الەم • 19 قازان، 2021

جاڭا حالىقارالىق ءتارتىپتىڭ بەس نۇسقاسى

206 رەت كورسەتىلدى

مادريد. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىنگى جاھاندىق ينستيتۋتسيونالدىق ءتارتىپ ەسكىرگەن. بۇل تاڭعالارلىق جاڭالىق ەمەس. رەفورمانىڭ قاجەت ەكەنى بۇرىننان بەلگىلى ەدى. دەگەنمەن وزگەرىستەردى كوپتەگەن ادامنىڭ ويلاعانىنان دا جان-جاقتى ءارى شۇعىل جاساۋ كەرەك. 

ونىڭ سەبەبىن انىقتاۋ قيىن ەمەس. بيلىك جاڭا (جانە بۇرىنعىدان دا كوپ) ويىنشىلارعا تيەسىلى. اسىرە­سە مەملەكەتتىك ەمەس ويىنشىلار ۇل­كەن ىقپالعا يە. حالىقارالىق ىنتىماق­تاستىق ناقتى ەرەجەلەر مەن كەلىسىمدەرگە نەگىزدەلگەن قاتاڭ قۇقىقتىق تاسىلدەن جۇمساق زاڭ مەن ءوزىن ءوزى رەتتەۋگە نەگىز­دەلگەن ادىسكە اۋىستى. مۇنىڭ جارقىن مىسالى – 2015 جىلى قول قويىل­عان پاريج كليمات كەلىسىمى. قۇجات مەم­لە­كەت­تەردىڭ وزىنە العان مىندەتتە­مە­لەرىنە نەگىزدەلگەن.

وسىنداي وزگەرىستەر كەزىندە تۇراقتى­لىقتى ساقتاۋ ءۇشىن ماڭىزدى سالالار­داعى ىنتىماقتاستىقتى (ماسەلەن، قى­رىپ-جويۋ قارۋلارىن تاراتپاۋ جانە كلي­مات­تىڭ وزگەرۋى) قولداي وتىرىپ، قول­دا­نىس­تاعى تاسىلدەر مەن قۇرى­لىمداردى تۇبە­گەي­لى قايتا قاراۋىمىز كەرەك. وتكەن ايدا بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى باس اسسام­ب­لەياسىنىڭ 76-سەسسياسى (UNGA 76) باس­تالۋى وسى ۇدەرىستىڭ، حالىقارالىق ءتار­تىپتىڭ قانداي ەكەنىنەن حابار بەرەدى.

اۋقىمدى دەكلاراتسيالار مەن ءتۇزىلۋى ءتيىس تىزىمىنەن باسقا UNGA-76 جيى­نى «حالىقارالىق ءتارتىپ» پەن ونىڭ بولا­شاعىنا قاتىستى كوزقاراستى ناقتى­لادى. مۇنداي ۇستانىم بەس ساناتقا بولىنەدى. ولار – «تۋ ۇستاۋشىلار»، «امبيۆالەنتتى ويىنشىلار»، «سۋ جۇقپاس وپەراتورلار»، «بۇزۋشى ستراتەگتەر» جانە «جاڭارتۋشىلار».

ەۋروپالىق وداقتىڭ «تۋ ۇستاۋشىلار» اتانعانى تاڭعالارلىق ەمەس. تەك زاڭدا بار ءارى زاڭ ارقىلى ارەكەت ەتەتىندىكتەن، ەۋروپالىق وداق 1945 جىلدان كەيىنگى ەرەجەلەرگە نەگىزدەلگەن ءتارتىپتىڭ جەتەك­شى چەمپيونى سانالادى. ۇيىم سونداي-اق قۇندىلىقتارعا ارقا سۇيەيدى. وسىلايشا، رەتتەۋشى سۋپەر دەرجاۆا، وزىندىك «الەمدىك تورەشى» اتانۋعا ۇمتىلادى.

مۇنى ەۋروپالىق كەڭەستىڭ پرەزيدەنتى چارلز ميشەلدىڭ UNGA جيىنىنداعى بايانداماسىنان انىق اڭعاردىق. وندا ەۋروپالىق وداقتىڭ جاھاندىق، ەرەجەلەرگە نەگىزدەلگەن باستامالارداعى كوشباسشىلىعىن ايقىنداپ، بۇۇ جۇيەسىنىڭ نەگىزگى ۇستانىمدارىنا – «ەرەجەلەرگە نەگىزدەلگەن حالىقارالىق تارتىپكە» ورالۋعا شاقىردى. دەگەن­مەن ەۋروپالىق وداقتىڭ ۇستانىمىن­دا دا قاراما-قايشىلىق بار. رەسەي گازىن گەرمانياعا تىكەلەي جەتكىزەتىن «سولتۇستىك اعىن-2» قۇبىرى ەۋروپا­لىق وداقتىڭ ۇستانىمىنا سايكەس كەلە قويمايدى. سونداي-اق تاياۋدا جاسالعان فرانتسۋز-گرەك قورعانىس كەلىسىمى دە – وسى قاتاردا.

«امبيۆالەنتتى ويىنشىلار» رەتىندە امەريكا قۇراما شتاتتارى اتالادى. ءيا، اقش قازىرگى حالىقارالىق ءتارتىپتى قۇرۋعا جەتەكشىلىك ەتتى. ءارى ونداعان جىل بويى ونى بەلگىلەيتىن نەگىزگى ويىن­شى بولدى. بىراق امەريكا وزدەرى تەز كەلىس­كەن كەلى­سىمدەردى راتيفيكاتسيالاۋعا اسىق­­پا­دى. ەستەرىڭىزدە بولسا، اقش تاراپى پرە­­زي­دەنت ۆۋدروۋ ۋيلسون ىرگەتاسىن قالا­­عان ۇلتتار ليگاسىنىڭ بۇۇ-نىڭ رەسمي مۇشەلىگىنە ەنۋىنە قارسى داۋىس بەردى.

قازىرگى تاڭدا اقش پرەزيدەنتى دجو بايدەن ءتورت جىل بويى دونالد ترامپ باسقارعان كەزدەگى «امەريكا ءبىرىنشى» باس­­تاماسىنان كەيىن حالىقارالىق ءتار­تىپتىڭ ورتالىعىن «امەريكا قايتا ورال­عانىنا» الەمدى سەندىرگىسى كەلەدى. ء«وز حالقىمىزعا پايدا اكەلۋ ءۇشىن باسقا الەممەن دە تىعىز قارىم-قاتىناس جاساۋىمىز كەرەك. ءوز بولاشاعىمىزدى قامتا­ماسىز ەتۋ ءۇشىن باسقا سەرىكتەستەرمەن، ءوز سەرىك­تەس­تەرىمىزبەن ورتاق بولاشاققا ۇم­تىلۋى­مىز كەرەك»، دەدى ول بۇۇ-نىڭ باس اسسامبلەياسىندا سويلەگەن سوزىندە.

ايتسە دە، اقش بۇرىنعىدان بەتەر ءبىر پوليارلانا تۇسكەن. بايدەن اكىمشىلىگى قىتايمەن ۇلى دەرجاۆالىق باسەكەلەستىك ساياساتىن جالعاستىرىپ جاتىر. شىن مانىندە، بايدەن ايتقان ءسوزدىڭ كوپ بولىگى قىتايلىق ارىپتەسى سي تسزينپينگە ارنالعان.

«قاتەلەسپەڭىز، امەريكا قۇراما شتاتتارى ءوزىن، وداقتاستارىن جانە مۇد­دەلەرىن شابۋىلدان قورعاۋدى جالعاس­تىرادى. سونداي-اق اقش-تىڭ ماڭىزدى ۇلتتىق مۇددەلەرىن، سونىڭ ىشىندە تۇراق­تى جانە ىقتيمال قاۋىپتەردەن قورعاي بەرەمىز»، دەيدى ول.

«سۋ جۇقپاس وپەراتوردىڭ» وزىق ۇلگىسى سانالاتىن سي باسقاشا شەشىم قابىلدادى. ول پاندەميا باستالعاننان بەرى قىتايدان باسقا جەرگە اياق باسپادى. بۇۇ-عا قاتى­سۋ­شىلارعا ارناعان بەينە حابارلاماسىندا سي كەيىنگى كەزدە ايتىپ جۇرگەن «قاسقىرعا ءتان جاۋىن­گەرلىك سوزدەرىنەن» الىستاپ، الەمدى تىڭ­­داعىسى كەلەتىندەي ويدى جەتكىزدى. قىتاي­­دىڭ «الەم­دەگى بەيبىتشىلىكتى قۇرۋ­شى»، «حالىق­ارا­لىق ءتارتىپتى قورعاۋ­شى» رەتىن­دەگى كوز­قاراسىن العا تارتا وتىرىپ، «ىنتى­ماق­­تاستىق»، «بارىنە جەڭىس سىي­­لاي­تىن سە­رىك­تەستىك» جانە «ناعىز كوپ­جاق­­­تى­­لىق» تۋرالى ايتتى. سي حالىق­ارا­­لىق قۇ­­قىق­تى ءوز پايداسىنا قالاي قول­دانۋ­دى جاق­سى بىلەدى. دەگەنمەن ول شىن مانىن­­دە «ۆەستفال ەگەمەندىگىن» عانا مويىندايدى.

«ۆەستفال ەگەمەندىگى» – «بۇزۋشى ستراتەگتەردىڭ» ەڭ كورنەكتىسى سانالاتىن رەسەيدىڭ دە سۇيىكتى قاعيداسى. بىراق رەسەي سىرتقى ىستەر ءمينيسترى سەرگەي لاۆروۆتىڭ پىكىرى بويىنشا ەگەمەندىك «ەرەجەلەرگە نەگىزدەلگەن ءتارتىپ» جونىن­دەگى باتىستىڭ تۇجىرىمداماسىنا مۇل­دەم سايكەس كەلمەيدى. لاۆروۆتىڭ ءسوزى كوبى­نە ەلەنە بەرمەيتىن شىندىقتى اڭ­عار­تادى. رەسەي جاي عانا «بۇزۋشى» ەمەس. ءپۋتيننىڭ ءپوپۋليزمى مەن دەماگوگياسى – ليبەرالدى الەمدىك ءتارتىپتى بۇزۋ ءۇشىن مۇقيات جاسالعان ارەكەتتىڭ بولىگى.

سوڭعىسى «جاڭارتۋشىلار» دەپ ءۇندى­ستاندى ايتا الامىز. پرەمەر-مينيستر نارەندرا مودي ءوز سوزىندە ءۇندى­ستاندى «دەموكراتيانىڭ اناسى» رەتىن­دە سيپاتتاپ، ەلدە مىڭداعان جىلعا سوزىلعان دەموكراتيانىڭ ۇلى ءداستۇرى بار ەكەنىن جەتكىزدى. ءموديدىڭ ءۇندى دەموكراتياسىن بريتان وتارشىلدىق مۇراسىنان ءبولىپ قاراستىرۋى مىنانى اڭعارتادى. ورتا دەڭگەيدەگى مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارى ەسكى ينستيتۋتتىق ۇستانىمعا جاڭا سەرپىن بەرۋگە تىرىسادى.

كوپتەگەن ساراپشى جاڭا وداق­تاردى، كەلى­سىمدەر مەن ىنتىماقتاستىقتى سوعىستان كەيىنگى ليبەرالدى ءتارتىپتىڭ ورنىنا قالىپتاسىپ جاتقان جاڭا جاھان­دىق تارتىپسىزدىك رەتىندە قاراستىرادى. ولار بۇۇ مىنبەرىندە كەيبىر مەملەكەتتەر باسشىلارى ايتقان دەسترۋكتيۆتى نەمەسە اقىلعا قونبايتىن پىكىرلەرى مۇنى كۇشەيتۋى مۇمكىن دەپ قاراستىرادى.

«تۋ ۇستاۋشىلار» ادال، بەيتاراپ ديالوگ قۇرۋ ءۇشىن «جاڭارتۋشىلارمەن» (ارينە، اقش-پەن دە) ىنتىماقتاسۋى كەرەك. بۇل ليبەرالدى تارتىپكە عانا سۇيەنۋ­دى بىلدىرمەيدى. كەرىسىنشە قازىرگى الەمگە بەيىمدەلگەن، ماعىنالى جانە وي­لاس­تىرىلعان رەفورمانى قاراس­تىرادى. ەۋروپالىق وداق بۇل باستامانىڭ الدىڭ­عى قاتارىندا بولۋ كەرەك.

 

انا پالاسيو،

يسپانيانىڭ بۇرىنعى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى، دۇنيەجۇزىلىك بانك توبىنىڭ بۇرىنعى ۆيتسە-پرەزيدەنتى جانە باس كەڭەسشىسى، دجوردجتاۋن ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ شتاتتان تىس مۇعالىمى

Copyright: Project Syndicate، 2021.

www.project-syndicate.org

سوڭعى جاڭالىقتار

دجەرۆونتا دەۆيس جەڭىل سالماقتى تاڭدادى

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 17:45

ۇقساس جاڭالىقتار