ساياسات • 26 قازان، 2021

«ءبىزدىڭ ورتاق كۇن ءتارتىبىمىز» جانە 2023 جىلعى باعىت

131 رەت كورسەتىلدى

ۆاشينگتون، كولۋمبيا وكرۋگى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن بۇرىن-سوڭدى حالىقارالىق قوعامداستىق كوروناۆيرۋس پاندەمياسى، كليماتتىڭ وزگەرۋى سەكىلدى داعدارىستارمەن، سونداي-اق سولاردىڭ سالدارىنان تۋىنداعان تەرەڭ الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق تەڭسىزدىكتەر سەكىلدى كۇردەلى سىناققا تاپ بولعان ەمەس. 

اتالعان داعدارىستاردى شەشۋ ءۇشىن جاھاندىق، ۇجىمدىق ارەكەت قاجەت. الايدا وسىنداي ماڭىزدى كەزەڭدە ەرەكشە ۇلتشىلدىق پەن ۇلى دەرجاۆالار ارا­سىنداعى شيەلەنىس كۇشەيدى. اسىرەسە دە­موكراتيالىق مەملەكەتتەر مەن اۆتو­كراتيالىق ەلدەر اراسىنداعى «قىرعي-قاباق سوعىسقا» ۇقساس قاقتىعىستار ماڭىزدى كوپجاقتى ىنتىماقتاستىقتى بۇزادى.

بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى انتونيۋ گۋتەرريش ء«بىزدىڭ ورتاق كۇن ءتارتىبىمىز» اتتى جاڭا بايانداماسىندا وسىعان توقتالدى. «ادامزاتتىڭ الدىندا كۇردەلى ءارى تەز ارادا قابىلداۋى ءتيىس تاڭداۋ تۇر. بۇزىپ شىعامىز نەمەسە بۇزىلامىز» دەدى ول.

گۋتەرريش سەنىم مەن ىنتىماقتاس­تىقتىڭ ىرگەلى قۇندىلىقتارىنا، سون­داي-اق ازاماتتار مەن ولاردى باس­قارۋ­دىڭ بارلىق دەڭگەيىندەگى ينستيتۋتتار اراسىنداعى جاڭا الەۋمەتتىك كەلىسىم­شارتتىڭ قاجەتتىلىگىنە نازار اۋدارادى. مۇنداي قادام جەر-جاھاندى قازىرگى پاندەمياعا مويىماي، تۇراقتى تۇردە قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن قاجەت.

بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ قۇرىل­عان كۇنى قارساڭىندا (24 قازان) بۇل قۇن­دى­لىقتاردى قايتا ەسكە سالعان دۇرىس. بۇلار 1945 جىلدان كەيىنگى كوپجاقتى جۇيە­گە جاسالۋى قاجەت، ۇزاق ۋاقىت بويى ورىن­دال­ماعان ينستيتۋتسيونالدىق جانە قۇقىقتىق وزگەرىستەرگە قاتىستى ساياسي ساۋاتتى، بىراق امبيتسيالىق ستراتەگيانى انىقتاۋى ءتيىس.

بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنا مۇشە مەم­لەكەتتەر 25 قازاندا نيۋ-يوركتە باس اسسامبلەيانىڭ پرەزيدەنتى ابدۋللا ءشاحيدتىڭ توراعالىعىمەن وتكەن جيىنعا قاتىسقاننان كەيىن كوپ ۇزاماي ولار گۋتەرريشتىڭ كوپتەگەن ۇسىنىسىنا قاتىس­تى ارەكەتتەردى باستاۋ تۋرالى قارار­دى ماقۇلدايتىنى جوسپارلانىپ وتىر. ول اناعۇرلىم ينكليۋزيۆتى جانە جەلىلىك كوپجاقتىلىقتى قۇرۋعا ارنالعان تىڭ يدەيالار ۇسىندى. ولاردىڭ قاتارىندا كۇردەلى جاھاندىق داعدارىستارعا قارسى تۇرۋ ءۇشىن جاڭا توتەنشە جاعدايلار پلاتفورماسى قولداعان جاڭارتىلعان بەيبىتشىلىك كۇن ءتارتىبىن، بولاشاق ۇرپاقتىڭ ارنايى وكىلىن تاعايىنداۋ، سونداي-اق تسيفرلى ترانسفورماتسيانى، دەرەكتەردى تالداۋدى جانە ستراتەگيالىق بولجاۋدى قامتيتىن يننوۆاتسيالار بار.

ءبىز سونداي-اق گۋتەرريشتىڭ بۇۇ تۇراقتى دامۋ ماقساتتارىنا قول جەتكىزۋ ءۇشىن «ينۆەستيتسيالاردى ارتتىرۋعا» جانە الەمنىڭ بۇكىل ەلىن جاسىل ەكونوميكانى دامىتىپ، قايتا قالپىنا كەلتىرۋدى ءادىل جۇرگىزۋگە شاقىرۋىن قۇپتايمىز. (وعان قوسا گلازگوداعى بۇۇ-نىڭ كلي­ماتتىڭ وزگەرۋى جونىندەگى كونفەرەن­تسيا­سىندا ايتىلاتىن ماسەلەلەر بار). ونىڭ بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى، دۇنيەجۇزىلىك بانك جانە حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى باس­شىلارىمەن بىرگە G20 جانە بۇۇ ەكو­نو­ميكالىق جانە الەۋمەتتىك كەڭەسى­نىڭ وكىلدەرىمەن بىرگە الەمدىك كوشباس­شىلاردىڭ ەكى جىلدا ءبىر رەت ءسامميتىن وتكىزۋ تۋرالى ۇسىنىسى – پروتسەستى باقىلاۋدىڭ دۇرىس جولى.

جاھاندىق قاۋىپسىزدىك، ادىلەت جانە باسقارۋ جونىندەگى كوميسسيانىڭ 2015 جىلعى ەسەبىندە دە وسىنداي ۇسىنىس جاسالدى. ياعني G20+ باسشىلارىن جانە بۇۇ-نىڭ بارلىق مۇشە مەملەكەتتەرىن ەكى جىل سايىن قىركۇيەكتە باس اسسام­ب­لەيانىڭ جوعارى سەسسياسى كەزىندە شا­قىرۋ ۇسىنىلدى. سونداي-اق ءوزارا قارىم-قاتىناستى قولداۋ جانە باسقارۋ ءۇشىن ساناۋلى قىزمەتكەرى بار G20 حاتشىلىعىن قالىپتاستىرۋ كەرەك.

الەمدىك سۋداعى شيەلەنىستەر، انتاركتيدانى، اتموسفەرانى جانە عارىش كەڭىستىگى سەكىلدى ماسەلەلەردە جاھاندىق ورتاق رەسۋرستاردى باسقارۋدى جاقسارتۋ كەزەك كۇتتىرمەيدى. وسىنى ەسكەرە وتىرىپ، گۋتەرريشتىڭ بۇۇ قامقورشىلىق كەڭەسىنىڭ ماقساتىن وزگەرتۋ تۋرالى ۇسىنىسىن قولدايمىز. بىراق جاھاندىق قوعامدىق يگىلىكتەردى ءتيىمدى جەتكىزۋ جانە جاھاندىق قوعامدىق تاۋەكەلدەردى باسقارۋ بيلىك ورگاندارىنىڭ «كەڭەس پەن باسشىلىق» رولىنەن شىعىپ، باسقاشا ارەكەت ەتۋدى تالاپ ەتەدى.

مىسالى، 2015 جىلعى باياندامامىزدا بۇۇ-نىڭ بەيبىتشىلىكتى قۇرۋ جونىندەگى كوميسسياسىن كونسۋلتاتيۆتىك-كەڭەسشى ورگاننان حالىقارالىق شارالاردى ۇيلەستىرەتىن، قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ كۇن تارتىبىنە ەنبەگەن قاقتىعىس جاعدايلاردى شەشۋگە قاجەت رەسۋرستاردى جۇمىلدىرۋ وكىلەتتىگى بەرىلگەن مەكەمەگە اينالدىرۋدى ۇسىندىق. مۇنداي بىتىمگەرشىلىك كەڭەسى ولىمگە اكەلەتىن زورلىق-زومبى­لىقتىڭ ءورشۋىن، قايتالانۋىن بولدىرماۋ ماقساتىندا ءتيىمدى ارەكەت ەتىپ، ونى باقىلاي الادى.

گۋتەرريشتىڭ ءورشىل ۇسىنىستارىن جۇزەگە اسىرۋ مەملەكەتتەردىڭ ارەكەت ەتۋىن قاجەت ەتەدى. سوعان سايكەس، جاھان­دىق باسقارۋ جۇيەسىن جاڭعىرتۋ ءۇشىن ارنايى ۇكىمەتارالىق رەفورمالار پروتسەسىن قۇرعان ءجون. كەشىكپەۋ وتە ماڭىزدى. جىل اياقتالماي تۇرىپ، بۇۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر گۋتەرريشتىڭ 2023 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە بولاشاق ءسامميتىن وتكىزۋ تۋرالى ۇندەۋىن قولدايتىن «مودالدىق رەزوليۋتسيانى» ماقۇلداۋى كەرەك.

ءسامميتتىڭ اسەرىن بارىنشا ارتتىرۋ ءۇشىن بىرنەشە قادام جاسالۋعا ءتيىس. بىرىنشىدەن، بەيبىتشىلىك، قاۋىپسىز­دىك جانە گۋمانيتارلىق ارەكەتتەردەگى ج­اھان­دىق باسقارۋ يننوۆاتسيالارىن قاراس­تىرۋ جانە ىلگەرىلەتۋ ءۇشىن بۇكىل الەم بويىنشا دايىندىق كوميتەتتەرى (PrepComs) قۇرىلعانى ابزال. تۇراقتى دامۋدى جانە كوروناۆيرۋستان كەيىنگى قالپىنا كەلتىرۋ، ادام قۇقىقتارى، ينكليۋزيۆتى باسقارۋ جانە زاڭ ۇستەمدىگى جانە كليماتتىڭ جىلىنۋىنا قارسى تۇرۋ سەكىلدى ماسەلەلەر دە نازاردا ۇستالعانى ءجون. سونداي-اق يدەيالارعا سۇيەنە وتىرىپ ينتەگراتسيالانعان، جۇيەلى رەفورمالاردى قالاي العا جىلجىتۋ ماسەلەسى دە ۇمىت قالماۋى كەرەك.

ەكىنشىدەن، بۇۇ-نىڭ سامميتىندە ايتىلعان جاھاندىق اڭگىمە ديالوگتەرى مەن ساۋالدامالارىنا سۇيەنىپ، جاھاندىق جانە ايماقتىق حالىقتار فورۋمدارى مەن ەلەكتروندى ديالوگتەر قۇرىلۋى قاجەت. بۇل قوعامنىڭ ماسەلەلەردى دۇرىس تۇسىنۋىنە، ازاماتتىق قوعامنىڭ ساناسىن ارتتىرۋعا كومەكتەسەدى.

ۇشىنشىدەن، نەگىزگى ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن جوعارى دەڭگەيدەگى كونسۋل­تاتيۆتىك كەڭەس (قوعامدىق زيالى قاۋىم وكىلدەرى مەن بۇرىنعى مەملەكەت باسشىلارى) جانە بۇۇ ەلشىسى-ساراپشى دوڭگەلەك ۇستەل­دەرىن قۇرعان ءجون. بۇل جاھاندىق باس­قارۋ جۇيەسىنىڭ الەۋەتىن قالاي كۇشەيتۋ كەرەك­تىگىن تالقىلاۋعا، PrepComs-كە قوسىمشا يدەيالاردى باعىت­تاۋعا جول اشادى.

تورتىنشىدەن، 2023 جىلعى سامميت باس­تالماس بۇرىن ونىڭ قورىتىندى قۇجا­تىندا كەمىندە امبيتسيالى، جاقىن جانە ۇزاق مەرزىمدى ناتيجەلەرگە كومەك­تەسە­­تىن قۇجات جاسالۋى قاجەت. 2005 جىل­­عى قورىتىندى قۇجاتى (UN60) سەكىل­­دى تاڭداۋلى، ناقتى، ۋاقىتپەن شەكتەلەت­ىن جانە ولشەنەتىن رەفورمالىق مىندەتتەمەلەرگە باسا نازار اۋدارعان ابزال.

جاھاندىق باسقارۋ يننوۆاتسيالارىنا قاتىستى بۇل يدەيالار مەن وعان قاتىس­تى ۇسىنىستار جاقىندا ستيمسون ور­تالىعىنىڭ «UN75-تەن تىس: ينكليۋزيۆتى، جەلىلىك جانە ءتيىمدى جاھاندىق باسقارۋعا ارنالعان جول كارتاسى» بايانداماسىندا كورسەتىلدى. «ورتاق كۇن ءتارتىبىمىز» جانە بۇرىنعى كوميسسيالار، عالىمدار جانە ادۆوكاتتىق ۇيىمدار ۇسىنعان كوپتەگەن جاقسى يدەيانى بىرىكتىرگەن قۇجات ادامداردىڭ كوپجاقتى ينستيتۋتتارىنا سەنىمىن قالپىنا كەلتىرۋگە جانە نىعايتۋعا كومەكتەسە الادى. ەندى جۇمىسقا كىرىسەتىن كەز كەلدى.

 

مادلەن ولبرايت،

اقش-تىڭ بۇرىنعى مەملەكەتتىك حاتشىسى جانە بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنداعى ەلشىسى، جاھاندىق قاۋىپسىزدىك، ادىلەت جانە

باسقارۋ جونىندەگى كوميسسيانىڭ بۇرىنعى توراعاسى،

يبراگيم گامباري،

نيگەريانىڭ بۇرىنعى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى جانە بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنداعى ەلشىسى، جاھاندىق قاۋىپسىزدىك، ادىلەت جانە باسقارۋ كوميسسياسىنىڭ بۇرىنعى تەڭ توراعاسى

Copyright: Project Syndicate، 2021.

www.project-syndicate.org

سوڭعى جاڭالىقتار

دجەرۆونتا دەۆيس جەڭىل سالماقتى تاڭدادى

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 17:45

ۇقساس جاڭالىقتار