«قالدىقتى يگەرۋ – باتىس قازاقستان وبلىسىن تۇراقتى دامىتۋداعى ماڭىزدى فاكتور» اتتى ۇرانمەن وتكەن جيىنعا ەلىمىزدىڭ ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى ەكولوگيالىق رەتتەۋ جانە باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى زۇلفۇحار جولداسوۆ, سالالىق مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولار جەتەكشىلەرى, پارلامەنت ءماجىلىسى دەپۋتاتتارى, جاسىل ترانسفورماتسيا سالاسىنداعى ساراپشىلار, قالدىقتى قايتا وڭدەۋمەن اينالىساتىن وڭىرلىك كومپانيا باسشىلارى قاتىستى.
– بۇرىن «اتا-بابامىزدان امانات بولىپ قالعان ۇلان بايتاق جەرىمىزدى ساقتاپ قالۋىمىز كەرەك» دەگەن كەزدە ەلىمىزدىڭ سىرتقى شەكاراسىن ويلاپ تۇراتىن ەدىك. بۇگىندە بۇل ۇعىمنىڭ ءمان-ماعىناسى وزگەردى. ەندى ەلىمىز بەن جەرىمىزدىڭ شەكاراسىن عانا ەمەس, ەكولوگياسىن, تابيعي قالپىن ساقتاۋ قاجەت ەكەنىن تۇيسىندىك. توپىراعىمىز قۇنارلى, سۋىمىز ءمولدىر, اۋامىز تازا بولماسا, ءبىزدىڭ باسقا بارلىق ارەكەتىمىز, ەڭبەگىمىز بەكەرگە شىعۋى مۇمكىن. سوندىقتان بۇگىنگى فورۋمنىڭ ماقساتى – ەكولوگيا ماسەلەسىنە تاعى دا ءبىر نازار اۋدارۋ, ناقتى ىستەرمەن ونى قولداۋ. «قازاقستاننىڭ ەڭ تازا ءوڭىرى» دەگەن اتاعىمىزدى ساقتاۋ, وڭىرگە كەلىپ جاتقان ينۆەستيتسيا باعىتىن جاسىل ەكونوميكاعا بۇرۋ – ءبىزدىڭ باستى ماقساتتارىمىزدىڭ ءبىرى, – دەدى فورۋم جۇمىسىنا ساتتىلىك تىلەگەن وبلىس اكىمى عالي ەسقاليەۆ.
قازىردىڭ وزىندە وبلىستا قالدىقتى وڭدەۋ, ەكولوگيالىق تازا ءونىم شىعارۋ ماقساتىندا وڭ وزگەرىس كورىنەدى. مۇنى فورۋم اياسىندا وتكەن قالدىقتى قايتا وڭدەۋمەن اينالىساتىن جەرگىلىكتى كومپانيالاردىڭ ارنايى كورمەسىندە بايقادىق.
قپو ب.ۆ. اليانسىنىڭ باس ديرەكتورى دجانكارلو ءرۋيۋدىڭ ايتۋىنشا, كومپانيا ەكولوگيالىق جاۋاپكەرشىلىككە ەرەكشە ءمان بەرەدى.
– ءبىز ءوز قىزمەتىمىزدى تۇراقتى دامۋدى قامتاماسىز ەتەتىن ءتيىمدى, سەنىمدى جانە قاۋىپسىز ءوندىرىس, الەۋمەتتىك جانە ەكولوگيالىق پروبلەمالارعا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋ نەگىزىندە جۇزەگە اسىرامىز. UGF ەكولوگيالىق فورۋمى – قالدىقتى رەتتەۋ سالاسىنداعى ەكولوگيالىق زاڭنامانىڭ جاڭا پرينتسيپتەرىن, وڭىردەگى «جاسىل» ينۆەستيتسيالاردى دامىتۋ ماسەلەلەرىن تالقىلايتىن مەملەكەت, بيزنەس جانە ازاماتتىق قوعام اراسىنداعى اشىق ديالوگ الاڭى, دەدى ول.
– قاراشىعاناق پەتروليۋم وپەرەيتينگ كومپانياسى ءاۋ باستان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «جاسىل ەكونوميكاعا» وتۋىنە اۋقىمدى ۇلەس قوسىپ كەلەدى. ءبىز بۇل ءىستى جالعاستىرىپ, ءوز قىزمەتىمىزدە قورشاعان ورتانى قورعاۋ, كليماتتىڭ وزگەرۋى ماسەلەلەرىنە باسا نازار اۋدارامىز. قالدىقتاردى رەتتەۋ – قپو جاسىل ترانسفورماتسياسى باعدارلاماسىنىڭ اجىراماس بولىگى. كومپانيا قالدىقتاردى رەتتەۋ سالاسىندا ەڭ وزىق تەحنولوگيا مەن ادىستەردى قولدانادى. ماقساتىمىز – ءوز نىساندارىمىزدا قالدىقتى قايتا وڭدەۋ, پوليگوندارعا قالدىق تاستاۋدىڭ كولەمىن كەمىتىپ, قورشاعان ورتاعا تەرىس اسەردى ازايتۋ», – دەدى ءوز سوزىندە قپو باس ديرەكتورى د.رۋيۋ.
ەلىمىزدەگى ەكولوگيالىق احۋال, تۇرمىستىق جانە وندىرىستىك قالدىقتاردى رەتتەۋ ماسەلەسىنە توقتالعان ز.جولداسوۆ قازاقستان بويىنشا جىل سايىن 4,5 ملن توننا تۇرمىستىق قاتتى قالدىق شىعاتىنىن, ونىڭ 80 پايىزى ەش وڭدەلمەستەن بىردەن پوليگوندارعا تاستالاتىنىن ايتتى.
ال باتىس قازاقستان وبلىسىندا بيىلعى 9 اي ىشىندە بىلتىرعىمەن سالىستىرعاندا 8,296 مىڭ توننا قاتتى قالدىق ارتىق شىعارىلعان. اسىرەسە ورال قالاسىندا جەكە تۇرعىندار مەن كاسىپورىنداردان شىعاتىن قالدىق ارتىپ كەلەدى. ورال قالاسىندا 1975 جىلى, اقساي قالاسىندا 1986 جىلى پايدالانۋعا بەرىلگەن ەڭ ۇلكەن قوس پوليگوننىڭ دا پايدالانۋ مەرزىمى الدەقاشان وتكەن. قالدىقتى جەرلەۋ تەحنولوگياسى ءجيى بۇزىلادى, مۇنداي جەرلەر ءجيى ورتەنىپ, جەڭىل قوقىستى جەل ۇشىرىپ, بىقسىپ جاتادى.
وبلىس اۋماعىنداعى ەكى قالانىڭ جاعدايى وسى بولسا, 206 اۋىلدىق قوقىس الاڭدارىنىڭ جوبالىق قۇجاتتارى جاسالماعان. قالدىقتاردى كومەتىن شۇڭقىر جوق. قالدىقتى سۇرىپتاپ, وڭدەيتىن شاعىن ينفراقۇرىلىمدار جەتكىلىكتى دامىماعان.
– بۇل ماسەلەنى كەشەندى تۇردە شەشۋ ءۇشىن ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترى مەن باتىس قازاقستان وبلىسى اكىمى ارنايى جول كارتاسىن بەكىتىپ, 17 باعىتتا ءىس-شارانى قولعا الدى. مۇنىڭ ىشىندە قالدىقتاردى رەتتەۋ ماسەلەسى دە بار, – دەدى ز.جولداسوۆ.
وسىعان سايكەس, تاياۋ بولاشاقتا ورال مەن اقساي قالالارىندا جاڭا پوليگون قۇرىلىسى سالىنباق. سونداي-اق جوسپارلانباعان, بۇرىن ب ۇلىنگەن قوقىس الاڭدارىن تازارتۋ, ورال قالاسىندا كارىز سۋىن تازارتۋ قوندىرعىسى كوللەكتورىن اۋىستىرۋ كوزدەلگەن.
ەلدە ەكولوگيالىق احۋالدى ساۋىقتىرۋ ءۇشىن قابىلدانعان تۇجىرىمدامادا «جاسىل ەكونوميكاعا» كوشۋدىڭ كەزەڭ-كەزەڭگە ەسەپتەلگەن ناقتى مەجەلەرى دە بار. مىسالى:
– 2030 جىلعا قاراي وڭىردەگى بارلىق قالدىقتىڭ 40%-ى, ال 2050 جىلعا قاراي – 50%-ى قايتا وڭدەۋدەن ءوتۋى ءتيىس;
– 2030 جىلى تۇرعىنداردىڭ قوقىس قالدىعىن شىعارۋ تولىعىمەن ورتالىقتاندىرىلۋى كەرەك;
– 2030 جىلى تۇرمىستىق قاتتى قالدىق پوليگوندارىنىڭ 95%-ى ەكولوگيالىق تالاپتار مەن سانيتارلىق ەرەجەگە ساي بولۋى قاجەت.
ارينە, بۇل مەجەگە جەتۋ وڭاي ەمەس. ءتىپتى ەل ازاماتتارىنىڭ جاڭا كوزقاراسى, ماسەلەنى تىڭ ءتۇيسىنۋى كەرەك-اق. ەل پرەزيدەنتى 2021 جىلى 2 قاڭتاردا قول قويعان جاڭا ەكولوگيالىق كودەكس بيىل ەكىنشى جارتىجىلدىقتان باستاپ كۇشىنە ەندى. نە وزگەردى؟
ەڭ اۋەلى, قالدىقتى يگەرۋ بويىنشا مەملەكەتتىك رەتتەۋ قولعا الىندى. بۇرىنعى ەكولوگيالىق كودەكستە قالدىقتارمەن جۇمىس ىستەيتىن مەكەمەنىڭ جۇمىسى تولىق رەتتەلمەگەن ەدى. ەندى قالدىقتى جيناپ-جوياتىن جانە قايتا وڭدەيتىن كاسىپورىندار ارنايى ليتسەنزيا بويىنشا قىزمەت ەتەدى. ارنايى رەەسترگە تىركەلمەي, بۇل ىسپەن اينالىسۋعا تىيىم سالىندى. جوسپارلانباعان جاڭا قوقىس الاڭدارى پايدا بولماۋى ءۇشىن قالدىق تاسيتىن كولىكتەرگە GPS داتچيكتەرى ورناتىلدى.
ەكىنشىدەن, تۇرمىستىق قالدىقتى بىردەن سۇرىپتاپ جيناۋ – «قۇرعاق» (قاعاز, كارتون, مەتالل, پلاستيك جانە اينەك) قالدىقتى بولەك, «ىلعال» (تاماق قالدىعى, ورگانيكا ت.ب.) قالدىقتى بولەك جيناۋ تالاپ ەتىلەدى. بۇل ماسەلەدە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ وكىلەتىنە تاريفتەردى بەكىتۋ, تەندەر بايقاۋىن ۇيىمداستىرىپ وتكىزىپ, كەلىسىمشارتتار جاساۋ; كوممۋنالدىق قالدىقتاردى رەتتەۋدىڭ باعدارلاماسىن جاساۋ; وڭدەلەتىن قالدىقتى, شيكىزاتتاردى قابىلدايتىن كونتەينەر الاڭدارىن اشۋ, جەر تەلىمىن ءبولۋ سىندى ماسەلەلەر بەرىلىپ وتىر.
ورالدا وتكەن جيىنعا قاتىسقان دەلەگاتتار Uralsk Green Forum (UGF) حالىقارالىق ەكولوگيالىق فورۋمىنىڭ ايرىقشا تيىمدىلىگىن اتاپ ءوتتى. ولاردىڭ ايتۋىنشا, قاتىسۋشىلاردىڭ جوعارى ساراپشىلىق دەڭگەيى كۇن تارتىبىندە تۇرعان ماسەلەلەردى جان-جاقتى تالقىلاۋعا سەپتىگىن تيگىزدى. اتاپ ايتقاندا, Eicon كومپانياسىنىڭ تۇراقتى دامۋ بويىنشا ساراپشىسى سەرگەي تسوي ەكولوگيالىق مىندەتتەردى شەشۋ ءوڭىردىڭ تۇراقتى الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ نەگىزى ەكەنىن العا تارتتى.
«تۇراقتى دامۋعا ءىرى بيزنەستىڭ قاتىسۋىنسىز قول جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. قپو ءوزىن بۇل تۇرعىدا سەنىمدى سەرىكتەس رەتىندە دالەلدەگەن كومپانيا جانە وسى فورۋمنىڭ وتكىزىلۋى دە سونىڭ ءبىر دالەلى», دەدى س.تسوي.
فورۋمدا كوتەرىلگەن بارلىق ماڭىزدى ماسەلە بولاشاق جۇمىستا ەسكەرىلەدى. ياعني ناقتى شەشىمدەر مەن شارالار قابىلداۋ ءۇشىن كەڭەس بەرۋ جۇرگىزىلمەك. بۇدان بولەك, باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ تۇراقتى دامۋ ستراتەگياسىن دايىنداۋ كەزىندە وزەكتى ماسەلەلەر بويىنشا قابىلدانعان فورۋمنىڭ بارلىق شەشىمى نازارعا الىنادى.
باتىس قازاقستان وبلىسى
