زاڭگەر جانە مەملەكەتتىك ءتىل

قازاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ مەن ونى مەڭگەرۋ تۋرالى اڭگىمەنىڭ ايتىلىپ جۇرگەنىنە, قاراپ وتىرساق, 20 جىلداي ۋاقىت ءوتىپتى. ەش وزگەرىس جوق دەۋدەن اۋلاقپىز ارينە, بىراق كوپشىلىك قۇلشىنا مەڭگەرىپ, مەم­لەكەتتىك ءتىلدى مويىنداپ, مارتەبەسىن جوعارىلاتىپ جاتىر دەپ تە ايتا المايمىز. ارادا وسىنشا جىل وتسە دە قازاق ءتىلىنىڭ ەڭسەسىن كوتەرۋ وسى كۇنگە دەيىن ءوزىنىڭ شەشۋىن تاپپاعان باستى ماسەلەنىڭ ءبىرى بولىپ تۇر. ال ەلدىڭ ەلدىگىن تانىتاتىن ءتۇر-تۇسىنەن كەيىن انا سۇتىمەن بويعا داريتىن انا ءتىلى دەسەك, وسى ءتىلدىڭ كوسەگەسىن كوگەرتىپ, ءورىسىن كەڭەيتۋ ۇلتىم دەگەن ۇرپاقتىڭ موينىنداعى قارىزى بەن پارىزى ەمەس پە؟!. ەگەمەندىكتىڭ ارايلاپ تاڭى اتقان كەزەڭدە ەندى بۇدان بىلاي زاڭسىز ءارى نەگىزسىز اياسى قىسىلىپ, تىنىسى تارىلعان قازاق ءتىلىنىڭ باعى جانار دەپ جاس بالاشا سەنگەن ەدىك. الايدا بۇل توڭىرەكتەگى الىپۇشپا كوڭىل كوپ ۇزاماي سۋ سەپكەندەي باسىلدى. سەبەبى, قازاق ءتىلىنىڭ ماسەلەسىن كو­تەرۋ, ونىڭ كۇندەلىكتى ومىردە قولدانۋ اياسىن كەڭەيتۋ جان-جاققا جالتاق­تاۋمەن جۇزەگە اسۋدا. ۇزاق جىلدار ىشىندە ەشقانداي جۇمىس جۇزەگە اسپادى, سەڭ جىبىمەدى دەپ ايتۋعا بولمايدى. قازاق ءتىلىن ۇيرەنەمىن, بىلەمىن دەگەن ادامعا بارلىق جاعداي جاسالعان, باعدارلاما قالىپتاسقان. مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ بارلى­عىندا دەرلىك مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرە­تۋ كۋرستارى ونداعان جىلداردان بەرى ءوز جۇمىسىن توقتاتقان ەمەس. الايدا ىقىلاس بولماعان سوڭ ەڭبەكتىڭ ەش بولاتىنى بار. تاقىرىپتى جالپىلاماي-اق كو­تەرىپ وتىرعان پروبلەمانىڭ زاڭ­گەرلەر اراسىنداعى قولدانىس اياسىن قاراستىرايىن. قىرى مەن سىرى مول, ناقتىلىقتى تالاپ ەتىپ, بولجام مەن بوساڭسۋعا جول بەرمەيتىن زاڭ سالا­سىندا, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىندا, ەلىمىزدىڭ ەلدىگىن, حالىقتىڭ ەرتەڭگە دەگەن سەنىمىن نىعايتار زاڭگەرلەر اراسىندا مەملەكەتتىك ءتىل ءوزىن ءالى دە ەركىن سەزىنە الماي وتىرعانى جاسى­رىن ەمەس. بۇل ورگانداردا قازاق ءتىلى ءىس قاعازدار اينالىمىنا ءىشىنارا عانا ارالاسىپ ءجۇر. زاڭ سالاسىندا ءالىم­ساقتان انا ءتىلىمىز مۇشكىل حال كەشىپ كەلەدى دەسەك, قاتەلەسەمىز. ءتىل جانا­شىرلارى ايتىپ, باسىلىمداردا جازىپ جۇرگەندەي, وتكەنگە زەر سالساق, قازاق ءتىلى مەملەكەتارالىق قاتىناس ءتىلى دە بولعان. قازاق حاندىعىنىڭ ىرگەسىن كوتەرگەن ءاز جانىبەك, كەرەي حانداردان باستاپ قاسىم, اقنازار, ەر ەسىم, ءاز تاۋكە, ابىلاي حاندار مەم­لەكەتتىك, مامىلەگەرلىك قۇجاتتار­دى قازاق تىلىندە جۇرگىزگەن. “قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى”, “جەتى جارعى”, بەس دۋان ەل بيلەرىنىڭ باسقوسۋىندا تالقىلانىپ قابىلدانعان 73 باپتان تۇراتىن نۇسقاسىن حاكىم اباي جازعان “قارامولا” زاڭى انا تىلىمىزدە جارىق كورگەن. ەندەشە, بۇگىندە رەسمي ءتىلدى, زاڭ ءتىلىن قازاقشالاندىرۋ اسا اۋىر, ادام بالاسى ءتۇسىنىپ, ۇعىنىپ بول­ماي­تىن ءسوز جيناعى رەتىندە قابىلداۋ جالقاۋلىقتىڭ, نەمقۇرايلىقتىڭ بەلگىسى ەكەنى انىق. ماسەلەنى شەشۋدىڭ العىشارتتارىنىڭ ءبىرى – الدىن-الا تەرگەۋ كەزىنەن باستاپ مۇمكىندىگىنشە ءتيىستى قۇجاتتاردى مەملەكەتتىك تىلدە جۇرگىزۋگە تىرىسۋ. ەلباسى ن.نازار­باەۆتىڭ ۇنەمى “قازاق قازاقپەن قا­زاقشا سويلەسسىن” دەپ قايتالاۋىنىڭ سىرى – وتانشىلدىقتىڭ, ۇلتتىق تۇعىرىمىزدى بەكەمدەۋدىڭ, تەكتى تاربيەنىڭ تەمىرقازىعى – انا ءتى­لىمىزدىڭ تاعدىرى ءوز قولدارىڭدا دە­گەنى ەمەس پە؟!. ەندەشە, ەل تىنىش­تىعىنىڭ ساقشىسى بولعان جىگىتتەر­دىڭ, حالىقتىڭ قورعانى بولعان زاڭگەر ازا­ماتتاردىڭ انا تىلىنە دەگەن كوز­قاراسى وزگەرسە, قۇقىق قورعاۋ ورگان­دارىندا مەملەكەتتىك تىلدە ءىس جۇرگىزۋ كەڭىنەن تارالا باستارى انىق. بۇگىندە سوتقا كەلىپ تۇسكەن قىلمىستىق, ازا­ماتتىق, اكىمشىلىك ىستەردى قاراپ, سارا­لاپ وتىرساق, الدىن-الا تەرگەۋ ورگاندارى قىزمەتكەرلەرى وزدەرىنە ىڭعايلى, جەڭىل بولۋ ءۇشىن قالىپ­تاسقان تاجىريبە بويىنشا كۇدىكتى­لەر­دەن جاۋاپ الۋدى تەك ورىس تىلىندە جۇرگىزەدى. كۇدىكتى رەتىندە ۇستالعان ازاماتتان قاي تىلدە جاۋاپ بەرۋ ىڭعايلى ەكەندىگىن سۇراۋ, رەسمي ءتىلدى دۇرىس تۇسىنبەي جاتقان جاعدايدا تەرگەۋدى مەملەكەتتىك تىلدە جالعاس­تىرۋعا تالپىنىس جاساۋ تاجىريبەدە جوقتىڭ قاسى. وسىنىڭ سالدارىنان كەيىن ءىس سوتقا كەلىپ تۇسكەندە ءتۇرلى كەدەرگىلەر تۋىنداپ, جابىرلەنۋشى نەمەسە ايىپتالۋشى تاراپ ءىستىڭ ءمان-جايىن تولىق ءتۇسىنۋ ءۇشىن سوت وتى­رىسىنىڭ قازاق تىلىندە جۇرگىزىلۋىن تالاپ ەتۋى سيرەك كەزدەسەتىن جاعداي ەمەس. وسىعان وراي سوت ورگاندارىنا بارلىق الدىن-الا تەرگەۋدىڭ ايىپتاۋ قورىتىندىسىن قازاقشالاۋعا تۋرا كەلەدى. كەي ازاماتتار وزدەرىنىڭ نە تۋراسىندا ايىپتالىپ جاتقاندارىن سوتتان ايىپتالۋ قورىتىندىسىن قازاقشا العان كەزدە تۇسىنە باستايتىن كەزدەرى دە كەزدەسىپ جاتادى. بۇل زاڭسىزدىقتى جويىپ, زاڭدىلىقتى ساقتاۋعا ءتيىس زاڭگەرلەرىمىزدىڭ كەي كەزدە ءتىل تۋرالى زاڭعا قايشى ارەكەت جاساۋىنىڭ بەلگىسى. مۇنىڭ باستى سەبەبى, جاسىراتىنى جوق, ءتىل تۋرالى زاڭنىڭ ورىندالۋىنا دەگەن قاتاڭ تالاپتىڭ بولماۋى. بىزدە قالىپتاسقان تاجىريبە بويىنشا, باسشى تاڭەرتەڭ ءتىل پروبلەماسىن كوتەرسە, تۇستەن كەيىن سول باعىتتاعى جۇمىس جاندانا باستايدى دا كەلەر كۇنى قايتا ۇمى­تىلادى. ال قاتاڭ تالاپ قويىلماعان سوڭ ناتيجەنىڭ دە شالا بولارى انىق. قوستاناي وبلىستىق سوتىنا وتكەن جىلى تۇسكەن 18500 كىرىس قۇجاتتا­رىنىڭ ۇشتەن ءبىرى قازاق تىلىندە كەلگەن. ال ولارعا قايتارىلعان قازاق تىلىندەگى جاۋاپتىڭ دا قاراسى وسىعان جەتەعابىل. دەگەنمەن كەيبىر اۋدان­دىق, قالالىق سوتتاردىڭ ءىس قاعازىن مەملەكەتتىك تىلدە جۇرگىزۋى ءالى دە شا­بان. مىسالى, قارابالىق اۋدانىندا – 5, قوستاناي قالالىق سوتىندا – 4, ليساكوۆ قالالىق سوتىندا 6 پايىز عانا بولىپ وتىر. قوستاناي وبلى­سىن­داعى 27 اۋداندىق جانە وعان تەڭەستى­رىلگەن سوتتاردىڭ بارلىعىندا دەرلىك ءىس قاعازدارى نەگىزىنەن ورىس تىلىندە جۇرگىزىلەدى. بۇل تىلدىك ورتانىڭ جۇ­تاڭ­دىعىنا جانە جوعارىدا ايتقانداي تەرگەۋ جۇمىستارىنىڭ جۇرگىزىلۋىنە دە بايلانىستى تالاپتىڭ ازدىعىنان دا بولىپ وتىرعان كورىنىس. سوتتاردا ءىس قاعازدارىنىڭ ىشكى اينالىمى قازاق تىلىندە جۇرگىزىلۋى كەرەك دەسەك, قوستاناي وبلىسىندا 2007 جىلدان بەرى ەشقانداي جۇمىستار اتقارىل­ماعان. تەك وتكەن جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىنان باستاپ سەڭ قوزعالىپ, سوت­تاردىڭ ءوز اراسىندا جانە مەم­لەكەتتىك مەكەمەلەرمەن حات-حابارى مەملەكەتتىك تىلدە جازىلا باستادى. دەگەنمەن, سوت سالاسىنداعى قىز­مەتكەرلەر, سۋديالاردىڭ بارلىعى بىردەي قازاقشا سويلەپ كەتتى دەپ ايتا المايمىز. قارا قىلدى قاق جارعان سۋديالار اراسىندا ەسكىلىكتەن باس تارتىپ, ۋاقىت تالابىنا ساي ءتىل ماسەلەسىن تۇپكىلىكتى شەشۋگە بەلسەنە ارالاسىپ كەتكەندەرى از. ال زاڭ­گەرلەرگە مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەتۋدەگى ءار ءوڭىردىڭ قولدانىپ جۇرگەن ءوز ءتاسىلى ازىرگە ايتارلىقتاي ناتيجە بەرىپ وتىرعان جوق. ءار باسشى ءوز شاما-شارقىنا قاراي ۇجىمعا قازاقشا ۇيرەتۋگە تالپىنىس جاسايدى, قازاق تىلىنەن ساباق ۇيىمداستىرادى. دەي تۇرعانمەن, اسىرەسە, سولتۇستىك ءوڭىر­لەر­دە اۋىز تولتىرىپ ايتارلىق ەشتەڭە جوق. وسىلايشا, زاڭدى قۇقىعىن قورعاۋ ءۇشىن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا, پروكۋراتۋراعا, سوتقا جۇگىنگەن قازاق ءتىلدى ازامات ءوز ەلىندە ءجۇرىپ, ءوزىنىڭ جان كۇيزەلىسىن قازاق تىلىندە تىڭدار, ونى دۇرىس تۇسىنەر زاڭگەر تاپپاي شارق ۇرادى, سارساڭعا تۇسەدى. سوندىقتان “كەلىسىپ پىشكەن تون كەلتە بولماس” دەمەكشى, مەم­لە­كەتتىك ءتىلدى زاڭگەرلەر قاۋىمىنا ءۇي­رەتۋدىڭ تۇتاس قازاقستاندىق ۇتىمدى, ناتيجەلى, ۇعىنىقتى, ساپالى ءبىر باعدارلاماسىن جاساۋ ۋاقىتى جەتكەن سەكىلدى. جانە دە ءسوزبۇيدانى قويىپ, سول بويىنشا قارقىندى جۇمىس باستاۋ قاجەت. تاۋەلسىزدىكتىڭ باسىندا بارلىق قۇزىرەتتى ورگانداردا جۇمىس تەك مەملەكەتتىك تىلدە جۇرگىزىلسىن دەپ بىردەن قاتاڭ قاراماۋدى ساياسات تا قاجەت ەتكەن شىعار. الايدا, جازۋشى س.ەلۋباي ايتپاقشى, بۇگىندە بۇل ماسەلە ءپىسىپ-جەتىلدى عوي. ول قازاق­ستان جەرى مەن مەملەكەتىنىڭ تاريحي يەسى, عاسىرلاپ ۇلت ازاتتىعى جولىندا “مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن” قازاق ۇلتى ەندى بۇگىندە سول تاۋەلسىزدىككە قولى جەتكەن كەزدە كەشەگى بودان زاماندا شەكتەتىلگەن, قىسىم كورگەن ءتىل تۋىن جەردەن ءىلىپ الىپ, توبەسىنە كوتەرە الماۋىمىز ەشقانداي قيسىنعا سىيمايتىن قۇبىلىس. بۇل كەلەڭسىزدىك قازاقتاردىڭ ۇلتتىق نامىسىن شاباقتايتىن نەگىزگى فاكتور ەكەنىن اشىق ايتاتىن مەزگىل كەلدى. سوندىقتان بۇل ءىس زاڭگەرلەر ارا­سىندا دا شەشۋىن ۇزاق كۇتكەن ەڭ باستى ماسەلە. بۇل ءتۇيىندى شەشۋ ءۇشىن الدىمەن ارنايى سوزدىكتەر سا­نىن كوبەيتىپ, قازاق تىلىندە تەر­گەلگەن, سوتتا قازاقشا قارالعان ىستەر بويىنشا ءتيىستى ادىستەمەلىك ماتە­ريالدار دايىنداۋدى جاپپاي قولعا العان ءجون. بولاشاقتا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن سوت جۇيەسىندە مەم­لەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانۋ اياسىن كەڭەي­تۋدىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى تۇسى زاڭ­گەرلەردى دايىندايتىن جوعارى وقۋ ورىندارىندا قازاق ءتىلىن ۇيرەتۋ باعدارلامالارىن كۇشەيتۋ بولىپ تابىلماق. قازاقتىڭ ءتىلىن بىلمەيتىن سول ارقىلى ەلدىڭ ادەت-عۇرپىنان, ۇلتتىق ەرەكشەلىگىنەن ەش حابارى جوق شاكىرتتەن كەلەشەكتە ەلدىڭ ەلدىگىن بەكەمدەيتىن ازامات شىعار دەپ ۇلكەن ءۇمىت كۇتە الماسىمىز انىق. قاي مامان بولماسىن مەملەكەتتىك قىزمەتكە ورنالاسقاندا ء“تىل تۋرالى” زاڭ بويىنشا ارنايى سىناقتان وتەدى. ال ونىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى از دا بولسا بىلۋىنە باسا نازار اۋدارىپ جاتپايمىز. بۇل ماسەلە سۋديالىققا ۇمىتكەر­لەردەن ەمتيحان الۋ كەزىندە دە ەسكەرىلىپ جاتسا, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى. سەبەبى, الداعى ۋاقىتتا بۇل سالادا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ كوسەگەسىن كوگەرتىپ, قولدانىس اياسىن كەڭىتەمىز دەسەك, جاس بۋىن وكىلدەرىنىڭ قازاق ءتىلى ماسەلەسىنە نەمقۇرايلى قاراماۋىنا وسى باستان قام جاساعان ءجون. كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ ءار قازاق­ستاندىقتى قازاق ءتىلىنىڭ ماسەلەسى تولعاندىراتىن كەز جەتتى. ەندىگى الاڭدايتىنىمىز, وسى مۇمكىندىكتى ۋىستان شىعارىپ الىپ, بارشامىز “قولىمدى مەزگىلىنەن كەش سەرمەدىم” دەپ وكىنىپ قاپ جۇرمەسەك يگى. ال بۇعان جول بەرمەۋ ءۇشىن الدىمەن زاڭدى­لىقتى جاقتاپ, زاڭسىزدىقتى داتتاپ جۇرگەن زاڭگەرلەرىمىزدىڭ, بارلىق قۇ­قىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتكەرلە­رىنىڭ وزگە زاڭدار سەكىلدى ءتىل تۋرالى زاڭنىڭ ورىندالۋىنا دا باسا نازار اۋدارۋى كەرەك. ءار ادام ءوزىنىڭ بوي­ىنداعى مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەنۋگە دەگەن نەمقۇرايلىلىق پەن جالقاۋ­لىقتى جەڭىپ, انا تىلىنە دەگەن كوز­قاراسىن وزگەرتىپ, نامىسسىز­دىقتان ارىلىپ, بۇقارالىق ىسكە بەلسەنە ارالاسار مەزگىل. بۇل – ۋاقىت تالابى. باعلان ماقۇلبەكوۆ, قوستاناي وبلىستىق سوتىنىڭ توراعاسى. قوستاناي.