بىراق ءۇمىت تە بار. سەبەبى ادامزات تاپ كەلگەن قيىندىقتىڭ اۋقىمىن اڭعاراتىندار جەتەرلىك. سولاردىڭ ءبىرى – تالايدان بەرى ارەكەت ەتۋگە شاقىرىپ جۇرگەن ەكولوگيالىق بەلسەندى گرەتا تۋنبەرگ. سودان شابىت العان ەۋروپالىق وداق 2050 جىلعا قاراي قارت قۇرلىقتى كومىرقىشقىل گازىن شىعارمايتىنداي ەتۋدى كوزدەيتىن «ەۋروپالىق جاسىل كەلىسىم» قابىلدادى.
اقش تا وسى عاسىردىڭ ورتاسىنا قاراي پارنيكتى گازدار شىعارىلىمىن جويۋدى ماقسات ەتىپ وتىر. تاياۋدا ەل بيلىگى دامۋشى ەلدەرگە كليماتتىق داعدارىسپەن كۇرەسۋىنە بولەتىن قارجىسىن جىلىنا 11,4 ميلليارد دوللارعا دەيىن ۇلعايتاتىنىن مالىمدەدى. كەيبىر اقش زاڭ شىعارۋشىلارى, اتاپ ايتقاندا, وكىلدەر پالاتاسىنىڭ دەپۋتاتى الەكساندريا وكاسيو-كورتەس پەن سەناتور ەد ماركي «جاسىل جاڭا كەلىسىم» قابىلداۋدى ۇسىنادى. بۇل قۇجات ەل ەكونوميكاسىن قايتا قۇرۋعا جول اشىپ, اقش-تىڭ كومىرقىشقىل گازى شىعارىلىمىن تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەرمەك.
دەگەنمەن وسىنداي كۇش-جىگەرگە قاراماستان, كليماتتىڭ وزگەرۋىمەن كۇرەستى كەش باستادىق. ەگەر ادامزات دينوزاۆرلاردىڭ كۇيىن كەشپەسىن دەسەك, ءىس-قيمىلدارىمىزدى جەدەلدەتۋىمىز كەرەك. كليماتتىق داعدارىس – جاھاندىق ماسەلە, الەمنىڭ بۇكىل ەلىنىڭ بىرلەسە ارەكەت ەتۋىن تالاپ ەتەدى. بىراق كوپتەگەن دامۋشى مەملەكەت, سونىڭ ىشىندە كليماتتىڭ وزگەرۋىنەن قاتتى زارداپ شەگەتىندەرىنىڭ اتالعان داعدارىسپەن كۇرەسۋگە قارجىلاي مۇمكىندىگى جەتىسپەيدى. كەيبىر دامىپ كەلە جاتقان ەلدەر, سونىڭ ىشىندە وڭتۇستىك افريكا جانە وڭتۇستىك جانە وڭتۇستىك-شىعىس ازيانىڭ كوپ بولىگى كومىرگە تاۋەلدى. ولار جاسىل ەنەرگەتيكاعا جەدەل اۋىسۋى كەرەك.
سوندىقتان بارلىق ەلدىڭ ماسەلەنى وڭتايلى شەشۋگە ءوز ۇلەسىن قوسۋىنا جاردەمدەسۋ ءۇشىن قارجىلىق جانە عىلىمي قولداۋ جۇيەلەرىن قامتاماسىز ەتەتىن ۇجىمدىق مىندەتتەمە قاجەت. 200-گە جۋىق ەلدەن قولداۋ تاپقان 2015 جىلعى پاريج كليمات كەلىسىمى – ديپلوماتيالىق جەتىستىك. بىراق پاريجدە كەلىسىلگەن جاھاندىق جىلىنۋدى ونەركاسىپتىك يندۋسترياعا دەيىنگى دەڭگەيمەن سالىستىرعاندا 1,5º تسەلسي كولەمىندە ساقتاۋعا قول جەتكىزۋ وتە قيىن.
گلازگوداعى جيىن شىنايى ارەكەتكە باستاي الا ما؟ جاقىندا تۋنبەرگ «باسشىلار انانى ىستەيمىز جانە مىنانى ىستەيمىز دەپ ايتادى... سودان كەيىن ولار ەشتەڭە ىستەمەيدى» دەپ ەسكەرتتى. كوشباسشىلاردىڭ كليماتتىڭ وزگەرۋىنە قارسى كۇرەسۋىنە كوڭىلى تولمايتىندار تەك جاستار عانا ەمەس. ۇلىبريتانيا پاتشايىمى ەليزاۆەتا II دە وسىنداي پىكىر ءبىلدىرىپ, «ولار سويلەگەندە اشۋىڭدى كەلتىرەدى, بىراق ولار تۇك بىتىرمەيدى» دەدى.
مۇنداي ۇمىتسىزدىك تابيعي نارسە. كليماتتىڭ وزگەرۋىنە قارسى ءىس-قيمىل ءالى دە ءسوز كۇيىندە قالىپ وتىرعانىن كورگەندە ايتىلعاننىڭ ءبارى ەكىجۇزدىلىك پە دەپ ەرىكسىز تاڭعالامىز.
بىراق ولاي بولماۋى ءتيىس. ەگەر ءومىر سۇرۋگە جارامدى پلانەتانى بولاشاق ۇرپاققا مۇرا ەتىپ قالدىرعىمىز كەلسە, ءار ادامنىڭ ارەكەتى مەن توپتىڭ ءىس-قيمىلىنىڭ اراسىندا نەلىكتەن الشاقتىق بولاتىنىن ءتۇسىنۋ وتە ماڭىزدى. «تۇتقىن ديلەمماسى» سەكىلدى ويجۇمباقتار ءوزىمشىل شەشىم قابىلداۋدىڭ زيانىن كورسەتەدى. كليماتتىق داعدارىستى جويۋعا قاجەتتى شەشىم مەن مىندەتتەمەنى ورىنداۋ ساياساتكەرلەرمەن بىرگە الەۋمەتتىك سالا عىلىمدارى مەن مورالدىق فيلوسوفتار ءۇشىن دە باستى ماسەلە.
نەوكلاسسيكالىق ەكونوميكا تۇسىنىگىنە قاراماستان, زاماناۋي ەكونوميكا جەكە تۇلعالاردىڭ ارەكەتىمەن عانا باسقارىلاتىن جەكە ەمەس نارىق رەتىندە جۇمىس ىستەمەيدى. كەرىسىنشە, ماريانا ماتسزۋكاتو ءوزىنىڭ «ەكونوميكا ميسسياسى: كاپيتاليزمدى وزگەرتۋگە ارنالعان كەزەڭ» كىتابىندا اتاپ وتكەندەي, نارىقتار «ۇيىمدىق مىنەز-ق ۇلىققا, ءوزارا ارەكەتتەسۋگە جانە ينستيتۋتسيونالدى قالىپتاستىرۋعا اسەر ەتەتىن ەرەجەلەرگە, نورمالارعا جانە كەلىسىمشارتتارعا نەگىزدەلگەن».
سوندىقتان ۇجىمدىق ارەكەتتى جەكە نيەتتەردىڭ جيىنتىعىمەن تەڭەستىرۋ قاتە. ادامدار كليماتتىق اپاتتىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ءبارىن جاساعىسى كەلەتىنىن ايتىپ, بىراق از جۇمىس ىستەسە, بۇل ەكىجۇزدىلىك بولماۋى مۇمكىن. ولار «گرەتا ديلەمماسىنا» تاپ كەلۋى ىقتيمال.
مۇندايدا ءبىر توپ ادام ءىس-ارەكەتتەرىنەن كەلەتىن ەكولوگيالىق زالال بولاشاق ۇرپاققا قالاي زيان تيگىزەتىنىن ويلاماي, باستاپقىدا ءوز مۇددەلەرىن كوزدەيدى. ادامداردىڭ قورشاعان ورتا جونىندەگى تۇسىنىگى كەڭەيىپ, تۇزەتۋ شارالارىن قابىلداسا, ءداستۇرلى ەكونوميكالىق مودەلدەر بولاشاق ۇرپاقتىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ جاقسارۋىنا اكەلەدى.
بىراق قازىرگىدەي كۇردەلى, ءبىر-بىرىنە ستراتەگيالىق تۇرعىدا بايلانعان الەمدە ناتيجە باسقاشا بولۋى مۇمكىن. «گرەتا ديلەمماسىنا» سۇيەنسەك, پارادوكس بولسا دا, قورشاعان ورتانىڭ قامىن ويلايتىن سانالى ادامدار ۇجىمدىق تۇردە ەكولوگياعا كوبىرەك زيان كەلتىرۋى ىقتيمال. وسى سەكىلدى م.ەشەر مۇنداي توپتى وزدەرى ىزدەمەگەن ماقساتقا جەتۋگە تالپىنعان جەكە قادامداردىڭ توعىسۋى دەپ سيپاتتايدى. وسىلايشا, ىزگى نيەت بولاشاق ۇرپاققا كومەكتەسۋدىڭ ورنىنا ولارعا زيان تيگىزەدى.
راس, بۇل ديلەمما پارادوكستى كورسەتۋ ءۇشىن ادەيى ۇيىمداستىرىلعان. بىراق بۇل ادامداردىڭ ءوزارا ارەكەتتەسۋىنىڭ ستراتەگيالىق نەگىزدەرىنە كوبىرەك كوڭىل ءبولۋ كەرەك ەكەنىن كورسەتەدى. سول ارقىلى قازىرگى كۇردەلى جاھاندىق ەكونوميكادا كليماتتىق اپاتتىڭ شەگىنەن شىعۋعا كومەكتەسەتىن ساياساتتى ازىرلەي الامىز.
بۇل شەكتەۋلى اكادەميالىق دالەل سياقتى كورىنۋى مۇمكىن, بىراق ولاي ەمەس. ەگەر تۋنبەرگتىڭ نيەتىن جۇزەگە اسىرعىمىز كەلسە, بارشامىز, سونىڭ ىشىندە كوشباسشىلار قاجەتتى ساياسات قالىپتاستىرىپ, ينستيتۋتتار قۇرۋ ءۇشىن «گرەتا ديلەمماسىن» نەگىز رەتىندە پايدالانۋىمىز كەرەك.
كاۋشيك باسۋ,
دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ بۇرىنعى باس ەكونوميسى جانە ءۇندىستان ۇكىمەتىنىڭ باس ەكونوميكالىق كەڭەسشىسى, كورنەلل ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ەكونوميكا پروفەسسورى جانە برۋكينگس ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org
