تۇرسىن جۇرتبايدىڭ ادەپكى ماقالالارى بوتاتىرسەك بوزبالا كەزىندە جارىق كوردى. ون بەس جاسار ويلى بالانىڭ اۋداندىق گازەتكە شىققان ء«ساندى قۇرىلىس» جانە «قىز قيالى قيادا» دەگەن ماقالالارى پۋبليتسيستيكاسىنا جول اشتى. ءسوزىنىڭ ءبىسمىللاسىن ء«سان» مەن «قىزدان» باستاعان جاس قالامگەردىڭ و باستا تالعامى جوعارى, ماقساتى بيىك بولعان سىڭايلى.
تەگىندە وزگەلەر سەكىلدى ونىڭ شىعارماشىلىعى دا اقىندىقتان ءنار العان. مازاسىز بالانىڭ ماحاببات ليريكاسى مەكتەپ قابىرعاسىندا جۇرگەندە-اق قىلاڭ بەرىپتى. وندا دا ادەتتەگىدەي جوعارى كلاستا ەمەس... ۇشىنشىدە مە, تورتىنشىدە مە وقىپ جۇرگەندە كلاسىنداعى جاڭىل دەگەن قىزعا كوڭىلى كەتىپ, دوڭبەكشىپ جاتىپ كۇن ۇزاققا ولەڭ ورەدى. جاستايىنان قولىنا العان ايگىلى «قىز جىبەك» جىرىنىڭ سارىنىمەن سارناپ وتىرىپ جازعان ولەڭىنىڭ سيپاتى شامامەن مىناداي بولىپ كەلەدى: «اسپانداپ ۇشقان التى قاز, ارتىم كوكتەم, الدىم جاز, قالقاتايعا كوز الىپ, سول جىميسا, بولدىم ءماز. سەنى ەشكىم مەندەي ساعىنباس, ساعان جار مەندەي تابىلماس, سەزىمىم سەرگەك بولسا دا, جۇرەك بىزگە باعىنباس. اسپانداپ ۇشقان التى قاز, جاڭىلعا سالەم ايتا بار. تابا الماساڭ ول قىزدى, اۋەلەپ ۇشىپ قايتا بار. باقىتىم بولشى قولىمدا, جارىعىم بولشى جولىمدا, سەن جىبەك, مەن تولەگەن, ولە قالسام, وق ءتيىپ, سانسىزبايىم جوق سوڭىمدا». ءوزىنىڭ دە, جۇرەگىنىڭ دە جالعىزدىعىن وسىلاي اڭعارتتى البىرت جاس اقىن. وكىنىشكە قاراي توپشىسى قاتايماعان تۇرسىن شايىردىڭ ولەڭنىڭ ءورىسى كەڭ, ورەسى بيىك بولعانىمەن, جۇدىرىقتاي قىز جۇرەكتەن شىققان جىردى ونشا قۇلاعىنا قىستىرا قويعان جوق.
ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز كوپ ۇزاماي باسقا مەكتەپكە اۋىسىپ كەتكەن جاڭىلمەن تۋرا ەلۋ جىلدان سوڭ كەزدەسىپ, اماندىق-ساۋلىق سۇراسىپتى. كەزدەسكەنى بار بولسىن, ارنايى بارعان الپىس ەكىدەگى تۇرسىن اعاما الپىس ۇشتەگى جاڭىل اپام جاقسىلاپ ءبىر جىلى جىميىپتى دا قويىپتى. سوندا دا سول جولى سەمەي جەرىندە سەزىمدەردىڭ ساۋلەسى ويناپ تۇرعان كورىنەدى. جۇرەككە ءاجىم تۇسپەيدى دەگەن وسى دا. بىراق بۇل جۇزدەسۋ ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىزدىڭ ءوزىنىڭ جىرىنا دا, ءسوزىنىڭ سىرىنا دا ادال ەكەنىن دالەلدەدى.
سول مەكتەپتە وقىپ جۇرگەن جىلدارىندا بەردىبەك سوقپاقباەۆتىڭ اتاقتى «مەنىڭ اتىم قوجاسى» باسپادان شىعا قالسىن. سونى وقىدى دا, بالا تۇرسىن جازۋشى بەكەڭە جاتىپ كەلىپ رەنجيدى. «مىنا كىسى مەنىڭ جازاتىن نارسەمنىڭ ءبارىن جازىپ قويىپتى عوي. پوۆەستەگى اۋىل – ءبىزدىڭ اۋىل. ونداعى وقيعالار – مەنى باسىمنان كەشكەن جايتتار. جانار دەگەن – جاڭىل, قارا قوجا دەگەن – مەن, كادىمگى قارا تۇرسىن. سونىڭ ءبارىن اينا-قاتەسىز ءدال وسىلاي جازۋعا بولا ما؟!» دەپ قاتتى قاپالانادى.
تۇرسىن كوكەمنىڭ تاسقا باسىلعان العاشقى ولەڭىن نەبارى ون التى جاسىندا ورالحان بوكەەۆتىڭ ءوزى «لەنينشىل جاسقا» جاريالاپتى. ولەڭدى قانشا جازعانىمەن, اقىرى اقىن بولمادى, ەسەسىنە قاراسوزدىڭ حاس شەبەرى بولدى. جىرىنىڭ تۇساۋىن ارقالى اقىن ەمەس, جۇيرىك جازۋشى كەسكەنى كەيىن پروزايك بولارىنا كورىنگەن شىعار.
تۇرسىن جۇرتباي الدىمەن قىزىلتاستىبۇلاق, ەكىاشا, باشكول اۋىلدارىنداعى باستاۋىش جانە ورتالاۋ مەكتەپتەردە, سوسىن شاعانداعى ورتا مەكتەپتە وقىدى. ءسويتىپ, سوناۋ مەكتەپ قابىرعاسىندا جۇرگەندە-اق, بۇگىنگى باكالاۆريات, ماگيستراتۋرا, دوكتورانتۋرا سياقتى ءۇش ساتىلى جولدان ءوتتى. جۇرتبايدىڭ ۇرپاعى جۇرت سەكىلدى جالعىز مەكتەپتە تۇراقتاماي, ەكى-ءۇش مەكتەپتەن ءۇش تۇعىرلى ءبىلىم العانى دا كەيىن اتاقتى عالىم بولاتىنىنا كورىنگەن شىعار.
تۇرسەكەڭنىڭ ومىرىندە مەكتەپتە ادەبيەتتەن ساباق بەرگەن ۇستازى جاڭگىر يسايىموۆانىڭ ەڭبەگى ەرەكشە. بۇل جاڭگىر ماحامبەتتىڭ جاڭگىرىندەي تىم قاتال ەمەس-ءتى. مەيىربان جاڭگىر شاكىرتىنە جان جىلۋىن اياماي سەپتى. ول وعان ۇنەمى شىعارما جازدىردى. «اباي جولىنداعى» جۇمباق كەيىپكەرلەردىڭ قۇپياسىنىڭ اشۋعا باۋلىدى. «انا كىتاپتى وقى, مىنا كىتاپتى وقى» دەپ ۇزدىكسىز تاپسىرما بەردى. ءسويتىپ, استار مەن قاتپاردىڭ, توركىن مەن تۇسپالدىڭ ءمان-ماڭىزىن تەرەڭىرەك ۇققان اباي اۋىلىنىڭ ۇعىمتال بالاسى جاستايىنان الاش يدەياسىن ساناسىنا ءسىڭىردى. ەرتە وياندى, ەرتە كوكتەپ, ەرتە ەسەيدى.
تۇرسىن جۇرتبايدىڭ ءومىربايان باستاۋىنداعى ەرەكشە نازار اۋداراتىن تۇسى – ونىڭ مەكتەپ بىتىرە سالا اباي اۋدانىنداعى «قىزىل تۋ» سوۆحوزىنىڭ №3 بولىمشەسىنىڭ بۋحگالتەرى بولىپ قىزمەت اتقارعانى. نەسى بار... امەريكانىڭ ايگىلى جازۋشىسى, قىسقا اڭگىمەنىڭ شەبەرى و.گەنريدىڭ, اعىلشىننىڭ اتاقتى فانتاست جازۋشىسى گەربەرت ۋەللستىڭ, ورىستىڭ ساتيريك جازۋشىسى, دراماتۋرگ ميحايل زوششەنكونىڭ, تاعى ءبىر ورىس اقىنى الەكساندر ۆەرتينسكيدىڭ العاشقى قىزمەت كارەراسىن بۋحگالتەر بولىپ باستاعانىن ەسكەرسەك, ون جەتى جاسىندا ءبىر اۋىلدىڭ ەسەپ-قيسابىن شىرق ۇيىرگەن تۇرسىن جۇرتبايدىڭ قارىمدى قالامگەر بولىپ شىققانىنا تاڭعالاتىن دانەڭەسى دە جوق. ونى ايتاسىڭ, كۇللى الەم پرولەتارلارىن اۋزىنا قاراتقان كارل ماركس پەن ءسان مەن ءتاننىڭ ۇيلەسىمىن ساقتاپ, جەر جۇزىنە داڭقى جايىلعان ايگىلى مودەلەر پەر كاردەن دە جاستاۋ كەزىندە تۇرسىن اعام سەكىلدى بۋحگالتەر بولىپ جۇمىس ىستەگەن. تەك سول مەشىن جىلىنىڭ قىسىندا الاپات جۇت بولدى دا, بوزبالا بۋحگالتەرگە بولىمشەنىڭ ەسەپ-قيسابىنان گورى, قىرىلعان مالدىڭ سانىنا كوبىرەك كوڭىل بولۋگە تۋرا كەلدى.
جاسىندا ەسەپشوتقا بەيىم بولعانىمەن, ول جازۋشىلىقتان باسقا جولدى قالاي قويعان جوق. تەك اتاقتى فرانتسۋز قالامگەرى انتۋان دە سەنت-ەكزيۋپەري سياقتى كاسىبي ۇشقىش-جازۋشى بولعىسى كەلدى. شىنىندا دا راقات قوي, كۇنى بويى كوك ءجۇزىن دامىلسىز شارلاپ, ۇشىپ-ۇشىپ كەلەسىڭ دە, كەشكى شايدى ءىشىپ الىپ, بۋىرقانىپ-بۋسانىپ ۇستەلگە وتىراسىڭ. وسى ارمانى ورىندالاتىنىنا تيتتەي دە كۇماندانبايتىن ەدى. سول ويمەن سەمەيدەگى اۆياتسيا كۋرسىنىڭ مەديتسينالىق كوميسسياسىنا باردى. وسىدان امان وتسە, اقتوبەدەگى اۆياتسيا ۋچيليششەسىنە اتتانباق. باستاپقىدا ءبارى دۇرىس كەلە جاتىر ەدى, جاڭىل دەگەن دارىگەر قىز جۇرەگىنەن اقاۋ تاپتى. ول بۇعان تىلەۋلەس بولىپ قولىن قويا سالعان-دى, بىراق ارنايى شەڭبەر ىشىندە شىر اينالدىرعان كەزدە كەۋدە تۇسى اتقاقتاپ سالا بەردى. قىسقاسى, بۇل جەردە دە تاعى ءبىر جاڭىل جۇرەكتەن ۇستادى. سونىمەن, بەلگىلى جازۋشى اتانعانىمەن, ەكزيۋپەري سياقتى سامولەت شتۋرۆالىن قوسا ۇستايتىن قالامگەر بولا العان جوق. ەسەسىنە شىعارمالارى شىرقاۋ بيىككە شىقتى. اتاق-ابىرويى اسپانداپ تۇر.
جالپى, جاسىندا بۋحگالتەر بولعان جازۋشىلاردىڭ جامانى جوق. ولەڭ جازسا, ۇيقاستارى مەن ىرعاقتارىن ماتەماتيكالىق دالدىكپەن ولشەپ-ءپىشىپ, كوركەم كەستەلەيدى. الليتەراتسياعا سالادى, اسسونانسقا كەتەدى... تۇرسەكەڭ دە سولاي... دالەل كەرەك پە؟
ءبىزدىڭ بالا كەزىمىزدە «جالىن» جۋرنالىندا تۇرسىن جۇرتبايدىڭ ءار جولى «س» ارپىنەن باستالاتىن «سارعالداعىم – ساعىنىشىم» دەگەن ولەڭى جاريالاندى. ول كەزدە بۇل الماناحتا جارىق كورگەن دۇنيەنىڭ ءبارى وقىلىپ قانا قويمايدى, جۇرەكتە جاتتالادى. سودان ءبىز دە جاتتادىق. قازىر دە جادىمىزدان وشە قويعان جوق.
ساياسى سالقىن, بوز توعاي,
سىبدىرى تانىس تالدىڭ دا.
سالىپ ەك سوقپاق, ءىز تالاي,
ساعىنىپ مەنى قالدىڭ با؟
سامالمەن تاي بوپ جارىسىپ,
ساعىمدى سۋداي كەشىپ ەم.
ساعاڭا كەلدىم تاعى ۇشىپ,
ساقتاۋلى شىعار نەسىبەم.
سەرۋەندە, تۇرسىن, سەرۋەندە,
سارعالداق – تۋعان بەسىگىم.
سارعايىپ ساعان كەلگەندە,
سايرانداپ جۇرسەم,
نەسى ءمىن؟..
بىراق سۋرەتكە ۇنەمى بىلعارى كۇرتە كيىپ تۇسەتىن سىرباز اقىن كەيىن پوەزيانى مۇلدە قويىپ كەتتى. ولەڭنەن قاراسوزگە, قاراسوزدەن ساراسوزگە اۋىستى. مەكتەپ قابىرعاسىندا جۇرگەنىمىزدە ونى قالامى جۇيرىك جۋرناليست رەتىندە تانىپ-بىلدىك. جەتپىس جەتىنشى جىلدىڭ باسىندا تەگەۋرىندى تۇرسىن جۇرتبايدىڭ ء«بىلىم جانە ەڭبەك» جۋرنالىندا «اشىق كۇندە نەگە اداستىڭ, اعايىن؟», «ديپلوم مەنىڭ نە تەڭىم؟» دەگەن ماقالالارى جارىق كورىپ, جەر-جەردە قىزۋ پىكىرتالاس ءوتىپ جاتاتىن.
ەندى بۇگىن سول باياعى «سارعالداقتىڭ» ىزىمەن «سەرۋەندە, تۇرسىن, سەرۋەندە, سىزگە دە جەتپىس كەپ قالدى. سالت ءمىنىپ جەتىپ كەرۋەنگە, سەكسەنىن ەندى بەتكە الدى!» دەپ جىرلاپ, اڭگىمەمىزدى قورىتايىق.
بىرىنشىدەن, ونىڭ ءوز ءومىرى وتە تاعىلىمدى بولدى. الىپتار شوعىرىنىڭ الدىن كوردى, مىڭداعان شاكىرتكە تاربيە بەردى. ۇلاعاتتى ۇستاز اتاندى.
ەكىنشىدەن, قالامى قارىمدى بولدى. كوركەمسوز بەن ادەبيەتتانۋ سالاسىندا ەشكىمگە ۇقسامايتىن ايشىقتى قولتاڭباسىن قالدىردى.
ۇشىنشىدەن, ماقسات-مۇراتىنا بەرىك بولدى. ۇلىلار تۋعان توپىراقتى بورپىلداتىپ باسىپ وسكەن اباي اۋىلىنىڭ ۇلانى بۇگىنگى الاشتانۋدىڭ ارداقتىسىنا اينالدى.
تورتىنشىدەن, جولى جاقسى بولدى. ءوزى جەتپىسكە تولىپ, عىلىمي جەتەكشىسىن توقسان تورتكە دەيىن امان-ەسەن جەتكىزگەن تۇرسەكەڭە تەك قانا قىزىعۋ كەرەك!
وسىنىڭ ءبارى و باستا ونىڭ شىعارماشىلىق باستاۋىنىڭ تۇنىق بولعانىنىڭ ارقاسى. بۇل باستاۋ كەيىن ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ ءتۇپسىز مۇحيتىنا كەلىپ قۇيعانى ءمالىم. ەندى سول تۇڭعيىق مۇحيتتاعى تۇرسىن جۇرتبايدىڭ كەمەسى قايىرلاماسىن, جەلكەنى بيىك, جولى اشىق بولسىن دەپ تىلەيمىز!
باۋىرجان ومار ۇلى
