ءماجىلىس توراعاسى نۇرلان نىعماتۋلين اتالعان زاڭ جوباسى پرەزيدەنت باستاماشى بولعان ساياسي رەفورما اياسىندا ازىرلەنگەنىن ايتا كەلىپ, «بۇل – ەلىمىز ءۇشىن وتە ماڭىزدى, وتە قاجەتتى قۇجاتتاردىڭ ءبىرى. وسى ەنگىزىلگەن وزگەرىستەردىڭ ناتيجەسىندە ومبۋدسمەننىڭ قىزمەتىن, وكىلدىگىن, جالپى ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل ينستيتۋتىن نىعايتۋعا ناقتى قادام جاسالىپ وتىر. بۇل مەملەكەت جانە ازاماتتىق قوعام اراسىنداعى بايلانىستى ودان ءارى تەرەڭدەتۋگە جاڭا جول اشاتىنى ءسوزسىز» دەدى.
قۇجات ادام قۇقىقتارىنىڭ بۇزىلۋىن قالپىنا كەلتىرۋ بويىنشا ومبۋدسمەننىڭ وكىلەتتىكتەرى ايتارلىقتاي كەڭەيتەدى. قازىرگى تاڭدا ومبۋدسمەن ينستيتۋتىن ونىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن, قىزمەتىنىڭ قاعيداتتارى مەن كەپىلدىكتەرىن, سونداي-اق ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ بۇزىلعان قۇقىقتارىن قالپىنا كەلتىرۋ جونىندەگى قۇزىرەتتى زاڭنامالىق دەڭگەيدە ناقتى ايقىنداۋ ارقىلى ودان ءارى دامىتۋ قاجەتتىگى جەتىلدىرىلدى.
دەپۋتاتتاردىڭ ايتۋىنشا, زاڭ جوباسىن دايىنداۋ كەزىندە حالىقارالىق تاجىريبە, ەڭ الدىمەن پاريج قاعيداتتارى مەن ۆەنەتسيا قاعيداتتارى مۇقيات زەردەلەنگەن. سونداي-اق الىس جانە جاقىن شەتەلدەردەگى ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل قىزمەتىنىڭ زاڭنامالىق نەگىزى مەن قۇقىق قولدانۋ تاجىريبەسى پايدالانىلعان.
«ۋاكىلدىڭ مارتەبەسىنە, ونىڭ قىزمەتىنىڭ قاعيداتتارىنا, ياعني ادام مەن ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ مۇددەسىندە زاڭدىلىق, اشىقتىق جانە تاۋەلسىزدىك قاعيداتتارىنا ەرەكشە ءمان بەرىلەدى. ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلگە ونىڭ قىلمىستىق جاۋاپتىلىعىنا نەمەسە اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىگىنە قول سۇعىلماۋشىلىق مارتەبەسى قاراستىرىلعان. وسىعان بايلانىستى ونى جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋدىڭ ەرەكشە ءتارتىبى ەنگىزىلەدى. سونىمەن قاتار ۋاكىل كۋا رەتىندە ايعاق بەرۋدەن بوساتىلادى», دەدى قۇجات جونىندە بايانداما جاساعان سەنات توراعاسىنىڭ ورىنباسارى اسقار شاكىروۆ.
سونىمەن قاتار ۋاكىلدىڭ زاڭدى قىزمەتىنە ارالاسقانى نەمەسە كەدەرگى كەلتىرگەنى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك ەنگىزىلمەك. مۇددەلەر قاقتىعىسىن بولدىرماۋ ءۇشىن ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل ساياسي قىزمەتپەن اينالىسا المايدى, مەملەكەتتىك قىزمەتتە ىستەمەيدى, وقىتۋشىلىق, عىلىمي نە وزگە دە شىعارماشىلىق قىزمەتتى قوسپاعاندا, باسقا اقى تولەنەتىن قىزمەتپەن اينالىسا المايدى. ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلدىڭ ادام مەن ازاماتتىڭ بۇزىلعان قۇقىقتارىن قالپىنا كەلتىرۋ جونىندەگى وكىلەتتىكتەرى ايتارلىقتاي كەڭەيتىلەدى. وسى ورايدا ءتيىستى قۇقىقتار بەلگىلەنگەن. ء«وتىنىش بەرۋشىنىڭ بۇزىلعان قۇقىقتارىن قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن قابىلدانۋعا ءتيىستى شارالارعا قاتىستى مەملەكەتتىك ورگاندارعا نەمەسە لاۋازىمدى ادامدارعا ۇسىنىس جولداۋ, سونداي-اق مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ شەشىمدەرىمەن نەمەسە ارەكەتتەرىمەن (ارەكەتسىزدىگىمەن) ادامداردىڭ شەكتەلمەگەن توبىنىڭ بۇزىلعان قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋ ءۇشىن سوتقا تالاپ-ارىز بەرە الادى. مۇنداي ءتاسىل العاش رەت ۇسىنىلىپ وتىر. ادامنىڭ بۇزىلعان قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قالپىنا كەلتىرۋگە باعىتتالعان شارالاردى ايتارلىقتاي نىعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. مازمۇندىق تۇرعىدان ۋاكىلگە ادام مەن ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ بۇزىلۋى تۋرالى اقپاراتتى زەردەلەۋ جانە تالداۋ, شاعىمداردى قاراۋ ناتيجەلەرىن جيناقتاپ قورىتۋ فۋنكتسياسى جۇكتەلەدى. بۇل ونىڭ قىزمەتىنە دايەكتىلىك پەن الدىن الۋ سيپاتىن بەرەدى», دەدى ا.شاكىروۆ.
دەپۋتاتتىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, ۋاكىل ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قامتاماسىز ەتۋ, سونداي-اق اكىمشىلىك راسىمدەردى جەتىلدىرۋ جونىندە جالپى سيپاتتاعى ۇسىنىستارعا باستاما جاسايدى. «زاڭ شىعارۋعا باستاما جاساۋعا قۇقىعى بار سۋبەكتىلەرگە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭناماسىنا تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ ءۇشىن ۇسىنىس جاساي الادى. قوعامدىق ماڭىزى زور نە ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ كونستيتۋتسيالىق كەپىل بەرىلگەن قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى ورەسكەل نەمەسە جاپپاي بۇزىلعان جاعدايدا تىكەلەي پرەزيدەنتكە, پارلامەنتكە, ۇكىمەتكە جۇگىنە الادى.
زاڭ جوباسىندا ۋاكىلدىڭ وڭىردەگى وكىلىنىڭ مارتەبەسى مەن قىزمەتى بەكىتىلەدى. ول وسى لاۋازىمدى ەنگىزۋ كەزىندە ۋاكىلدىڭ ۇسىنۋىمەن جەرگىلىكتى وكىلدى ورگانداردىڭ كەلىسۋى بويىنشا بەس جىل مەرزىمگە تاعايىندالادى. وڭىردەگى وكىل اكىمشىلىك-اۋماقتىق بىرلىك شەگىندە ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلدىڭ جەكەلەگەن وكىلەتتەرىنە يە بولادى. قۇجاتتا ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۇلتتىق ورتالىقتىڭ ميسسياسى بەكىتىلەدى. ول جۇمىس ورگانى رەتىندە ايقىندالادى جانە ۋاكىلدىڭ وڭىرلەردەگى وكىلدەرىنىڭ قىزمەتىن اقپاراتتىق-تالدامالىق, ۇيىمداستىرۋشىلىق-قۇقىقتىق جانە وزگە دە قامتاماسىز ەتۋدى جۇزەگە اسىرادى», دەدى سەنات توراعاسىنىڭ ورىنباسارى.
سونىمەن قاتار قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل قىزمەتىنىڭ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ ءۇشىن اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى, «سالىق جانە بيۋدجەتكە تولەنەتىن باسقا دا مىندەتتى تولەمدەر تۋرالى» كودەكستەرگە تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ تۋرالى زاڭ جوبالارى ءبىرىنشى وقىلىمدا ماقۇلداندى.
سونداي-اق جالپى وتىرىستا «جانۋارلارعا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋ تۋرالى» جانە وعان ىلەسپە زاڭ جوبالارى ءبىرىنشى وقىلىمدا ماقۇلداندى. زاڭ جوباسىنىڭ نەگىزگى ماقساتى – «جانۋارلارعا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىنىڭ ەرەجەلەرىنە سايكەس كەلتىرۋ.
اتالعان قۇجات جونىندە ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترى سەرىكقالي برەكەشەۆ بايانداما جاسادى. ونىڭ ايتۋىنشا, زاڭ جوباسىنىڭ ماقساتى – جانۋارلارعا قاراۋدى قۇقىقتىق رەتتەۋ جانە ولارعا ىزگىلىكپەن قاراۋ. قۇجات ازاماتتاردىڭ ادامگەرشىلىك تاربيەسىنىڭ يدەولوگياسىن, اتاپ ايتقاندا, جانۋارلاردى ۇستاۋدىڭ مورالدىق جانە ادامگەرشىلىگىنىڭ نەگىزگى پرينتسيپتەرىن قالىپتاستىرادى. «اتالعان پرينتسيپتەردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن تالاپتار مەن قاعيدالاردى بەلگىلەۋ ارقىلى وسى قۇقىقتىق قاتىناستاردىڭ مەملەكەتتىك رەتتەۋ مەحانيزمدەرى دە بەكىتىلدى. سونىڭ ىشىندە جانۋارلاردى اسىراۋعا جانە تاسىمالداۋعا, سونداي-اق وسىرۋگە جانە ۆەتەرينارلىق قىزمەتتەر كورسەتۋگە قويىلاتىن جالپى تالاپتار, جانۋارلارعا قاتىگەزدىكپەن قاراۋدى ناسيحاتتاۋعا تىيىم سالۋ قاراستىرىلعان.
زاڭ جوباسى جانۋارلاردى جانسىزداندىرۋ ەرەجەلەرىنە جانە ولەكسەمەن جۇمىس ىستەۋگە ارنالعان. اتاپ ايتقاندا, ۆەتەريناريا سالاسىنداعى زاڭنامانىڭ تالاپتارىن ساقتاي وتىرىپ, جانۋارلاردى جانسىزداندىرۋ مۇمكىن بولاتىن جاعدايلار ايقىندالعان. بۇدان بولەك, قۇجاتتا جەكەلەگەن ساناتتاعى جانۋارلارعا قاراۋ جانە اسىراۋ كەزىندەگى تالاپتار انىقتالعان. سونداي-اق وسى سالاداعى قوعامدىق باقىلاۋ ينستيتۋتىن الاڭداۋشىلىق تانىتاتىن ازاماتتارمەن جانە قوعامدىق ۇيىمدارمەن قالىپتاستىرۋ كوزدەلگەن. «چيپتەۋ» دەگەنگە قاتىستى, زاڭ جوباسى ءۇي جانۋارلارىن ەسەپكە الۋ ءونىمىن (قۇرالىن) يەلەرى ەسەبىنەن اقىلى نەگىزدە پايدالانا وتىرىپ, ءۇي جانۋارلارىن مىندەتتى ەسەپكە الۋدى ەنگىزەدى», دەدى ۆەدومستۆو باسشىسى.
ءمينيستردىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, جانۋارلارىن مىندەتتى ەسەپكە الۋ بويىنشا كەيىنگە قالدىرۋ نورماسى كوزدەلگەن. بۇل جوعارىدا ايتىلعانداردى جوسپارلى ىسكە اسىرۋ جانە ءۇي جانۋارلارىن ەسەپكە الۋدى جۇزەگە اسىراتىن ۇيىمدارعا, سونداي-اق ولاردىڭ يەلەرىنە بىرجولعى جاپپاي جۇكتەمەنى بولدىرماۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
سونىمەن قاتار قۇجات جانۋارلارعا قاتىستى جاعىمسىز كورىنىستەرگە توسقاۋىل قويادى. يتتەردى توبەلەستىرۋ, انەستەزياسىز ۆەتەرينارلىق وپەراتسيا جاساۋ, جانۋارلاردى جازىقسىز ءولتىرۋ, جانۋارلاردى السىرەتۋ جانە ولارعا ۋاقتىلى كومەك كورسەتپەۋ, قاتىگەزدىكپەن اۋلاۋ ارەكەتتەرى جاتادى.
زاڭ جوباسى ارقىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قىلمىستىق كودەكسىنە, سونداي-اق «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ جانە ءوزىن-ءوزى باسقارۋ تۋرالى», «ۆەتەريناريا تۋرالى», «جانۋارلار دۇنيەسىن قورعاۋ, ءوسىمىن مولايتۋ جانە پايدالانۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭدارىنا تولىقتىرۋلار مەن وزگەرىستەر ەنگىزىلەدى. اتاپ ايتقاندا, تۇزەتۋلەر قىلمىستىق كودەكستىڭ 316-بابىنداعى (ەكى جانە ودان دا كوپ جانۋارلارعا قاتىستى جاس بالانىڭ قاتىسۋىمەن, وسى ارەكەتتى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا نەمەسە تەلەكوممۋنيكاتسيا جەلىلەرىن پايدالانا وتىرىپ جاريا تۇردە نەمەسە جاريا تۇردە كورسەتۋ ارقىلى جاسالعان, ولاردىڭ مەرتىگۋىنە, قىرىلۋىنا اكەپ سوققان قاتىگەزدىكپەن قاراۋ) سانكتسيالاردى ۇلعايتۋ ارقىلى جانۋارلارعا قاتىگەزدىكپەن قاراعانى ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتۋگە باعىتتالعان.
ءبىرىنشى بولىمدە جانۋاردىڭ مەرتىگۋىنە اكەپ سوققان قاتىگەزدىگى ءۇشىن 120 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشكە دەيىن ايىپپۇل جانە 30 تاۋلىككە دەيىن قاماۋعا الۋ كوزدەلگەن. ەكىنشى بولىمدە جانۋاردىڭ ولىمىنە اكەپ سوققان قاتىگەزدىگى ءۇشىن 200 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشكە دەيىن ايىپپۇل جانە 50 تاۋلىككە دەيىن قاماۋعا الۋ ەسكەرىلگەن», دەدى سەرىكقالي برەكەشەۆ.
وسى جانۋارلارعا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋ ماسەلەلەرىنە قاتىستى اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسىنە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى زاڭ جوباسى دا ءبىرىنشى وقىلىمدا ماقۇلداندى.
سونىمەن قاتار ءماجىلىستىڭ بەيىندى كوميتەتتەرى جالپى وتىرىستا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ حالىقارالىق شارتتارى تۋرالى زاڭ جوباسىن جانە سالىق جانە بيۋدجەتكە تولەنەتىن باسقا دا مىندەتتى تولەمدەر تۋرالى سالىق كودەكسىن جۇمىسقا الدى.
ءماجىلىس دەپۋتاتتارى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ, جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلار مەن تابيعي مونوپوليالار سۋبەكتىلەرىنىڭ ساتىپ الۋى, بايلانىس, اۆتوموبيل كولىگى جانە قورعانىس ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى زاڭ جوباسىنا سەنات ەنگىزگەن تۇزەتۋلەرمەن كەلىستى.
وتىرىس سوڭىندا ءماجىلىس دەپۋتاتتارى مەملەكەتتىك ورگاندار باسشىلارىنا دەپۋتاتتىق ساۋالدار جولدادى. ولار: ماقسات رامانقۇلوۆ, ەلدوس اباقانوۆ, بەرىك دۇيسەمبينوۆ, ەدىل جاڭبىرشين, عالىمجان ەلەۋوۆ.
