قوعام • 14 قازان، 2021

«يزمدەردىڭ» ءبارىن يسلامعا تەلۋدەن ساق بولايىق

334 رەت كورسەتىلدى

ەلدىڭ بارىنە ءمالىم، باتىستىق بۇقارا­لىق اقپارات قۇرالدارى يسلام دەسە، ونىڭ سوڭىنا ەكسترەميزم، تەرروريزم، فۋندامەنتاليزم دەگەندى قوسىپ ايتپاسا ىشكەن استارى بويىنا جۇقپايتىنداي. وعان ءتىپتى بوي دا ۇيرەنىپ بارادى. بىراق ادامزات تاريحىنداعى قاندى قاساپ قىرعىندارعا كوز جۇگىرتىپ كورەيىكشى.

الەمدە ەكى رەت دۇنيەجۇزىلىك سوعىس بولعانى بارشاعا ايان. ال ونى باستاعان كىمدەر؟ يسلام الەمىنە قاراستى مەملەكەتتىڭ ءبىرى سوعىس ءورتىن تۇتاتتى ما؟ جوق، دۇنيەجۇزىن شارپىعان وسى ەكى ۇلى مايداندى اشقان يسلام ءدىنىن قابىلداعان مەملەكەتتەر ەمەس ەدى. ەگەر تاريحقا تەرەڭىرەك ۇڭىلسەك، 300 جىلعا سوزىلعان «كرەست جورىقتارى» ەسكە تۇسەدى. سايلانىپ بارىپ، حريستيان مونارحتارىنىڭ، ريم پاپاسىنىڭ قولداۋىمەن 300 جىل بويىنا ءدىن اتىن جامىلا يسلامعا قارسى سوعىس اشۋى قانشاما ءومىردى جالمادى؟ كەيبىر دەرەكتەر 9 ملن-نان اسا ادامنىڭ قازا تاپقانىن جازادى. ودان كەيىنگى فرانتسيا تاعى ءۇشىن انگليامەن اراداعى 100 جىلدىق سوعىستىڭ قۇرباندارى قانشاما؟ سول سوعىس ۋاقىتىندا ابدەن تيتىقتاعان قاراپايىم شارۋالار باس كوتەرىپ «جاكەريا»، «ۋوت تايلەر» كوتەرىلىستەرىنە شىققان. مۇندا دا ءوز حالقىم ەدى دەمەستەن اياۋسىز قىرىپ، فرانتسيادا كوتەرىلىس باسشىسى گيلوم كالدى اۋىر ازاپتاۋدان سوڭ «مۇجىقتاردىڭ كورولىسىڭ» دەپ مازاقتاپ، وتتا قىزىپ، كۇيدىرىلگەن قىپ-قىزىل تەمىر ءتاجدى باسىنا كيگىزىپ ءولتىردى. انگليادا ۋوت تايلەردى لوندون مەرى وپاسىزدىقپەن الداپ كوزىن جويسا، كوسەمسىز قالعان شارۋالاردىڭ ەندىگى ءۇمىتى – ۋوت تايلەردىڭ مۇددەلەسى دجون بولل ءولىم جازاسىنا كەسىلدى. اعىلشىن تاعى ءۇشىن پلانتاگەنەتتەر مەن لانكاستەرلەر جانە يوركتار اراسىندا 30 جىل بويىنا جۇرگەن قىرعىندى دا ەستەن شىعارمايىق. پروتەس­تانتتار مەن كاتوليكتەردىڭ ىمىراسىز­دىعى­نان تاريحقا «ۆارفولومەي ءتۇنى» دەگەن قاندى اتپەن قالعان قاساپ، ال ودان بەرى جىلجىساق، ريم پاپاسى قولداعان كاتوليك گابسبۋرگتەر اۋلەتىنىڭ پروتەستانتتار جانە ولاردىڭ وداقتاستارىنا اشقان 30 جىلدىق سوعىسىنا دا يسلام دۇنيەسىنىڭ ەش قاتىسى جوق بولاتىن.

ءحىى-ءحىىى عاسىرلاردان باستاپ افريكادان ەۋروپاعا تاسىلعان قۇلدار كەرۋەنى سان عاسىرعا تولاستاعان جوق. ۆيزانتيا يمپەرياسىنىڭ استاناسى كونستانتينوپولدەگى قۇل بازارىنىڭ ساۋداسى قىزىپ، پورتۋگاليا مەملەكەتى حV عاسىردىڭ ورتاسىنان باستاپ 200 جىل بويىنا قۇل تاسۋدىڭ كوشىن ءبىر قۇرعاتپاعان كوسەمى بولدى.

1492 جىلى يسپانيانىڭ كورولەۆاسى يزابەللا كاتوليچكانىڭ قولداۋىمەن حريس­توفور كولۋمب جاڭا الەم امەريكا قۇرلىعىن اشىپ، 1502 جىلدان ەۋروپالىقتار­دىڭ بايلىق ىزدەپ مۇحيت اسۋى ۇندىستەر اتانعان جەر­گى­لىكتى حالىقتىڭ باسىنا قارا تۇنەك ورنا­عان. قان­شاما تايپا جەر بەتىنەن مۇلدە بولما­عان­داي ءىزى-عايىم جوعالىپ، قالعاندارى تىرشى­لىك­تەرى­نە قولايسىز رەزەرۆاتسيالارعا قۋىلدى. مۇ­نان سوڭ افريكادان ادام توزگىسىز جاعدايدا امەري­كاعا قۇلدىققا ساتىلعان زاڭگىلەر باسى­نان كەش­كەن ازاپقا دا يسلامنىڭ ەش قاتىسى جوق ەدى.

ءحVىىى عاسىردا اۋستراليا قۇرلىعىنا اعىل­شىن­داردىڭ تابانى تيگەندە مۇنداعى جۇرت تابيعاتپەن ۇندەسە تىرشىلىك كەشىپ جاتقان-دى. زورلىقپەن جەرلەرىنەن ايىرىپ، تۇرمىسقا قولايسىز اۋداندارعا كۇشتەپ قۋىلۋ، تىلىنەن، تانىمىنان، عاسىرلىق مادەنيەت، عۇرپىنان ايىرۋ اۋستراليالىق ابوريگەندەردىڭ دە تۇقىمىن تۇزداي جويىپ جىبەرۋگە شاق قالدى. ءتىپتى 1900 جىلدان 1970 جىلدارعا دەيىن اۋستراليالىق ابوريگەن وتباسىندا اق ناسىلمەن ارالاس قاندى بالا تۋىلسا، ونى مىندەتتى تۇردە اتا-اناسىنان تارتىپ الۋ زاڭدى تۇردە جۇرگىزىلدى. اكە-شەشەگە ونداي جاعدايدا بالاسىن كورۋگە، تىلدەسپەك تۇگىل حات جازۋىنا رۇقسات ەتىلمەدى. وسىنىڭ بارلىعىن جاساعان يسلام فۋندامەنتاليستەرى، يسلام تەرروريستەرى ەمەس-ءتىن.

70 ملن ادام قاتىسقان ءبىرىنشى دۇنيەجۇزى­لىك سوعىس، ودان كەيىن سول كەزەڭنىڭ ساياسي كارتاسىندا بەلگىلەنگەن 74 مەملەكەتتىڭ 62-ءسى قاتىسقان ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس قانشاما عۇمىردى جالمادى؟

ءبىزدىڭ حالىقتا «جىعىلىپ جاتىپ، سۇرىن­گەنگە كۇلمە» دەگەن قاناتتى ءسوز بار. جوعا­رىداعى تاريحتان كوزى اشىق جاننىڭ بارىنە ءمالىم وقيعالاردى شولا وتىرا ەرىكسىز سونداي ويعا كەلەدى ەكەنسىڭ. «يسلام پالەنبايى، يسلام تۇگەنبايى» دەپ ايدار تاعىپ، الەمگە قۇبىجىق ەتەردەي يسلام ءدىنى ناتىندە قانقۇيلى ەمەس. حاق تاعالانىڭ كارىنە ۇشىراۋدان قورقىپ، بىرەۋدىڭ ادال نەسىبەسىن تارتىپ الۋدى، سول جولدا ماقساتىنا جەتۋى ءۇشىن ءتىرى پەندەنىڭ ءومىرىن قيۋدى ۋاعىزداعان ەمەس. يسلام ءدىنىنىڭ تابيعاتىنا تەرەڭىرەك بويلاعان جان ونداي يمانسىزدىققا بارمايدى. ال كىسىگە، ءبىر ادام تۇگىل تۇتاس حالىققا زورلىق كورسەتۋ يماندىنىڭ ءىسى ەمەس ەكەنى ايقىن. سوندىقتان باس-كوز جوق، تۇبىنە بويلاماي يسلامعا قاتىستى ايتىلاتىن تولىپ جاتقان تەرىس «يزمدەردى» قولدانۋدا ساق بولعان ءجون ءتارىزدى.

سوڭعى جاڭالىقتار

ەرلىككە تولى ەڭبەك

قازاقستان • كەشە

شيراز بۇلب ۇلى

ادەبيەت • كەشە

اتا جۇرتتا

ادەبيەت • كەشە

اباي وبلىسىنىڭ اتى وزدى

ايماقتار • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار