سۇحبات • 17 قازان، 2021

شىندىق ايتىلعان جەردە قوعام داميدى - الدان سمايىل

262 رەت كورسەتىلدى

 

ۇلتتى ۇلت رەتىندە تانىتاتىن نىشاننىڭ ءبىرى –زيالى قاۋىم. حالقىمىز زيالىنىڭ ءسوزىن ەس تۇتىپ، سوعان ارقا سۇيەيدى. سونداي تانىمال تۇلعانىڭ ءبىرى – الدان سمايىل. جاقىندا بەلگىلى جازۋشى جەتپىس بەس جاسقا تولدى. ءبىز وسى مەرەيتوي تۇسىندا قالامگەرمەن كەزدەسىپ، تاۋەلسىزدىك، قايراتكەرلىك جانە كوركەمسوز ونەرى تاقىرىبىندا اڭگىمە وربىتكەن ەدىك.

ۇلتتىق يدەيا ابايدىڭ دانالىعىندا جاتىر

− ءسىز سوناۋ ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭ شاعىنان تاۋەلسىزدىكتى باياندى ەتۋ جولىندا كوپتەگەن مازمۇندى ماقالالار جازدىڭىز، سونداي ءبىر دۇنيەڭىزدە: ء«تىل مەن ۇلت جانە تاۋەلسىزدىك ۇعىمدارىن ءبىر-بىرىنەن ءبولىپ قاراۋعا بولمايدى» دەپسىز. وسىنى تارقاتىپ ايتاسىز با؟

− بيىل تاۋەلسىزدىكتىڭ وتىز جىلدىعىن اتاپ ءوتىپ وتىرمىز. تاۋەلسىزدىك دەگەن وتە كەڭ ۇعىم، ونى ايتقاندا ەڭ الدىمەن ءتىل ۇشىندا ازاتتىق تۇرادى. ءبىز ءۇش عاسىر وتارلىقتىڭ قامىتىن كيگەن ەلمىز. الدىمەن شىڭعىس حان جاۋلادى، ودان كەيىن رەسەي يمپەرياسىنىڭ قول استىندا بولدىق، كەيىنگى 70 جىلدا كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامىندا ءومىر سۇردىك. توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا، الەمدى ۋىسىندا ۇستاعىسى كەلگەن كسرو-نىڭ شاڭىراعى ورتاسىنا ءتۇسىپ، ونىڭ قۇرامىنداعى ون بەس رەسپۋبليكا ەگەمەندىگىن الدى. بۇل – ساياسي تاۋەلسىزدىك. سونىڭ ارقاسىندا ءوز الدىمىزعا جەكە مەملەكەت بولىپ، كونستيتۋتسيامىزدى قا­بىلداپ، شەكارامىزدى بەكىتتىك. ەكىنشى – ەكونوميكالىق تاۋەلسىزدىك. ال ءۇشىنشى – رۋحاني تاۋەلسىزدىك.

رۋحاني تاۋەلسىزدىكتىڭ باستى كري­تەريى – ءتىل. ءبىز انا ءتىلىمىزدى، شىن ما­نىندە، مەملەكەتتىك تىلگە اينالدىرا ال­­دىق پا؟ قازاقستاندا تۇراتىن ەتنوس­تاردىڭ ءبارى قازاقشا سويلەي مە، جوق الدە، ءبىز سولارعا جالتاقتاپ، بيىك مىنبە­دەن ءوز تىلىمىزدە سويلەي الماي وتىرمىز با؟ كەيبىر دەرەكتەردە، كەڭەس زامانىندا حالقىمىزدىڭ 40 پايىزعا جۋىعى ءوز انا ءتىلىن ۇمىتىپ، ورىسشا سويلەدى دەپ جازادى. شىندىعىندا، سولاي بولدى.

ءبىز وسى وتىز جىل ىشىندە قازاق ءتىلىنىڭ بار اسىلىن بويىنا ءسىڭىرىپ، قازاقشانى جەتىك سويلەيتىن، سويلەپ قانا قويماي، سول تىلدە مەملەكەت باسقاراتىن جاڭا تولقىن تاربيەلەپ شىعاردىق پا؟ رۋحاني تاۋەلسىزدىك الدىمەن وسىمەن ەسەپتەلەدى. بۇل جاعىنان، ەپتەپ كۇمىلجيمىز. قازىر وتىزداعى جاستاردىڭ دەنى قازاقشانى جاقسى بىلەدى دەي المايمىن. ويتكەنى ق­ازاقشا مەكتەپكە بارعان بالالاردىڭ كوبى ورىسشا سويلەيدى. ورىس مەكتەبىندە وقيتىن قازاق جەتكىنشەكتەرى دە جەتەرلىك. ءتىپتى جىل سايىن نۇر-سۇلتان مەن الما­تىدا ورىس مەكتەبىنىڭ قاتارى ارتىپ كەلەدى دەيدى. مۇنىڭ سەبەبى نەدە؟

− شىنىمەن نەدە دەپ ويلايسىز؟

− سەبەبى قازاق ءتىلى – شىن مانىندە، مەملەكەتتىك ءتىل تۇعىرىنا قونعان جوق. كونستيتۋتسياداعى ورىس ءتىلى «رەسمي ءتىل» بولىپ ەسەپتەلەدى دەگەن باپتىڭ سالقىنىن ءالى كۇنگە سەزىپ كەلەمىز. قازىر مەملەكەت باسشىسى ەكى تىلدە سويلەيدى، پارلامەنت ەكى تىلدە سويلەيدى، مينيسترلەر دە ەكى تىلدە سويلەيدى. بىراق مينيسترلىكتەردىڭ ىشىندەگى ءىس-قاعازدارى نەگىزىنەن ورىس تىلىندە تولتىرىلادى. ءبىز مەملەكەتتىك تىلگە كوشتى دەگەن مينيسترلىكتەردىڭ ءبارى تولىق كوشكەن جوق. وسىنى پارلامەنت قابىرعاسىندا جۇر­گەندە ەكى رەت تەكسەرگەنبىز، سوندا وعان كوزىم جەتكەن. قىسقاسى، بىزگە ساياسي باتىل­دىق قاجەت.

ەكىنشىدەن، بۇعان مەملەكەت كىنالى دەپ كەسىپ ايتۋعا بولمايدى. حالىقتىڭ دا كىناسى بار. مىسالى، ءوزىم تۇراتىن ۇيدە جە­دەل ساتىعا مىنگەن اتا-انالاردىڭ بالالارىمەن تەك ورىسشا سويلەسەتىنىن كۇندە كورەمىن. ءتىپتى مەنىڭ جاسىمداعى ۇلكەندەر دە نەمەرەسىنە ورىسشا ءتىل قاتادى. سولاردىڭ ساناسىندا: «وسى نەمەرەمدى قازاقشا تاربيەلەپ، ءوز انا تىلىندە وقىتايىن» دەسە، قولىن كىم قاعادى. سونىڭ ءبارى ۇلتتىق نامىستىڭ كەمدىگىنەن.

ءتىلدى ءبىلۋدىڭ دە ەرەكشەلىگى بار، ما­سەلەن ءبىر مينيستر نەمەسە دەپۋتات ءبىر-ەكى اۋىز قازاقشا ءۇن قاتسا، سوعان كادىمگىدەي قۋانامىز. بىراق ول قازاقشا ەمەس، رەسمي، جاتتاندى ءتىل. ەندى سولار قازاقتىڭ كوركەم ادەبي ءتىلىن قالىپتاستىرعان اباي­دى، مۇحتار اۋەزوۆتى جانە باسقا دا ۇلت قالامگەرلەرىنىڭ شىعارمالارىنداعى كوركەمدىكتى، قازاقشا تىركەستەردىڭ استارىنداعى ماعىنانى تۇشىنىپ وقي الا ما؟ ارينە، وقي المايدى. مىنە، وسىنداي وزەكتى ماسەلەلەردەن كەيىن رۋحاني تاۋەلسىزدىككە تولىق يە بولۋعا ءالى كوپ جۇمىس ىستەۋىمىز كەرەك.

قازىر انا ءتىلىمىزدىڭ كەلەشەگىنە الاڭ­داعان بەلسەندى جاستار وزدەرى قوعام قۇرىپ، ىسكە كىرىستى. مەن سولاردىڭ ءۇش-تورتەۋىن بىلەمىن. ولاردىڭ بىرەۋى ءتىل تاريحىنا ۇڭىل­سە، ەكىنشىسى – گرامماتيكانى زەرتتەۋدى قولعا الدى. ەندى ءبىرى ءتىلدىڭ ماڭىزىن ەلگە ءتۇسىندىرىپ ءجۇر. سولاردىڭ بىردە-بىرەۋى مەملەكەتتەن قارجى العان ەمەس، سوندا دا، ءتىلدى دامىتۋعا ءتيىستى مينيسترلىكتىڭ جۇمىسىن اتقارىپ جاتىر. وسىنداي ىنتالى جاستاردى قولداپ اكەتۋىمىز كەرەك. رۋحاني تاۋەلسىزدىك دەگەنىمىزدىڭ ءوزى جاستاردىڭ، بەلگىلى ءبىر ۇيىمداردىڭ شىن­دىقتى ايتا الۋى. مەملەكەت وسىنى قامتاماسىز ەتۋى قاجەت. شىندىق ايتىلعان جەردە قوعام داميدى.

− تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى زيالى قاۋىم وكىلدەرى ۇلتتىق يدەيا تۋرالى ايتىپ كەلەدى، ول جايىندا نە ايتاسىز؟

− شىن مانىندە، ساياسي، ەكونوميكالىق جانە رۋحاني تاۋەلسىزدىككە جەتكىزەتىن – ۇلتتىق يدەيا. ۇلتتىق يدەيا اياعى اسپاننان سالبىراپ تۇسپەيدى. مىسالى، قىتايدى الىپ ەلگە اينالدىرعان ۇلتتىق يدەيا – كونفۋتسي فيلوسوفياسى. كەزىندە ونى ماو تسزە دۋن جاقتىرماعانىمەن، ودان كەيىن بيلىك باسىنا كەلىپ، قىتاي ەكونوميكاسىن ءدۇر كوتەرگەن دەن ءسياوپيننىڭ ساياسي رەفورماسىن باتىستىڭ ەكونوميستەرى مەن ساياساتكەرلەرى «كونفۋتسيدىڭ كوممۋنيزمى» دەپ اتادى. نەگە دەسەڭىز، دەن ءسياوپينىڭ سايا­سي رەفورماسىنىڭ ءبارى كونفۋتسيدىڭ فيلوسوفياسىنان تۋعان. كونفۋتسيدىڭ نەگىزگى ءىلىمى – «ەڭ ءبىرىنشى قىتاي ادامىن سىيلاۋ، ودان اۋليە ەشكىم جوق»، «مەملەكەتتىڭ بارلىق كۇشى قىتاي ادامىن دامىتۋعا جۇمسالۋى كەرەك»، ء«وزىڭ جەتىلمەگەن ادام بولساڭ، وكىمەتتىڭ باسىنا ۇمتىلما»، «سەن ەگەر مەملەكەتتىڭ باسىندا وتىرساڭ ۇلت تۇسىنبەيتىن ءسوز ايتپا» دەپ كەلەدى.

− مىسالى، حاكىم اباي دانالىعى دا كونفۋتسيدەن كەم ەمەس...

− ءبىز ابايدى بيلىكتىڭ يدەولوگيالىق ۇستانىمدارىنا اينالدىرا الماي وتىرمىز. كونفۋتسي جىكتەپ، جىلىكتەپ ايتقان ويلار حاقىندا اباي دا تولعانعان. حاكىم «ادامدى ءسۇي، اللانىڭ حيكمەتىن سەز» دەدى. ونىمەن دە شەكتەلمەي، ادامزات­تى تۋعان باۋىرىڭداي تۇتاس سۇيۋگە شاقىردى. «قياناتشىل بولماقتى ەستەن كەتكىز» دەدى. «تالاپ، ەڭبەك، تەرەڭ وي، قاناعات، راقىم ويلاپ قوي» دەدى. ءبىلىم، عىلىمعا ۇگىتتەدى. «پايدا ويلاما، ار ويلا» دەدى. وسىلاردىڭ قايسىن الساڭ دا جەكە الەۋمەتتىك-فيلو­سوفيالىق كاتەگوريا بولا الار ەدى. تەگىندە، كونفۋتسيدىڭ «پاراساتتى تۇلعاسى» مەن ابايدىڭ «تولىق ادامى» – ەگىز ۇعىم. ءبىر سوزبەن ايتقاندا،ۇلتتىق يدەيانىڭ نەگىزى ابايدىڭ دانالىعىندا جاتىر.

 

ۇلتتى ۇيىستىرۋ ءۇشىن

مىنەز دە، كۇرەس تە كەرەك

− وتكەن توقسانىنشى جىلدار باسىندا تسەلينوگراد اتانعان وبلىس پەن قالانى، ءوزىنىڭ كونە اتاۋى – اقمولاعا اۋىستىرۋدىڭ باسى-قاسىندا ءجۇردىڭىز. بۇل ءىس قالاي جۇزەگە استى؟

− جاريالىلىقتىڭ جەلى وڭىنان سوققان 1990 جىلدىڭ مامىرىندا وسىندا ء«تىل جانە مادەنيەت» دەگەن قوعام قۇرىپ، ماقسات-مىندەتتەرىمىزدى ايقىنداپ، جۇمىسقا كىرىستىك. بۇل كەزدە تىڭ ولكەسىن باسقا ۇلت وكىلدەرى بيلەپ-توستەپ وتىرعان ەدى. ەڭ الدىمەن، وعان دەيىن بۋدەننىي اتالعان بۇرىنعى قاجىمۇقان اۋىلىنا داڭقتى بالۋاننىڭ اتىن قايتارىپ بەردىك. سودان كەيىن وبلىس پەن قالاعا اقمولا اتاۋىن قايتارۋدى قولعا الدىق. بۇعان 1990-جىلدان باستاپ كىرىستىك. ول كەزدە وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ا.براۋن ەدى، ۇمىتپاسام، سول جىلى قىركۇيەكتە، سونىڭ قابىلداۋىندا بولىپ، وبلىس پەن قالانىڭ اتىن تاريحي اتاۋى − اقمولاعا اۋىستىرۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىسىمدى ايتتىم. ول «نە ايتىپ تۇرسىڭ؟» دەپ شالقاسىنان ءتۇستى. «1832 جىلى وسىندا وكرۋگ قۇرىلعاندا اتى اقمولا بولدى، ونى حرۋششەۆ كەلىپ، «تسە­لينوگراد» دەپ وزگەرتىپ كەتتى. ەندى سونى قايتارۋ كەرەك» دەدىم. ول بولسا: «ەرتەگى سوقپاي، قولدارىڭنان كەلە­تىن جۇمىسپەن اينالىسىپ، تىنىش جۇرسەڭدەرشى» دەپ بەت قاراتپادى. وندا «وسى ۇسىنىستى وبلىستىق دەپۋتاتتار كەڭەسىنىڭ سەسسياسىنىڭ كۇن تار­تىبىنە كىرگىزەيىك» دەدىم. وعان كەلىستى. سەسسيادا مەنىڭ ۇسىنىسىمدى دەپۋتاتتار قابىلداعان جوق. سوسىن مەن: «ولارعا وسى ماسەلەنى زەرتتەيتىن وبلىستىق كەڭەستىڭ جانىنان كوميسسيا قۇرايىق» دەپ ەدىم، وعان دا قارسى بولدى. الايدا براۋن كو­ميسسياعا قۇرۋعا قارسى بولمادى. ماعان كەرەگى وسى ەدى. ءسويتىپ زاڭدى كوميس­سيا قۇرىلىپ، وعان قالاداعى ۇلتتىق مادەني ۇيىمداردىڭ مۇشەلەرى كىردى. كو­ميسسيانىڭ توراعاسى ءوزىم بولدىم. سودان «تسەلينوگراد وبلىسى مەن وبلىس ورتالىعى اقمولا بولىپ وزگەرتىلسىن» دەگەن ماقساتپەن وڭىردەگى اۋدان، اۋىلداردى ارالاپ 12 مىڭ قول جينادىق. وعان قالاداعى ۇلتتىق مادەني ورتالىقتارى دا قوسىلدى. ەندى وسى جينالعان قولدى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جوعارى كەڭەسىنە جەتكىزەيىن دەپ الماتىعا جول تارتتىم. ول كەزدە جوعارعى كەڭەس توراعاسى، جازۋشى ءابىش كەكىلباەۆ ەدى، ابەكەڭە كىرە الماعاننان كەيىن ەلدىڭ ۇسىنىسىن، ول كىسىنىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى، اقىن، جۋرناليست ەربول شايمەردەنوۆكە جولىعىپ، بارلىق ءمان-جايدى ءتۇسىندىرىپ، ايتتىم. ءسويتىپ ۋاقىت وتە بەردى.

سونىمەن نە كەرەك، 1993-جىلدىڭ جا­زى ەدى. جۇمىسقا كەلە جاتىپ، گازەت ساتاتىن دۇڭگىرشەكتەن «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىن الىپ، ءبىرىنشى بەتىن اشىپ قالسام، پرەزيدەنتتىڭ تسەلينوگراد وبلىسى مەن قالاسىن اقمولاعا اۋىستىرۋ تۋرالى جارلىعى جارىق كورىپتى. سوندا قالاداعى پەدينستيتۋتتىڭ ۇستازى، بەكەن نۇرتازين دەگەن ماتەماتيك عالىم اعامىز: «قۇداي-اۋ، وسى كۇنگە دە جەتتىك-اۋ» دەپ اعىل-تەگىل جى­لاعانى بار. سول كەزدە ءوزىم ارالاسىپ جۇرگەن ورىس زيالىلارى: ء«اي، سەندەردىڭ كۇندەرىڭ تۋدى، ەندى سەندەر «تىزەلەرىڭ باتتى» دەپ بىزدەن ءوش الماساڭدار بولدى. باسقاسىنىڭ بارىنە كونەمىز» دەپ ايتقانى بار ەدى. ءتىپتى 1993 جىلى ورىستىڭ كەيبىر ازاماتتارى بالالارىن ءبىز اشقان قازاق بالاباقشاسىنا بەردى. سولاردىڭ وسى بەت­الىسىن مەملەكەت ءىلىپ اكەتە المادى.

− تاعى قانداي جۇمىستار اتقا­رىلدى؟

− 1990-جىلدان باستاپ ورىس مەكتەپ­تەرىنەن قازاق سىنىبىن اشۋعا قالاداعى كوپقاباتتى ۇيلەردى ارالاپ، قول جيناپ، بالالاردى تارتتىق. بالاباقشاداعى قازاق توبىن اشۋ ءۇشىن دە وسىلاي جاسا­دىق. ءتىپتى قازاق بالاباقشاسىنا بارا­تىن بالدىرعاندار كوبەيىپ، جەكە قازاق بالاباقشاسى كەرەك بولعاسىن، قالا­لىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى امان­جول بولەكپاەۆ پەن وبلىستىق پارتيا كومي­تەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى قايسار وماروۆ دەگەن ازاماتتار ۇلكەن قولداۋ كورسەتىپ، وسىنداعى «قۇرىلىس كومبيناتى» دەگەن ۇلكەن مەكەمەنىڭ باقشاسىن الىپ بەردى.

وسى جەردە قالالىق ءبىلىم باسقارما باسشىسىنىڭ قياناتىن ايتا كەتەيىن. شوۆينيست ەگوۆتسەۆ دەگەن ءبىز تاپسىرعان وتىنىشتەردى جىرتىپ تاستاعان. سوعان قىركۇيەكتىڭ الدىندا بارىپ، «ەندى قانشا قازاق سىنىپ اشاسىزدار» دەسەك، «ماعان ەشقانداي ءوتىنىش تۇسكەن جوق» دەپ قاراپ تۇر. سودان قايتا ءبىر جەتى ىشىندە قول جيناپ، قالالىق اتقارۋ كوميتەتىنە تاپسىرىپ، قازاق سىنىبىن اشتىق. ەندى انا تىلىمىزدە وقۋلىقتار كەرەك بولعاسىن قىزىلوردا، الماتى، قازىرگى تۇركىستان وبلىستارىنىڭ ءبىلىم باسقارماسىنا حات جازىپ، ولار بىزگە وزدەرىنەن ارتىلعان وقۋلىقتاردى پوشتامەن سالىپ جىبەردى.

− سوندا قازاقشا قانشا سىنىپ اشىلدى؟

− قىسقاسى، قالاداعى قازاق سىنىبى اشىلماعان ءتورت مەكتەپ قانا بولدى، باسقاسىنىڭ بارىندە اشىلدى. سوسىن ونى اۋدانداردا جالعاستىردىق. ۋاقىت زىمىراپ ءوتىپ جاتتى. ەندى ول بالالار 3-4 سىنىپقا كوشتى، ولارعا ساباق بەرەتىن مۇعالىمدەر جوق. ورىس مەكتەپتەرىندە ءبىلىم بەرىپ جۇرگەن قازاق ۇستازدارىمەن سويلەسىپ، ولاردى وسىنداعى ءبىلىم جەتىلدىرۋ ينس­تيتۋتىنان قايتا دايارلىقتان وتكىزدىك. ولارعا قوسىمشا اقى تولەندى.

سونىمەن قاتار سول كەزدەگى شاھارداعى مەديتسينا ينستيتۋتى، پەداگوگيكالىق ينس­تيتۋت، اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتى جانە ينجەنەرلىك جول-قۇرىلىس ينستيتۋتى سەكىلدى ءتورت جوعارى وقۋ ورنىنىڭ نەگىزگى فاكۋلتەتتەرىنەن قازاق ءبولىمىن اشقىزدىق. ءسويتىپ وقۋعا كەلگەن ابيتۋريەنتتەر ەمتيحاندى قازاقشا تاپسىردى. وسى جۇمىستىڭ ىسكە اسىپ كەتۋىنە، سول وقۋ ورىندارىندا ىستەگەن سانالى، پاراساتتى ازاماتتاردىڭ كومەگى كوپ ءتيدى. ولار ورىسشا وقۋلىقتاردى وزدەرى اۋدارىپ، قازاق جاستارىن وقىتتى. قازىرگى سادۋاقاس عىلماني اتىنداعى مەشىتتى سالدىرۋعا ۇيىتقى بولدىق.

ۇلتتى ۇيىستىرۋ ءۇشىن مىنەز دە، كۇرەس تە كەرەك. ءتىل جانە مادەنيەت قوعامىن باسقارىپ ءجۇرىپ، تاياق تا جەدىم، ءسوز دە ەستىدىم. وسىنداعى كازاكتاردىڭ العاشقى قۇرىلعان ۇيىمىن ءبىز وسى جەردە تاراتىپ جىبەردىك. ادىلەت باسقارماسىنىڭ كازاكتاردىڭ ۇيىمىن تىركەگەن جارعىسىن ورتالىق الاڭدا شەرۋگە شىعىپ الدىرىپ تاستادىق. سول ەرەۋىلدەن كەيىن كازاكتار مەنىڭ بالامدى ساباپ كەتتى، وزىمە دە تەلەفون سوعىپ، قوقان-لوقى جاسادى.

بىتىك جازۋى كۇنى اتالسا...

− ەكى مارتە پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى بولدىڭىز، سوندا كوتەرگەن وزەك­تى ماسەلەلەردىڭ ىشىندە «وسى ۇسى­نى­­سىم جۇزەگە اسپادى-اۋ» دەگەن وكىنى­شىڭىز بار ما؟

− ءبىرىنشى، پارلامەنت ماجىلىسىندەگى ارىپتەستەرىم گۇلنار سەيتماعامبەتوۆا، گۇلميرا يسيمباەۆا ۇشەۋمىز بالالاردى زياندى اقپاراتتاردان قورعايتىن زاڭ جوباسىن جازدىق. سول زاڭ ءبىزدىڭ ۋاقىتىمىزدا ء«داستۇرلى ەمەس جىنىستىق قاتىناسقا تۇسكەندەردىڭ كامەلەتكە تول­ماعان بالالاردىڭ اراسىنا ۇگىت-نا­سيحات جۇرگىزۋگە رۇقساتى جوق» دەگەن ءبىر تارماقشاسى ءۇشىن قابىلدانبادى. سە­ناتتان ءوتىپ تۇرىپ، كۇشىنە ەنبەي قال­دى. ءبىز كەتكەننەن كەيىن پارلامەنتتىڭ التىنشى شاقىرىلىمدا زاڭ جوباسى قايتادان كىرىپ، بىراق مەن ايتىپ وتىرعان تارماقشاسىز ءوتتى. وسىنىڭ سالدارى ۇلكەن. ءبىز يسلام دىنىندەگى زايىرلى قازاق ەلى بولا وتىرىپ، سول ازعىنداردان ءوزىمىزدىڭ جاسوسپىرىمدەردى قورعاي الماعانىما وكىنەمىن.

ەكىنشى، جۇزەگە اسپاي قالعان نارسە، سلاۆيانتەكتەس مەملەكەتتەر جىل سايىن كيريلليتسا كۇنىن اتاپ وتەدى. بىزدە كۇلتەگىن ەسكەرتكىشىندەگى، وركەنيەتىمىزگە ايعاق بولاتىن بىتىك جازۋى بار. سلاۆياندار كيريلليتسانى اتاعاندا، ءبىز نەگە ءوزىمىزدىڭ ءتول جازۋ كۇنىن اتاپ وتپەيمىز دەگەن ماسەلە كوتەردىم. بۇعان ءماجىلىستىڭ الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى داريعا نازارباەۆا بولعاندا، وسى ماسەلەنى قايتا كوتەرىپ، ول كىسىنىڭ كوزىن جەتكىزدىم. وسىعان وراي ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە كونفەرەنتسيا ۇيىم­داستىردىق. اتالعان جوعارى وقۋ ورنىنا كۇلتەگىن ەسكەرتكىشى 18 مامىردا قويىلدى. ەندى سول كۇندى بىتىك جازۋى، بىلايشا ايتقاندا، جىل سايىن تۇركى جازۋ كۇنى اتالاتىن بولسىن دەگەن شەشىم قابىلداندى. ونى ۇكىمەت باسشىسى مەن ءتيىستى ورگاندارعا بەردىك، ولار دا بۇل ۇسىنىستى قوستادى. بىراق بىتىك جازۋى كۇنى اتالىپ وتىلمەدى. نەگە ەكەنىن ءالى كۇنگە بىلمەيمىن.

ءۇشىنشى، تىلدەر تۋرالى زاڭنىڭ 23-بابىنا سايكەس «قازاق ءتىلىن بىلەتىن كاسىپتەردىڭ ءتىزىمىن جاساۋ كەرەك» دەگەن ماسەلەنى كوتەرىپ باقتىم. ەگەر سونى جاسايتىن بولساق، مەملەكەتتىك ءتىلدى ايقايلاماي دامىتاتىن ەدىك. قازاق ءتىلىن جەتىلدىرەتىن ءبىر تەتىك وسى. سونداي-اق تىلدەر تۋرالى زاڭنىڭ ىشىندە «قازاق تىلىمەن ورىس ءتىلى قاتار قولدانادى» دەگەن باپتار تولىپ جاتىر، سولاردى ءسۇزىپ شىقساڭىز، «ورىس ءتىلىن قاتار قولدانىلادى» دەگەن تارماقتاردى ەركىن الىپ-تاستاۋعا بولادى. مەن وسى تىلدەر زاڭىنا وزگەرىستەر ەنگىزۋدى ايتىپ ەدىم، ول دا قابىلدانبادى.

ادەبيەتتى

ادەبيەتشىلەر عانا وقيدى

− جۇرتشىلىق ءسىزدى الدىمەن قابىر­عالى قالامگەر رەتىندە جاقسى ءبىلىپ، شى­عار­مالارىڭىزدى ۇناتىپ وقيدى. جازۋ­شىلىققا قالاي كەلدىڭىز؟

− جاس كۇنىمنەن ولەڭگە ءۇيىر بولدىم. سوندا دا اكەم مەنى وقۋ بىتىرگەسىن «سەن ينجەنەر بولاسىڭ، جالاقىڭ كوپ بولادى، سودان قۇرمەتتى ماماندىق جوق» دەپ قاراعاندىنىڭ پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىنا بەردى. ءسويتىپ سول جوعارى وقۋ ورنىنىڭ تاۋ-كەن فاكۋلتەتىنە قابىل­داندىم. ءبىرىنشى كۋرستا جۇرگەندە ءبىزدى كومىر قازىپ جاتقان شاحتاعا الىپ باردى. ادام تۇسەتىن جەر ەمەس ەكەن، سىرتقا شىق­قانشا بەرەكەم كەتتى. « بەس جىل وقى­عاندا، باراتىن جەرىم وسى بولسا» دەپ ويلانىپ قالدىم. سول كەزدە «ورتالىق قازاقستان» گازەتىندە جازعان دۇنيەلەرىم جاريالانىپ جۇرەتىن. سونداعى مادەنيەت ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى دە بارعان سايىن ماعان: «سەنىڭ قولىڭنان جازۋ كەلەدى» دەپ جىلى ءىلتيپاتىن بىلدىرەتىن. سونىمەن ءبىر كۇنى بەكىندىم دە وقۋدى تاستاپ، اۋىلعا ورالدىم. اكەم وعان اشۋلانىپ، مەنى «يگىلىك» دەگەن جەردە وتىرعان قويشىعا كومەكشى ەتىپ جىبەردى. اۋىلدا ءبىر جىل قوي باعىپ، كەلەسى جىلى الماتىداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنە ءتۇستىم.

− العاشقى پروزالىق كىتابىڭىز قاشان جارىق كوردى؟

− ءۇشىنشى كۋرستا وقىپ جۇرگەندە الماتى وبلىسىنىڭ «جەتىسۋ» گازەتى جاڭا جازىپ جۇرگەن جاستارعا ادەبي بەت ارناي­دى، ونى ورالحان بوكەي جيناقتاپ جاتىر» دەگەندى ەستىپ، «مارعاسقا» دەگەن اڭگىمەمدى اپارىپ بەردىم. ونى ورەكەڭ ۇناتىپ، جىلى پىكىرىن ءبىلدىردى.

وقۋ بىتىرگەننەن كەيىن جولدامامەن اقمولاعا كەلىپ، راديودا، وبلىستىق گازەتتە جۇمىس ىستەدىم. ول كەزدە گازەت جۇمىسى قيىن، ءىسساپاردان كوز اشپايسىز. ءسويتىپ جۇرگەندە، ءبىر كۇنى ورالحان اعا جۇمىسقا: ء«اي، سەن قايداسىڭ، سەنەن اجەپتاۋىر جازۋشى شىعادى دەپ جۇرسەم، نەگە جوعالىپ كەتتىڭ. قولىندا جازعان دۇنيەلەرىن بول­سا، ماعان الىپ كەل، «جالىن» دەگەن جاس­تارعا ارنالعان باسپا اشىلدى، سوعان اۋى­سىپ جاتىرمىن» دەپ حابارلاستى. سودان جازعاندارىمدى ۇستىنەن ءبىر قاراپ، تو­لىق­­تىرىپ، الماتىعا اپاردىم. وسى­لاي «تامىزدىڭ تاڭى» دەگەن العاشقى جيناعىمدى ورەكەڭ شىعارىپ بەردى.

كەيىن ول كىسى «جۇلدىزعا» كەتتى، «قازاق ادەبيەتىنە» باردى، سوندا دا ول مە­نىڭ اڭگىمە-پوۆەستەرىمدى جاريالاپ ءجۇردى. قىس­قاسى، ورالحان بوكەيدىڭ قولدا­ۋىنىڭ ارقاسىندا ادەبيەتكە ورالدىم. «الا­بۇعانىڭ اجالى» دەگەن اڭگىمەم دە كولدىڭ بيلىگىنە تالاسقان الابۇعا مەن شورتان ءبىر-بىرىنە بيلىكتى قيماي، ەكەۋى دە قارماققا تۇسەدى. شىعارما سولاي اياقتالاتىن. سونىڭ اياعىن ورەكەڭ «بىراق ولار بۇل وزەن-ومىردە تاعى دا ءبىر الابۇعا ءوسىپ كەلە جاتقانىن بىلگەن جوق» دەپ قوسىپتى.

− شىعارمالارىڭىزدىڭ جەلىسىندە اڭىز-ءاپسانالار قوسارلانىپ جۇرەدى. مۇنى ءسىز ادەيى قولداناسىز با؟

− بۇل مەنىڭ ەرەكشەلىگىم دەسەم بولادى. قازىرگى ءومىردىڭ شىندىعىن اشۋ ءۇشىن ەرتەدە بولعان اڭىزداردىڭ كومەگى كوپ. تىرشىلىكتە بولىپ جاتقان قۇبىلىستار مەن ءىس-ارەكەتتەردىڭ كونە داۋىرمەن جالعاسقان ءبىر سىلەمى بار. بۇگىنگى ءومىردى وتكەن اڭىز­دارمەن قيۋلاستىرىپ، باياندايتىن بولسا، ونىڭ وقىرمانعا اسەرى مول بولادى. مىسالى، ءابىش كەكىلباەۆتى وقۋ قيىن دەيدى، نەگىزى، ول كىسىنىڭ تۋىندىلارى ادام­نىڭ جان دۇنيەسىنە تەرەڭ بويلايدى. ورالحان دا سولاي. ال ادامنىڭ مىنەزىن، بولمىسىن كىشكەنتاي دەتالمەن اشىپ بەرەتىن جازۋشى – سايىن مۇراتبەكوۆ. ءبىز كىتاپ وقىپ وسكەن ۇرپاقپىز. مەن ءوز زامانىمداعى ۇلكەن-كىشى جازۋشىنىڭ ءبارىن وقىدىم. قازىر ادەبيەتتى بەلگىلى ءبىر توپ پەن ادەبيەتشىلەر عانا وقيتىن بولدى. قوعام ادەبيەتتەن الىستاي باستاعاسىن كلاسسيك دەيتىنىمىز كوبەيدى.

− «كلاسسيك» دەپ قالدىڭىز، قازىر وسى ءسوزدىڭ سالماعى تىم جەڭىلدەپ كەتكەن جوق پا، جالپى «كلاسسيكا» دەپ نەنى ايتامىز؟

− مەنىڭشە، «كلاسسيكا» دەپ، ءبىرىنشى قانشاما عاسىر بويى قازاقتىڭ قۇمارىن قاندىرعان «حالىق اندەرىن»، ەكىنشى، «قازاق ەرتەگىلەرىن»، ءۇشىنشى – «ماقال-ماتەلدى» ايتار ەدىم. كوركەم ادەبيەتكە كەلگەندە، ابايدان ارتىق كلاسسيك جوق. عابيدەن مۇستافين: « ابايدى مەنىڭ اتام وقىدى، ودان اكەم وقىدى، ءوزىم وقىدىم، مەنەن كەيىن بالام وقىدى، ەندى ونىڭ بالاسى وقيدى. ويتكەنى ابايدىڭ پوەزياسى – شىنايى، سەنىڭ سانا-سەزىمىڭدى قوزعايتىن تەرەڭ ويلار» دەپ ايتىپتى. شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ «اق كەمەسىن» كلاسسيكا دەۋگە بولادى. وندا قىرعىز حالقىنىڭ تاعدىرىن 2-3 كەيىپكەرمەن تۇگەل اشقان. قازىر الەم ادەبيەتىندە سۇرىپتاۋ ءجۇرىپ جاتىر. كەزىندە قازاق ادەبيەتىنەن الەمدىك شىعارمالار قاتارىنا مۇحتار اۋەزوۆ قانا كىردى. الدىڭعى جىلى تاعى سونداي ءجۇز اتاقتى جازۋشىنىڭ تۋىندىلارى ەنگەن جيناق شىقتى. وعان ءبىزدىڭ ەلىمىزدەن عانا ەمەس، كەشەگى كەڭەس وداعى قۇرامىنداعى تۇركىتەكتەس حالىقتاردان شىققان جازۋشى­لاردان ەشكىم جوق. سول جيناقتا بەسىنشى بولىپ، لەۆ تولستويدىڭ «سوعىس جانە بەيبىت­شىلىگى» ەمەس، «قاجىمۇراتى» ەمەس، «اننا كارەنيناسى» تۇر. نەگە؟ ويت­كەنى جازۋشى وسى رومانىندا ورىستىڭ اقسۇيەك ايەلى مەن اقسۇيەكتەرىنىڭ ءومىرى ارقىلى بۇكىل رەسەيدىڭ بولمىسىن بەرگەن. «اننا كارەنينا» − ورىس رۋحانياتىنىڭ قۇربانى. لەۆ تولستوي ەگەر وسىلاي كەتە بەرسەك، ۇلتىمىز قۇربان بولادى دەگەن ويدى مەڭزەگەن. تۇيىندەپ كەلگەندە، ناقتىلى ءبىر ۇلتتىڭ، ادامنىڭ ناقتىلى ءبىر كەزەڭدەگى باستان كەشكەندەرىن سۋرەتتەي وتىرىپ، سول ۇلتتىڭ بولمىسىن اشىپ، سونىڭ تاعدىرىنا قاتىستى وي ايتقان كوركەم تۋىندىنى كلاسسيكا دەر ەدىم.

− اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

 

اڭگىمەلەسكەن

ازامات ەسەنجول،

«Egemen Qazaqstan»

سوڭعى جاڭالىقتار

اماناتقا ادالدىق

ادەبيەت • كەشە

ديلليان ۋايت قاھارىنا ءمىندى

كاسىپقوي بوكس • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار