروپولوگ نوەلدىڭ «ماحامبەت جايلى اقىلداسا كەلگەم» دەگەنىنە مينيستر بايماعامبەت ء«ا، انە بىرەۋ ەكەن عوي. قاي باسقارمادا ىستەيتىن ەدى؟» دەمەس ەدى. وسى ديالوگتاعى ساركازمعا ەرىكسىز كۇلەسىڭ، باسقالاردى مازاقتاپ ەمەس، ءوز تاعدىرىن، وتكەنىن بىلمەيتىن ء«وزىمىزدىڭ» شەندىلەر ءۇشىن. بىزدە وسىلاي دەپ ەشكىمگە ءتىس جارعىڭ دا كەلمەيدى. جۇرت مازاقتار، كۇلەر. وسىندايدا مارينا تسۆەتاەۆانىڭ «اۋىرا­تىن جەرىڭدى ەشكىمگە ايتپا، ايتپەسە تۋرا سول جەرىڭنەن ۇرادى» دەگەنى ەسكە تۇسەدى.

نوەل بارىنەن ءۇمىتى ءۇزىلىپ، ماسكەۋگە كەتەدى. تەككە كەتكەن جوق. ءۇمىت پەن وكىنىشتى ارقالاپ كەتتى. ءۇمىتى – الداعى شارۋالارى، ال وكىنىشى – ءوزى قازىپ العان ماحامبەتتىڭ باسىنىڭ ايدالادا قالىپ بارا جاتقانى. «قاراوي قالىپ بارادى، ءبىزدى ءۇمىتتى كوزبەن ۇزاتقان قارت قۇراق...» دەگەن ءسوز كوكىرەگىن تىرنالايدى. پەساداعى وقيعا تارتىسى دا ءوز دەڭگەيىندە. اۆتور جوعالعان باسقا استانادان جەتكەن پارمەن ارقىلى ىزدەۋ جاريالانعانىن، ءتىپتى قوماقتى اقشا سىيلىققا تىگىلگەنىن شىعارماعا ءساتتى پايدالانعان. وسى ءساتتى ول: «وسىمەن، ماحامبەت وتەمىس ۇلىنىڭ باسىنا ەكى رەت اقشا تىگىلگەن ەكەن. ءبىرى – تىرىسىندە جوعالتۋ ءۇشىن، ەكىنشىسى – جوعالعان باستى تابۋ ءۇشىن» دەپ كەستەلەيدى. شىنىمەن دە پارادوكس. دەمەك، قازاق ەكى رەت وكىنىپ، ەكى رەت قاسىرەتكە باتتى دەگەن ءسوز. ارينە، ماحامبەت ءۇشىن. 

جازۋشى راحىمجان وتارباەۆتىڭ «باس» پەساسى بۇكىل وتكەن تاريحىمىزدىڭ، اقتاڭداقتارىمىز بەن «اتتەگەن-ايلارىمىزدىڭ» وزەكتى تۇستارىن ەسكە تۇسىرۋگە قىزمەت ەتتى. شىعارمانى وقىپ بولعاسىن، اڭعالدىعىمىزعا، «ادالدىعىمىزعا» وكىنەسىز.

پەسا اقىن، اكتەر ماحانىڭ:

«سىيمادى ەكەن قالىپقا،

تالانتتى بوپ تۋعان ىرىلەر.

 سەندەردەن قالعان داڭققا،

تالاسىپ جاتىر تىرىلەر» دەگەن ويلى پايىممەن اياقتالادى. باسى مەن اياعى قابىسقان، وقشاۋ وي ايتۋدان جالىقپاعان بۇل شىعارمانىڭ قۇندىلىعى ۋاقىت وتكەن سايىن ارتا بەرمەك. ەگەر ماحامبەت اقىننىڭ ولەڭى دە، ونەگەسى دە ەسكىرمەسە، ونىڭ ءومىرى تۋرالى جازىلعان «باس» پەساسى دا ەسكىرمەيدى. مارينا تسۆەتاەۆا: «اقىندار نە ءۇشىن جارالعانىن بىلەسىز بە؟ ارينە، ادامنىڭ جاندى جەرىن ۇيالماي ايتۋ ءۇشىن»، دەيدى. ماحامبەتتىڭ جارالۋى دا قازاقتىڭ جاندى جەرىن ۇيالماي، باتىلدىقپەن ايتۋى ءۇشىن ەدى. اتتەڭ...

سوڭعى جاڭالىقتار

دوللار ارزاندادى

ەكونوميكا • بۇگىن، 16:52

قوسشىدا جاڭا مەكتەپ اشىلادى

ءبىلىم • بۇگىن، 16:25

ۇقساس جاڭالىقتار