ونەر • 26 قازان، 2021

قىلقالام ۇشىنداعى قۇدىرەت

260 رەت كورسەتىلدى

البەرت ەينشتەيننىڭ جاڭالىعىندا ەشقانداي فورمۋلا جوق، لوگيكانىڭ قيسىنى عانا بار. سول ارقىلى شىعارعان ەسەبى بۇكىل الەمنىڭ كىندىگىنە اينالدى ەمەس پە؟ ەندەشە ەۆكليدتىڭ گەومەتريا تۋرالى تۇسىنىگى دە، پتولومەيدىڭ استرونوميالىق تراكتاتتارى دا قيسىننان تۋعان قۇبىلىستار عانا. بۇل قاتارعا پيكاسسونىڭ بۋىرقانعان بوياۋلارىن دا قوسىپ قويىڭىز. دەمەك، ولار ۋاقىت شەڭبەرىنەن شىققان كوركەم گولوگراممالار. ءيا، گولوگراممالار دەسە ويىڭىزعا جۇلدىزدى ساۋلەلەردىڭ جيىنتىعى نە بولماسا كوز سۋىرار عاجايىپ عيماراتتار كەلەتىنى انىق. ال ءبىزدىڭ سانامىزعا بەلگىلى سۋرەتشى، قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى جانۇزاق ءمۇساپىردىڭ كارتينالارى ورالادى.

ءبىر ءسات وتكەنگە بۇگىنگىنىڭ كوزىمەن ءدۇر­­بى سالىڭىزشى؟! نە قۇدىرەتى بار ءوزى؟ ولار بىزگە نە ايتپاق بولدى ەكەن؟ لەوناردو دا ۆينچي، سالۆادور دالي، كلود مونە، ساندرو بوتتيچەللي، فريدا كالو دە ريۆەرا، دجەكسون پوللوك، ەن­دي ۋورحول، بەرىدەگى قازاق بەينەلەۋ ونە­رىنىڭ اتاسى ءابىلحان قاستەەۆ سىندى الىپ­تاردىڭ ەڭبەگىن قايتا قاراپ، سالىس­تىرىپ، سالماقتاپ كورگەن سايىن، ادام مەن ءومىر اراسىنداعى شىم-شى­تىرىق ويلار توبەڭنەن تۇسكەن بۇر­شاقتاي تىنىشتىعىڭىزدى ۇرلاپ، اقىل­­دان جانىعا، بىردە كۇيىنىپ، بىردە ءسۇيى­نىپ، پەندەنىڭ شەبەرلىگىنە ماستانىپ، جانىڭىزدى قويارعا جەر تاپپايسىز. قىل­قالام ۇشىنان اعىپ تۇسكەن ءتۇرلى-ءتۇستى تامشىنىڭ ب ۇلىم-ب ۇلىم، قاتپار-قىرتىسىنا دەيىن دىمىن قالدىرماي ءسۇزىپ، مويىنىنا دىڭكەلەپ مىنگەن سانا دەرتىنەن ارىلۋعا اسىققان سۋرەتشىنىڭ جان الەمىنىڭ جاعرافياسىن كورەسىز. بۇل سۇڭعىلا سۋرەت ونەرىنىڭ قاسيەتى!

ءبىز وسى كوركەم كورىنىستەرگە جانۇزاق كەرىمبەك ۇلىنىڭ جەكە شەبەرحاناسىندا جولىقتىق، ءتىپتى وڭاشا ديدارلاس­تىق تا. شىنايى ونەرپازدىڭ شيمايى دا سۇلۋ شىقپاي ما؟ پورترەت، پەيزاج، ناتيۋرمورت، ينتەرەر جانرلارىن شىعارماشىلىق لوكوماتيۆىنە اينال­دىرعان سۋرەتشىنىڭ ەڭبەگى ىلكىدە جات­قان ىزگىلىكتەرگە، قاعا­بە­رىستە قالىپ كەت­كەن قۇبىلىستارعا قانات ءبىتىرىپ، ادام­نىڭ بەت-الپەتىنە ۇيا سالعان قوڭىر ءاجىم­نىڭ استارىنا ۇڭىلە وتىرىپ، جانارىن قابىزداعان ۋاقىتتىڭ كۇيىن شەرتەدى. كە­نەپ ىشىندەگى كەيىپكەرلەرمەن بىرگە ك ۇلىپ، بىرگە جىلايسىز...

ونىڭ تۋعان ولكەسىنىڭ قۇمدارى ءان ايتىپ تۇرۋشى ەدى عوي... سودان با ەكەن، كىن­دىك قانى تامعان توپىراقتىڭ ەڭ اياۋلى كەزەڭدەرى، قويشى بالاسىنىڭ جايلاۋ تورىندە قامشىنى جاستانىپ جاتىپ قۇس جولىنا كوز قاداعان بالعىن بەينەسى، قويانجون توبەلەردى اينالا شاپ­قان اۋىل بۇزىعىنىڭ البىرتتىعى شىعار­ماشىلىعىنىڭ التىن ارقاۋى. ۇلكەن قا­لانىڭ قاۋىرت تىر­شىلىگىنە تەرەزە الدىنان تەلمىرگەن اتا جانۇزاق الاقانداي اۋىلىنىڭ اسپانىنا قونىستانعان بالا بۇلتتاي اسقاق، ارمانشىل جانۇزاقتى ساعى­ناتىن سەكىلدى. سول ساعىنىش قوي، شا­بىتتىڭ قاينار باستاۋى، داۋىرلىك ازىق.

«بالالىق شاقتا ارماندار قاناتتى قۇس­تارعا ۇقسايدى. ءبىزدى الىسقا ۇشىرىپ اكەتەتىندەي. ەسەيە كەلە، سەنىڭ ارمانىڭ دا ەسەيەدى. ەندى عارىشقا ۇشىپ بارا الماي­تىنىڭدى ۇعاسىز، تانكىنىڭ ىشىندە وتىرىپ، وتان قورعاۋدىڭ دا ءداۋىرى وتكە­نىن اڭدايسىز. ارمانىڭنىڭ بوياۋى وز­گەرەدى. ەندى جۇمىر جەردىڭ بەتىنە قولتاڭباڭدى قالدىرىپ كەتۋدى ويلاي باستايسىز. قۇلا­عىڭا بالا كۇنگى قيالدىڭ اۋەنى كەلەدى. سول اۋەن ءالى دە كوكەيىمنەن كەتەر ەمەس»، دەيدى جانۇزاق ءمۇساپىر.پ

ىلەنى كوبەلەي ورنالاسقان بالقاش اۋدا­نىنا قاراستى اياداي عانا اقكول اۋى­­لى. تارپاڭ تاريحتىڭ تاسپاسىنا «اق­­كول كوتەرىلىسى» رەتىندە ەنگەن ەجەلگى ەل­دى مەكەن. وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىل­­دارى وسىلاي سويلەيدى. بۇگىندە جەر ءجانناتى جەتىسۋدىڭ ەنشىسىندە. قىس­قاسى اۋدان ورتالىعىنان ارىدا قو­نىس تەپكەن قيىرداعى اۋىل. ەتەگى تولعان ءتورت ت ۇلىك، ءشوبى شۇيگىن، قۇيقالى ءوڭىر. جەزايىر جازۋشى مۇحتار ماعاۋين «شا­قان شەرى» حيكاياتىندا وسى ايماقتى تاسىنان تاسباقاسىنا دەيىن تاماشا سۋرەت­تەيدى. ال ەگەر وقۋعا ەرىنسەڭىز، ءمۇسا­پىروۆ­تىڭ كورمەسىنە بارى­ڭىز. مۇزبالاق مۇقاعاليشا ايتساق، «سە­نىڭ عاجاپ تابي­عاتىڭدى كىمگە ايتام، كىم قۇمارتسا، ءوزى كورسىن كوزىمەن». راپ-راس، قىلقالام شە­بەرى تابيعاتىن جازعاندا تاعالاعان جور­عاداي. تاندىرى قۇرعاپ، تامىرى سۋالىپ، قاڭسىپ جاتقان كەر دالاعا تامىپ تۇسكەن ءبىر تامشى سۋ سياقتى.

ءسىز سەنبەۋىڭىز مۇمكىن، ونىڭ اتا-اناسى بەينەلەۋ ونەرىمەن بەيتانىس، ءتىپتى قولىنان قارانداش ۇستاپ كورگەن ادامدار ەمەس. دەسە دە «ەل ءىشى – ونەر كەنىشى» دەگەندەي اكەسى قامشى ءورىپ، تۇرمىسقا كە­رەك-جاراقتى قولدان سوعىپ، ات ابزەلدە­رىن ءوزى ازىرلەيتىن ادام بولعان. ال اناسى قا­زاقتىڭ ۇلتتىق كيىمدەرىن تىگىپ، الاشا تو­قىپ، كورپە تىككەن ىسمەر كىسى ەكەن. كيىز باسقاندا ارنايى ويۋ-ور­نەكتەردى بالا جانۇزاق قولىنا تاپسىرادى. قاسىندا قىزدارى بولعانىمەن ونەرگە قاتىسى بار كىشكەنتاي نارسەنى شىر اينالدىرىپ جىبەرەتىن العىر بالانىڭ تالابىن الىستان-اق اناسى اڭداعان سەكىلدى. قۇمعا اۋناپ وسكەن ق ۇلىنشاقتىڭ ءار تو­بەنىڭ جەلكەسىنە سىزعان سۋرەتىن جەل ۇشى­رىپ كەتكەنىمەن، ساۋساعىندا سول كۇننىڭ ءىزى قال­دى. مىنە، بۇگىن كوركەمسۋرەت اكادە­ميا­سىنىڭ اكادەميگى. ونىڭ كارتينالارى جا­ھاننىڭ ەڭ عاجايىپ كورمە­لە­رىنە قويىلىپ ۇلگەردى. قىتاي، رەسەي، ۇلى­بريتانيا، پولشا، گەرمانيا، ۋكراي­نا، ماروككو، بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى، مىسىر سىن­دى مادەنيەتى تەرەڭ مەملەكەتتەردە كول­لەكتسيالارى ساقتاۋلى تۇر.

يىعىنا مولبەرت اسىنىپ، الاتاۋدى اينالا شولىپ، قارا قارىنداشتىڭ ۇشى ۇگىتىلگەنشە ەتيۋد جازادى. سول ەتيۋد­تەر ەر­تەڭگى پەيزاجدىڭ شتريحتا­رى عانا. ال ازاپتانىپ جازعان پورترەت­تەر جان-كۇيىگىڭنىڭ جەمىسى. مۇمكىن وعان ازىن-اۋلاق پايدا اكەلەر، بىراق جا­نىڭدى جەگىدەي جەگەن كۇيزەلىس پەن ىشكى تول­عانىسىڭنىڭ وتەۋى بولا الا ما؟ سۋرەت­شىنىڭ نيەتى ءا دەگەننەن-اق گرافيكاعا اۋدى، اۋدى دا اياعىنا دەيىن سول سالانىڭ ادال پەرزەنتى بولۋعا تىرىستى. كەرەك دەسەڭىز، قۇلاق كەستى ق ۇلى بولدى. ولەردەي جاقسى كوردى، وزىنەن بيىك تۇتتى.

سۋرەتشى – پورترەت جانرىنىڭ جۇل­­­دى­زى. ول جازعان شىعارمالاردىڭ كو­لو­ري­تى، ءتىنى قۇبىلا ءتۇسىپ، كورەرمەنگە ەرەك­شە اسەرمەن بارىپ سىڭەدى. كۇننىڭ نۇرلى دا شۋاقتى ساتىندە ءبىر اسەر بەرسە، تومسارىپ-تۇماندانعان شاعىندا باسقاشا كوڭىل كۇي سىيلاۋىمەن ەرەكشە. پورترەت – كسەروكس ەمەس، سانا بيىگىندە عانا سەزىنەتىن ادامنىڭ ىشكى ءحالىنىڭ ءتۇسى. ايگىلى سۋرەتشى پابلو پيكاسسو­نىڭ ء«بارى سۋرەتتى تۇسىنۋگە تىرىسادى. نەگە ولار قۇستاردىڭ شيقىلىن ۇعۋعا تىرىسپايدى؟!» دەيتىنى بار. قازاقى قانمەن بۋدانداسقان بالاۋسا بوياۋدىڭ كەنەپتەگى مىنەزىن بەرۋ جالاڭ قولمەن مۇنارا تۇرعىزعانمەن بىردەي دۇنيە. ونى تۇيسىنۋگە ۇلكەن سانا كەرەك. ادامنىڭ جانى – شىتىرمان، قات-قابات. بۇل ورايدا كەيىپكەرىمىزدىڭ ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز.

جانۇزاق ءمۇساپىر قازاققا بالۋان شو­لاقتىڭ بەينەسىن سىيلادى. بۇل جيىن­تىق وبراز قازاق رۋحانياتىنا قوسىلعان ۇل­كەن ولجا. ەڭبەكتىڭ شىعۋ تاريحى دا ەرەكشە. وسى تۇستا سۋرەتشىنىڭ تەلەۆي­زيا سالاسىندا دا وزىندىك ءرولى، جەكە قول­تاڭباسى بار ەكەنىن ايتا كەتكەنىمىز ءجون شىعار. «قازاقستان» تەلە­ارناسىنىڭ جاڭالىقتار مەن ساراپ­تاما ديرەكتسياسىن باسقارىپ تۇرعان ۋاعىن­دا قاراماعىنداعى قىزمەتكەرلەرگە با­لۋان شولاق تۋرالى دەرەكتى فيلم ءتۇسى­رۋدى تاپسىرادى. ايتسە دە ارىپتەستەرى بالۋاننىڭ جەكە فوتوسى تۇرماق، كوركەم كارتيناسىن تابا الماي دال بولادى. بۇل سۋ­رەتشىنى قاتتى قىنجىلتسا كەرەك. بابا بەينەسىن ءوزى جازۋعا كىرىسەدى. نەمە­رەسىن ىزدەپ تاۋىپ، سوعان قاراپ قاس پەن قاباعىن كەلتىرگەن. ال شوقشا ساقال مەن قويۋ مۇرتتى كىتاپتاعى ەستەلىكتەردەن قاراپ قوسقان. بالۋاننىڭ كۇشىن سىرت كەلبەتىنەن ەمەس، تۇيىلگەن كوزىنەن ۇعىندىرادى. بىلەۋ-بىلەۋ دەنەنى قۇندىز جاعالى ىشىك جاۋىپ تۇرعانىمەن الپامسا دەنەگە قاراپ، بالۋاننىڭ وبرازى ايدىك شىققانىنا قايران قالاسىز!؟

سۋرەتشى قىلقالامىنىڭ ءوز ءىزى بار. سول تاڭبالى ىزدەر اسا كۇشتى جىلدامدىق­پەن كەنەپ بەتىن وسقىلاي، بىردە شاشىراي، بىردە قاتارلاي ءتۇسىپ، پاليتراعا قايتا ءتونىپ باسقا تۇستەرمەن شىم-شىتىرىق ارالاسا بەرىپ، كارتينا بەتىندە قۇستاي سامعايدى. اسا جاۋاپكەرشىلىكتى تالاپ ەتەتىن كەيىپكەرىنىڭ كەلبەتىنە كەلگەندە دە كوپ بوگەلمەي، بوگەلسە دە قايتا اينالىپ كەلمەستەي، شۇقىلاپ ءبۇلدىرىپ الماس­تاي، ءبىرجولا ءبىتىرىپ، كەۋدە، يىق، بىلەك ساۋساقتى مۇدىرمەي ايقىنداپ، ءارى قاراي شىعانداپ كەتەتىن، ابدەن ماشىقتانعان قولتاڭبا قالدىردى.

اتاق پەن قىزمەت سۋرەتشىنىڭ اۋلاسى­نا ءبىرجولا ات باسىن تىرەگەنىمەن، ول ءوزى­ن­ىڭ اۋەلگى قالپىنان اينىمادى. سولاي بو­لۋعا ءتيىس تە ەدى. قاۋىرت تىرلىكتىڭ ىر­­قىنا كونبەي، تىرشىلىكتىڭ ءاربىر ءسا­تىن، مەز­گىلدەردىڭ ءتۇر-ءتۇسىن، ءارتۇرلى جا­رىق الما­سۋىن قاعازعا سول قالپىندا قون­دىرا بەردى. قۇس جولىنا ارمان بوياۋىن توكتى. شەبەرحانادا قامالىپ وتىرماي، تابي­عاتقا ۇمتىلدى. جۇزدەگەن كار­تي­­نا­نى ومىرگە اكەلدى. كۇننىڭ ساۋلە­سىن اڭ­دىپ، كوشكەن بۇلتتاردى اڭ­داپ، قىل­قالامىنان توگىلگەن تاعدىر كورىنىس­تە­رىن، تابيعات بولمىسىن ەرىنبەي كەنەپ­كە ءتۇسىردى. «ۇستاتپايدى-اۋ» دەگەن ءومىر­دىڭ ەڭ اياۋلى شاقتارىن جارتاسقا سوق­قان نوسەردەي ناقپا-ناق كەنەپ بەتىنە قوندىردى. تابيعاتتىڭ سۇلۋلىعى مەن سىرىنا كۇن سايىن ءۇڭىلىپ، سۋساپ، كوزدى اشىپ-جۇمعانداي سيقىرلى ءساتتىڭ اسەرىن بۇكىل شىعارماسىنا جەلى قىلىپ، الگى باعىتىنان ءبىر ەلى اينىماي، ونەر قورىن ومىرشەڭ تۋىندىلارمەن تولتىردى.

سۋرەتشى ءۇشىن ەڭ اۋىرى ءوزىنىڭ اۆتو­پورت­رەتىن جازۋ. ول ونەردىڭ ورتىنە كۇيىپ، ايازىنا قاقتالعان جان-رۋحىڭنىڭ رەڭكى، جۇرەك جىلناماسى. ايگىلى قىلقالام شەبەرى ۆينسەنت ۆان گوگ «مەن ءوز جۇمى­سىمدى جۇرەگىم مەن جانىمدى سالىپ جازا­مىن، سول ءۇشىن دە اقىلىمنان الجاس­تىم» دەيدى. شىنىندا اقىل مەن ازاپ­تىڭ ايقاسى بوياۋمەن ۇشتاسقاندا اينا الدىن­داعى بەينەڭىزدى كوشىرىپ قانا جازا المايسىز، ساناڭىزدان سۋىرىلىپ شىققان جۇرەك ىرعاعىنا دەن قويۋىڭىز شارت. بۇل عۇمىرىنا مايەك بولار اياۋلى مەزەت، ماڭ­گىلىك كارتينا.

ءيا، كوركەم ونەرگە كوڭىلى كەتكەن جان كوپ ىشىنەن دارا كورىنەتىنى داۋسىز. جان­ۇزاق ءمۇساپىر – باقىتتى جان. ايى وڭى­نان تۋدى، ونەرتانۋشىلاردىڭ نازا­­رىنا ەرتە ىلىكتى. الدىڭعى بۋىن ارىپ­تەس­تەرىنىڭ قۇرمەتى القادى. بىلايعى جۇرت تا الاقانىنا سالىپ، قادىر بيىگىنە كوتەرۋدە. ونىڭ كەسەك-كەسەك كارتينالارى­نا قاراعان سايىن قايمانا حالىقتى كورەسىز. ۇلتقا ءالى دە بەرەرى مول، تانىمى تەرەڭ سۋرەتشىنىڭ تۋىندىلارى ارقاشان توردەن تۇسپەسىن دەگىمىز كەلەدى.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

دوللار قىمباتتاپ بارادى

قارجى • بۇگىن، 11:20

لوماچەنكودان قازىردەن قاشىپ وتىر

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 10:35

«ۇزدىكتەردىڭ ۇزدىگى» انىقتالدى

ۇلتتىق سپورت • بۇگىن، 10:12

«قىزىل» ايماقتا ءبىر عانا ءوڭىر قالدى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:52

كوگەرشىندەر كورمەسى

ايماقتار • بۇگىن، 09:44

مىندەتتى قارسىلاس اتاندى

بوكس • بۇگىن، 09:42

تاۋەلسىزدىك تاسپاسى تاراتىلادى

تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلدىعى • بۇگىن، 09:40

قپل-ءدىڭ قىمبات فۋتبولشىلارى

فۋتبول • بۇگىن، 09:38

ۇقساس جاڭالىقتار