وتىرىستا دەپۋتاتتار «كاسپي تەڭىزىنىڭ تەڭىز ورتاسىن قورعاۋ جونىندەگى نەگىزدەمەلىك كونۆەنتسياعا بيولوگيالىق ارتۇرلىلىكتى ساقتاۋ تۋرالى حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن قاراپ, قابىلدادى. بۇل حاتتاما جانۋارلاردىڭ قورعالاتىن تۇرلەرىنە جانە ولاردىڭ مەكەن ەتەتىن ورتاسىنا كەرى اسەرىن تيگىزەتىن ءىس-ارەكەتتەردى رەتتەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. حاتتامانى راتيفيكاتسيالاعان ەلدەر قالدىقتار مەن وزگە دە زاتتاردى كومۋگە نەمەسە ورنالاستىرۋعا تىيىم سالۋدى ەنگىزۋگە جاعداي جاسايدى. سونداي-اق قۇرىلىس نەمەسە ىزدەستىرۋ جۇمىستارىنا بايلانىستى كەز كەلگەن قىزمەتتى رەتتەۋگە باعىتتالعان باسقا دا تابيعاتتى قورعاۋ شارالارىن قابىلداۋعا جول اشادى.
اتالعان زاڭ جوباسى جونىندە ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترى سەرىكقالي برەكەشەۆ بايانداما جاسادى. ۆەدومستۆو باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, حاتتامانىڭ ماقساتى – كاسپي تەڭىزىنىڭ بيولوگيالىق ارتۇرلىلىگىن, ەكوجۇيەسىن ساقتاۋ جانە بيولوگيالىق رەسۋرستاردى تۇراقتى پايدالانۋدى قامتاماسىز ەتۋ. «وسىعان بايلانىستى, كاسپي ماڭى مەملەكەتتەرىمەن مىناداي شارالاردى قابىلداۋ قاراستىرىلعان. بىرىنشىدەن, قورعالاتىن تۇرلەر مەن ولاردىڭ مەكەندەۋ ورىندارىنا تەرىس اسەرىن تيگىزەتىن قىزمەت رەتتەلەدى. ەكىنشىدەن, فلورا مەن فاۋنانىڭ قورعالاتىن تۇرلەرىن, ولاردىڭ بولشەكتەرىن, سونداي-اق دەريۆاتتاردى كوممەرتسيالىق ماقساتتا ادەيى, كەزدەيسوق اۋلاۋ جانە قاجەت بولۋىنا قاراي ولارعا تىيىم سالۋ باقىلانادى. اسىرەسە, كوبەيۋ, ينكۋباتسيا, ۇيىقتاۋ نەمەسە قونىس اۋدارۋ كەزەڭىندە, سونداي-اق باسقا دا بيولوگيالىق كەزەڭدە بۇزىلۋىنا اكەلىپ سوعاتىن قىزمەتتى باقىلاۋ جانە قاجەت بولعاندا وعان تىيىم سالۋ كوزدەلگەن», دەدى مينيستر.
س.برەكەشەۆتىڭ سوزىنە سەنسەك, ءاربىر تاراپ تەڭىز ورتاسىندا جانە جاعالاۋ اۋماعىندا قورعالاتىن اۋدانداردى بولە الادى. بۇل ءۇشىن باسقا تاراپ قارسى بولماۋى كەرەك جانە قورعاۋ ماقساتىندا جۇزەگە اسىرىلۋى ءتيىس. وسىعان بايلانىستى جويىلۋ قاۋپى تونگەن تۇرلەر مەكەندەيتىن جەرلەردى, فلورا مەن فاۋناعا قاۋىپ تونگەن نەمەسە ەندەميكالىق تۇرلەر تىرشىلىك ەتەتىن ايماقتار قورعاۋعا الىنادى. بۇدان بولەك, كوبەيۋ جانە قالپىنا كەلۋ ءۇشىن وڭىرلىك ماڭىزى بار مەكەندەۋ ورىندارى, عىلىمي ەستەتيكالىق, مادەني نەمەسە ءبىلىم بەرۋ ماڭىزىنا بايلانىستى ەرەكشە ماڭىزدى وبەكتىلەر قورعالادى. «اۋدانداردى قورعاۋ جانە ولاردى باسقارۋ ماقساتىندا تاراپتار قاجەتتى تابيعات قورعاۋ شارالارىن كوزدەيدى. ونىڭ ىشىندە ەكوجۇيەنىڭ تۇتاستىعىنا تىكەلەي نەمەسە جاناما زيان كەلتىرۋى مۇمكىن قالدىقتار مەن وزگە دە زاتتاردى كومۋگە نەمەسە ورنالاستىرۋعا تىيىم سالۋدى ەنگىزۋ, وسى اۋدانعا ينترودۋكتسيانى جانە رەينترودۋكتسيانى رەتتەۋ, قۇرىلىس نەمەسە ىزدەستىرۋ جۇمىستارىنا بايلانىستى كەز كەلگەن قىزمەتتى رەتتەۋ, بالىق اۋلاۋدى, اڭشىلىقتى, جانۋارلاردى اۋلاۋدى, وسىمدىكتەر جيناۋدى نەمەسە ولاردى جويۋدى رەتتەۋ ەسكەرىلگەن. حاتتاماعا قوسىلۋ قازاقستاننىڭ بيولوگيالىق ارتۇرلىلىگىن ساقتاۋعا, تەڭىز كەمەلەرىنەن جانە انتروپوگەندىك كوزدەردەن قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋىنا جول بەرمەۋگە, بيولوگيالىق رەسۋرستاردى ورنىقتى پايدالانۋدى قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. سونداي-اق كاسپي تەڭىزىنىڭ تەڭىز ورتاسىن قورعاۋ جونىندەگى جەدەل جانە ءتيىمدى شارالاردى ىسكە اسىرۋ جونىندەگى مەملەكەتتەردىڭ كوپجاقتى ىنتىماقتاستىعىنا جاردەمدەسۋ ءۇشىن قاجەت», دەدى س.برەكەشەۆ.
بۇدان كەيىن قوسىمشا بايانداما جاساعان سەناتور دۇيسەنعازى مۋسين مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ حالىققا جولداۋىندا ەكولوگيالىق احۋالدى جاقسارتۋ, بيولوگيالىق اركەلكىلىكتى ساقتاۋ, تابيعات بايلىقتارىن زاڭنامالىق تۇرعىدان قورعاۋ ماسەلەلەرىنىڭ ماڭىزىنا توقتالعانىنا نازار اۋداردى. «كاسپي تەڭىزى – قايتالانباس فاۋناسى مەن فلوراسى بار ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك ماڭىزى زور ستراتەگيالىق ايماق, سوندىقتان دا وتە مۇقيات قورعاۋعا جاتاتىن ۇلتتىق بايلىعىمىز بولىپ سانالادى. ونىڭ ەكولوگيالىق جاعدايى, اسىرەسە تەڭىزدىڭ بيولوگيالىق ارتۇرلىلىگىن ساقتاۋ جانە تابيعي رەسۋرستارىن ۇتىمدى پايدالانۋ ەرەكشە نازاردى اۋدارۋدى تالاپ ەتەدى. بۇگىنگى قارالىپ وتىرعان زاڭ جوباسى – كاسپي ماڭى مەملەكەتتەرىنىڭ قورشاعان ورتانى جانە كاسپي تەڭىزىنىڭ بيولوگيالىق رەسۋرستارىن قورعاۋعا جانە ورنىقتى پايدالانۋدى بىرلەسىپ قامتاماسىز ەتۋگە بايلانىستى ماسەلەلەردى رەتتەۋگە باعىتتالعان. حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ – كاسپي تەڭىزىنىڭ بىرەگەي تەڭىز ورتاسى مەن بيولوگيالىق ارتۇرلىلىگىن, سونداي-اق جويىلىپ كەتۋ قاۋپى تونگەن جانە ەندەميكالىق فلورا مەن فاۋنانى ساقتاۋ شارالارىن قابىلداۋدى كوزدەيدى», دەدى دەپۋتات.
د.ءمۋسيننىڭ ايتۋىنشا, زاڭ جوباسى كاسپي تەڭىزىنىڭ جانۋارلار الەمى مەن وسىمدىكتەر دۇنيەسىنە تەرىس اسەر ەتەتىن قىزمەتتەردى رەتتەۋگە, انتروپوگەندىك فاكتورلاردان تەڭىز ورتاسىنىڭ لاستانباۋىنا جانە ەرەكشە ماڭىزدى وبەكتىلەردى قورعاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. «كاسپي تەڭىزىنىڭ بيولوگيالىق الۋاندىعى مەن ەكوجۇيەسىن ساقتاۋ ەلىمىز ءۇشىن ستراتەگيالىق ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. وسى رەتتە بۇگىن قابىلدانعان زاڭنىڭ ماڭىزى زور. سوندىقتان بۇل قۇجات تەڭىز جاعالاۋىنداعى بەس مەملەكەتتىڭ وسى باعىتتاعى ىنتىماقتاستىعىن كۇشەيتىپ, كاسپيدىڭ ەكوجۇيەسىن ساقتاۋعا ءوز ۇلەسىن قوسادى دەپ سەنەمىز», دەدى زاڭ جوباسى جونىندە پىكىر بىلدىرگەن ماۋلەن اشىمباەۆ.
سونىمەن قاتار وتىرىس بارىسىندا سەناتورلار وزدەرىنىڭ دەپۋتاتتىق ساۋالدارىن جولدادى. پرەمەر-مينيسترگە جولداعان ساۋالىندا نۇرلان بەكنازاروۆ الەۋمەتتىك از قامتىلعان توپقا جاتاتىن مەكتەپ وقۋشىلارىن الەۋمەتتىك قورعاۋ شارالارىن كۇشەيتۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنىنە توقتالدى. سەنات كەلتىرگەن مالىمەتكە سۇيەنسەك, ەلىمىزدە 257 جەكەمەنشىك مەكتەپ بار. وندا 64 مىڭعا جۋىق مەكتەپ وقۋشىسى وقيدى. ولاردىڭ ءبىر توبى الەۋمەتتىك از قامتىلعان وتباسىلاردان شىققان وقۋشىلار. شىمكەنت قالاسىنداعى احۋالدى ءسوز ەتكەن دەپۋتات بۇگىندە اتالعان قالادا 34 جەكەمەنشىك مەكتەپتە حالىقتىڭ الەۋمەتتىك وسال توبىنا جاتاتىن 7 مىڭعا جۋىق بالا ءبىلىم الاتىنىن جەتكىزدى. «قازىرگى ۋاقىتتا مەملەكەتتىك جالپىعا مىندەتتى ءبىلىم بەرۋ ستاندارتى اياسىندا جان باسىنا قارجىلاندىرىلاتىن مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارى مەن جەكەمەنشىك مەكتەپتەردەگى ءبىلىم الاتىن الەۋمەتتىك كومەككە مۇقتاج ساناتىنداعى وقۋشىلاردى وقۋلىقتارمەن, وقۋ-ادىستەمەلىك قۇرالدارمەن, كيىم جانە ءبىر رەتتىك تاماقتاندىرۋمەن قامتاماسىز ەتۋدە تەڭسىزدىك ورىن الىپ وتىر. ۇكىمەتتىڭ قاۋلىسى تالاپتارىنا سايكەس ايماقتارداعى ءبىلىم باسقارمالارى الەۋمەتتىك كومەكتەرمەن تەك مەملەكەتتىك ورتا ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىنىڭ جوعارىدا اتالعان ساناتتاعى وقۋشىلارىن عانا قامتاماسىز ەتەدى», دەدى ن.بەكنازاروۆ. وسىعان بايلانىستى سەناتور جەكەمەنشىك مەكتەپتەردە وقيتىن الەۋمەتتىك كومەككە مۇقتاج وقۋشىلاردى قارجىلاندىرۋ ءۇشىن قازىرگى نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردى تالاپقا ساي كەلتىرۋ قاجەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
دينار نوكەتاەۆا ۇكىمەت باسشىسىنا دەپۋتاتتىق ساۋال جولداپ, فارماتسەۆتيكالىق سالاداعى عىلىمي جۇمىستاردى قايتا جانداندىرۋ قاجەت ەكەنىنە نازار اۋداردى. «بۇگىندە كوروناۆيرۋسقا قارسى بىرنەشە ۆاكتسينا بار. الايدا الەم بويىنشا ەكپە العانداردىڭ اراسىندا ۆيرۋس جۇقتىرۋ جاعدايلارى تىركەلىپ جاتىر. سول سەبەپتى عالىمدار كوروناۆيرۋستىڭ ارنايى ءدارىسىن ىزدەۋگە كىرىستى. سونىڭ ىشىندە وسىمدىكتەردىڭ ەمدەۋ قاسيەتىن فارماتسەۆتيكالىق پرەپارات رەتىندە پايدالانۋ تاجىريبەسى دە قاراستىرىلىپ وتىر», دەدى سەناتور. ونىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى كەزدە كوروناۆيرۋستان بولاتىن ءولىم-ءجىتىمدى ازايتۋ ماقساتىندا «ارتەسۋنات» پرەپاراتىن قولدانۋ ماسەلەسى زەردەلەنىپ جاتىر. دەپۋتات ءسوز ەتكەن ءدارى بەزگەككە قارسى قولدانىلادى ءارى ونى جۋساننان جاسايدى. «قازاقستاندا وسى باعىتتى دامىتۋعا مۇمكىندىك بار. بىزدە ەمدىك شوپتەردىڭ ءتۇر-ءتۇرى وسەدى. سونىڭ ءبارىن فارماتسەۆتيكالىق وندىرىستە پايدالانۋعا بولادى. ماسەلەن وڭتۇستىك ءوڭىر دەرمەنە جۋسانىنىڭ تابيعي ايماعى بولىپ سانالادى. ونىڭ قۇرامىندا «دارمينول» اتتى ەفير مايىنىڭ كوپ مولشەرى بار. بۇل زاتتىڭ ستافيلوكوكك, سترەپتوكوكك جانە تاعى باسقا باكتەريالار مەن ۆيرۋستارعا قارسى, ءتىپتى, قابىنۋعا قارسى كۇشتى اسەرى بار», دەدى د.نوكەتاەۆا. وسى ورايدا سەناتور قازاق كسر كەزىندەگى عالىمداردىڭ ەڭبەگىن ەسكە الدى. 80-جىلدارى ولار جۋساننان جاسالاتىن سانتونين ءدارىسىنىڭ تۇماۋعا قارسى ءتيىمدى ەكەنىن دالەلدەگەن. وسىعان بايلانىستى جۋساننىڭ سىعىندىسى كوروناۆيرۋسقا قالاي اسەر ەتەتىنىن زەرتتەۋگە كۇش سالۋ قاجەتىنە توقتالدى. سەناتور عىلىمعا ءبولىنىپ جاتقان قارجى اياسىندا وسىمدىك شيكىزاتىنان ءدارى جاساۋ باستامالارىنا قولداۋ كورسەتۋدى سۇرادى.
سەناتور اقىلبەك كۇرىشباەۆ ۇكىمەت باسشىسى اسقار مامينگە جولداعان ساۋالىندا از قامتىلعان وتباسىلاردان شىققان ستۋدەنتتەرگە جوعارى ءبىلىم الۋدىڭ قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىنە توقتالدى. دەپۋتات اۋىلداعى ءبىلىم دەڭگەيى كوبىنەسە قالالىق دەڭگەيدەن ارتتا قالاتىنىن اتاپ ءوتتى. اۋىلدىق جەرلەردە پەداگوگتەردىڭ تاپشىلىعى 2 100-دەن استام ادامدى قۇرايدى, رەسپۋبليكادا پەداگوگ كادرلاردىڭ جەتىسپەۋى 60 پايىزعا جەتكەن. سونىڭ ناتيجەسىندە كوپتەگەن اۋىل بالالارى گرانت الۋ ءۇشىن ۇبت-دا قاجەتتى بالل جيناي المايدى, ال ولاردىڭ كوپشىلىگىندە اقىلى وقۋعا مۇمكىندىك جوق. سەناتور اگرارلىق ماماندىقتارعا ءتۇسۋ ءۇشىن اۋىلدىق كۆوتانى 30 پايىزدان 50 پايىزعا دەيىن كوتەرۋدى ۇسىنىپ وتىر. دەپۋتات جىل سايىن جوعارى وقۋ ورىندارى تۇلەكتەرىنىڭ تەك 30 پايىزى عانا اۋىلعا جۇمىسقا كەلەتىنى, سونىڭ سالدارىنان ەل بيۋدجەتى جىل سايىن 1,5 ملرد تەڭگەگە دەيىن قارجى جوعالتاتىنى تۋرالى دەرەكتى كەلتىردى. «كوپتەگەن جىلدار بويى پارلامەنت دەپۋتاتتارى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ الدىندا اۋىل مەكتەپتەرىنىڭ تۇلەكتەرىنە اگرارلىق ماماندىقتارعا ءتۇسۋ ءۇشىن اۋىلدىق كۆوتانى 30 پايىزدان كەم دەگەندە 50 پايىزعا دەيىن ارتتىرۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى ماسەلەنى كوتەرىپ كەلەدى. بىراق ماسەلە تاباندى تۇردە شەشىلمەي وتىر. اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتتەردى بىتىرۋشىلەردىڭ اۋىلدىق جەرلەرگە جىل سايىن تەك 30%-ى عانا جۇمىسقا ورنالاسادى, قالعاندارى مەملەكەتتىك قاراجات ەسەبىنەن وقىپ, جۇمىسسىزدار قاتارىن تولىقتىرا وتىرىپ, قالالاردا قالادى», دەپ مالىمدەدى ا.كۇرىشباەۆ.
سەناتور ەلىمىزدە ءبىلىم بەرۋ گرانتتارىن ءبولۋ تەتىگىنە وزگەرىستەر ەنگىزەتىن كەز كەلدى دەپ سانايدى. ول مەملەكەتتىك گرانت پەن ستيپەنديانى تەست ناتيجەسى مەن ۇلگەرىمى نەگىزىندە عانا ەمەس, سونداي-اق مەملەكەتتىڭ قولداۋىنسىز وقي المايتىندارعا الەۋمەتتىك كومەك كورسەتۋ ماقساتىندا ءبولۋ قاجەتتىگىن دە اتاپ ءوتتى.
پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى ەرالى توعجانوۆقا جولداعان دەپۋتاتتىق ساۋالىندا سەناتور اندرەي لۋكين دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى جانە وعان قاراستى كومپانيالاردىڭ قىزمەتىندەگى زاڭ تالاپتارىن بۇزۋ فاكتىلەرىن اتاپ ءوتتى. سەناتوردىڭ ايتۋىنشا, دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى ءدارى-دارمەك جانە مەديتسينالىق ونىمدەرگە ارنالعان شىعىنداردى جوسپارلاعاندا ماڭىزدى كورسەتكىشتەر جوق نەمەسە جوعارى بەلگىلەنگەن بيۋدجەتتىك ءوتىنىم نەگىزىندە جاساعان. سونىڭ سالدارىنان 66 ميللياردقا جۋىق بيۋدجەت تەڭگەسى ءتيىمسىز جۇمسالعان. «2020 جىلى 39 نوزولوگياعا شامامەن 66 ملرد تەڭگە ءتيىمسىز جۇمسالدى. وندا 6 نوزولوگيا بويىنشا 26 ملرد تەڭگە كولەمىندە تولىق قارجىلاندىرىلماۋ اياسىندا زاڭ تالاپتارىنىڭ وسىلاي بۇزىلۋىنا جول بەرىلگەن. كەيىننەن 2019-2020 جىلدارى «سك-فارماتسيا» جشس ساقتاۋ قويمالارىندا 159 ملن تەڭگەنىڭ پرەپاراتتارىنىڭ جارامدىلىق مەرزىمى ءوتىپ كەتكەندىكتەن جويىلۋعا جىبەرۋگە جاتقىزىلدى. سونىمەن قاتار مينيسترلىك ۇلتتىق ورتالىقتىڭ ەسەپتەۋلەرى نەگىزىندە, سونداي-اق كودەكستىڭ 76-بابىنا قاراماستان ءدارى-دارمەكتىڭ شەكتى باعاسىن كوتەرىپ جىبەرگەن. ناتيجەسىندە, ءدارى-دارمەك ءوز قۇنىنان 1,5 ملرد تەڭگەگە قىمباتقا ساتىپ الىندى», دەدى ا.لۋكين. سەناتور سونىمەن قاتار وسى ۋاقىتقا دەيىن قازاقستاندا مەملەكەتتىك فارماكوپەيا بەكىتىلمەگەنىن حابارلادى. ياعني دارىلەردىڭ ساپاسى مەن قاۋىپسىزدىگىنە قويىلاتىن تالاپتاردى بەلگىلەيتىن قۇجات ءالى جوق. سەناتور وسىعان بايلانىستى دارىلىك زاتتاردى جەتكىزۋشىلەر اراسىنداعى باسەكەلەستىككە قارسى كەلىسىمدەردى ازىرلەۋگە, پاتسيەنتتەر تۋرالى مالىمەتتەرگە ماڭىز بەرە وتىرىپ انىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋگە قاتىستى سۇراقتارعا جاۋاپ بەرۋدى سۇرادى.
