ادەبيەت • 14 قازان، 2021

تۇنىق باستاۋ

306 رەت كورسەتىلدى

كەز كەلگەن ادامنىڭ، كەيىن ول مەيلى دارا بولسىن، مەيلى دانا بولسىن، ەڭ الدىمەن بالا بولاتىنى اتار تاڭداي اقيقات، شىعار كۇندەي شىندىق. سوندىقتان بۇگىن ءبىز بالا تۇرسىندى، بوزبالا تۇرسىندى، ءتۇبىت مۇرت تۇرسىندى كوبىرەك اڭگىمەلەيمىز. قازىرگى التى الاش ايالاعان ابىز تۇرسىنعا نەگىز قالاعان ناعىز تۇرسىننىڭ بەينەسىن بەدەرلەۋگە تىرىسامىز. اتاقتى مارعاسقا جىراۋدىڭ «ەي، قاتاعاننىڭ حان تۇرسىن» دەپ جىرلايتىنى سياقتى، ءبىز دە قارىمدى قالامگەر، عيبراتتى عالىم، پاراساتتى پروفەسسور، ايبارلى الاشتانۋشى، الەۋەتتى اۋەزوۆتانۋشى تۇرسىن جۇرتبايدىڭ بالا كەزىن ەسكە سالامىز، شىعارماشىلىق باستاۋىنىڭ بال-بۇلاقتارىن ىزدەيمىز.

تۇرسىن جۇرتبايدىڭ ادەپكى ماقا­لالارى بوتاتىرسەك بوزبالا كەزىندە جا­رىق كوردى. ون بەس جاسار ويلى بالانىڭ اۋداندىق گازەتكە شىققان ء«ساندى قۇرى­لىس» جانە «قىز قيالى قيادا» دەگەن ماقالالارى پۋبليتسيستيكاسىنا جول اش­تى. ءسوزىنىڭ ءبىسمىللاسىن ء«سان» مەن «قىز­دان» باستاعان جاس قالامگەردىڭ و باستا تالعامى جوعارى، ماقساتى بيىك بولعان سىڭايلى.

تەگىندە وزگەلەر سەكىلدى ونىڭ شىعار­ماشىلىعى دا اقىندىقتان ءنار العان. مازاسىز بالانىڭ ماحاببات ليريكاسى مەكتەپ قا­بىرعاسىندا جۇرگەندە-اق قىلاڭ بەرىپتى. وندا دا ادەتتەگىدەي جو­عارى كلاستا ەمەس... ۇشىنشىدە مە، تور­­­تىنشىدە مە وقىپ جۇرگەندە كلا­سىن­داعى جاڭىل دەگەن قىزعا كوڭىلى كە­تىپ، دوڭبەكشىپ جاتىپ كۇن ۇزاققا ولەڭ ورەدى. جاس­تايىنان قولىنا العان ايگىلى «قىز جىبەك» جىرىنىڭ سارىنىمەن سارناپ وتىرىپ جازعان ولەڭىنىڭ سيپاتى شامامەن مىناداي بولىپ كەلەدى: «اسپانداپ ۇشقان التى قاز، ارتىم كوكتەم، الدىم جاز، قالقاتايعا كوز الىپ، سول جىميسا، بولدىم ءماز. سەنى ەش­كىم مەندەي ساعىنباس، ساعان جار مەن­دەي تابىلماس، سەزىمىم سەرگەك بولسا دا، جۇرەك بىزگە باعىنباس. اسپانداپ ۇشقان التى قاز، جاڭىلعا سالەم ايتا بار. تابا الماساڭ ول قىزدى، اۋەلەپ ۇشىپ قايتا بار. باقىتىم بولشى قولىمدا، جارىعىم بولشى جولىمدا، سەن جىبەك، مەن تولەگەن، ولە قالسام، وق ءتيىپ، سان­سىز­بايىم جوق سوڭىمدا». ءوزىنىڭ دە، جۇرە­گىنىڭ دە جالعىزدىعىن وسىلاي اڭ­عارت­تى البىرت جاس اقىن. وكىنىشكە قاراي توپشىسى قاتايماعان تۇرسىن شا­يىردىڭ ولەڭنىڭ ءورىسى كەڭ، ورەسى بيىك بولعانىمەن، جۇدىرىقتاي قىز جۇرەكتەن شىققان جىردى ونشا قۇلاعىنا قىستىرا قويعان جوق.

ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز كوپ ۇزاماي باسقا مەكتەپكە اۋىسىپ كەتكەن جاڭىلمەن تۋرا ەلۋ جىلدان سوڭ كەزدەسىپ، اماندىق-ساۋلىق سۇ­راسىپتى. كەزدەسكەنى بار بولسىن، ارنايى بارعان الپىس ەكىدەگى تۇرسىن اعاما الپىس ۇشتەگى جا­ڭىل اپام جاقسىلاپ ءبىر جىلى جى­ميىپتى دا قويىپتى. سوندا دا سول جولى سەمەي جەرىندە سە­زىمدەردىڭ ساۋلەسى ويناپ تۇر­عان كو­رىنەدى. جۇرەككە ءاجىم تۇسپەيدى دە­گەن وسى دا. بىراق بۇل جۇزدەسۋ ءبىز­دىڭ كەيىپكەرىمىزدىڭ ءوزىنىڭ جىرىنا دا، ءسوزى­نىڭ سىرىنا دا ادال ەكەنىن دالەلدەدى.

سول مەكتەپتە وقىپ جۇر­گەن جىلدارىن­دا بەردىبەك سوقپاق­باەۆتىڭ اتاق­تى «مەنىڭ اتىم قو­جاسى» باسپادان شىعا قالسىن. سونى وقىدى دا، بالا تۇرسىن جازۋشى بەكەڭە جاتىپ كەلىپ رەنجيدى. «مىنا كىسى مەنىڭ جازاتىن نارسەمنىڭ ءبارىن جازىپ قويىپتى عوي. پوۆەستەگى اۋىل – ءبىزدىڭ اۋىل. ونداعى وقيعالار – مەنى باسىمنان كەشكەن جايتتار. جانار دەگەن – جاڭىل، قارا قوجا دەگەن – مەن، كادىمگى قارا تۇرسىن. سونىڭ ءبارىن اينا-قاتەسىز ءدال وسىلاي جازۋعا بولا ما؟!» دەپ قاتتى قاپالانادى.

تۇرسىن كوكەمنىڭ تاسقا با­سىلعان العاشقى ولەڭىن نەبارى ون التى جاسىندا ورالحان بوكەەۆتىڭ ءوزى «لەنينشىل جاسقا» جاريالاپتى. ولەڭدى قانشا جازعانىمەن، اقىرى اقىن بولمادى، ەسەسىنە قاراسوزدىڭ حاس شەبەرى بولدى. جىرىنىڭ تۇساۋىن ارقالى اقىن ەمەس، جۇيرىك جازۋشى كەسكەنى كەيىن پروزايك بولارىنا كورىنگەن شىعار.

تۇرسىن جۇرتباي الدىمەن قى­زىل­تاستىبۇلاق، ەكىاشا، باش­كول اۋىلدا­رىن­داعى باستاۋىش جانە ورتالاۋ مەك­تەپتەردە، سوسىن شاعانداعى ورتا مەك­تەپ­تە وقىدى. ءسويتىپ، سوناۋ مەكتەپ قا­بىرعاسىندا جۇرگەندە-اق، بۇگىنگى با­كا­لاۆريات، ماگيستراتۋرا، دوكتورانتۋرا سياقتى ءۇش ساتىلى جول­دان ءوتتى. جۇرت­بايدىڭ ۇرپاعى جۇرت سەكىلدى جالعىز مەكتەپتە تۇراقتاماي، ەكى-ءۇش مەكتەپتەن ءۇش تۇعىرلى ءبىلىم العانى دا كە­يىن اتاقتى عالىم بولاتىنىنا كورىنگەن شىعار.

تۇرسەكەڭنىڭ ومىرىندە مەكتەپتە ادە­بيەتتەن ساباق بەرگەن ۇستازى جاڭگىر يسايىموۆانىڭ ەڭبەگى ەرەكشە. بۇل جاڭ­­گىر ماحامبەتتىڭ جاڭگىرىندەي تىم قاتال ەمەس-ءتى. مەيىربان جاڭگىر شاكىر­تى­نە جان جىلۋىن اياماي سەپتى. ول وعان ۇنە­مى شىعارما جازدىردى. «اباي جو­لىن­داعى» جۇمباق كەيىپكەرلەردىڭ قۇپيا­سىنىڭ اشۋعا باۋلىدى. «انا كى­تاپتى وقى، مىنا كىتاپتى وقى» دەپ ۇزدىك­سىز تاپسىرما بەردى. ءسويتىپ، استار مەن قات­پاردىڭ، توركىن مەن تۇسپالدىڭ ءمان-ما­ڭىزىن تەرەڭىرەك ۇققان اباي اۋىلىنىڭ ۇعىمتال بالاسى جاستايىنان الاش يدەيا­سىن ساناسىنا ءسىڭىردى. ەرتە وياندى، ەرتە كوكتەپ، ەرتە ەسەيدى.

تۇرسىن جۇرتبايدىڭ ءومىر­بايان باستا­ۋىنداعى ەرەكشە نازار اۋدارا­تىن تۇسى – ونىڭ مەكتەپ بىتىرە سالا اباي اۋدا­نىنداعى «قىزىل تۋ» سوۆحوزىنىڭ №3 بو­لىمشەسىنىڭ بۋحگالتەرى بولىپ قىزمەت اتقارعانى. نەسى بار... امەريكانىڭ ايگىلى جازۋشى­سى، قىسقا اڭگىمەنىڭ شەبەرى و.گەن­ريدىڭ، اعىلشىننىڭ اتاقتى فانتاست جازۋشىسى گەربەرت ۋەللستىڭ، ورىستىڭ ساتيريك جازۋشىسى، دراماتۋرگ ميحايل زوششەنكونىڭ، تاعى ءبىر ورىس اقىنى الەكساندر ۆەرتينسكيدىڭ العاشقى قىزمەت كارەراسىن بۋحگالتەر بولىپ باستاعانىن ەسكەرسەك، ون جەتى جاسىندا ءبىر اۋىلدىڭ ەسەپ-قي­سابىن شىرق ۇيىرگەن تۇرسىن جۇرت­بايدىڭ قارىمدى قالامگەر بولىپ شىققانىنا تاڭعالاتىن دانەڭەسى دە جوق. ونى ايتاسىڭ، كۇللى الەم پرولەتارلارىن اۋزى­نا قاراتقان كارل ماركس پەن ءسان مەن ءتاننىڭ ۇيلەسىمىن ساقتاپ، جەر جۇزىنە داڭقى جايىلعان ايگىلى مودەلەر پەر كاردەن دە جاستاۋ كەزىندە تۇرسىن اعام سەكىلدى بۋحگالتەر بو­لىپ جۇمىس ىستەگەن. تەك سول مە­شىن جىلىنىڭ قىسىندا الاپات جۇت بولدى دا، بوزبالا بۋحگالتەرگە بولىمشەنىڭ ەسەپ-قيسابى­نان گورى، قىرىلعان مالدىڭ سانىنا كوبىرەك كوڭىل بولۋگە تۋرا كەلدى.

جاسىندا ەسەپشوتقا بەيىم بولعانى­مەن، ول جازۋشىلىقتان باسقا جولدى قالاي قويعان جوق. تەك اتاقتى فرانتسۋز قالامگەرى انتۋان دە سەنت-ەكزيۋپەري سياق­تى كاسىبي ۇشقىش-جازۋشى بول­عىسى كەلدى. شىنىندا دا را­قات قوي، كۇنى بويى كوك ءجۇزىن دا­مىلسىز شارلاپ، ۇشىپ-ۇشىپ كەلەسىڭ دە، كەشكى شايدى ءىشىپ الىپ، بۋىرقانىپ-بۋسانىپ ۇس­تەلگە وتىراسىڭ. وسى ارمانى ورىن­دالاتىنىنا تيتتەي دە كۇ­مان­دانبايتىن ەدى. سول ويمەن سە­مەيدەگى اۆياتسيا كۋرسىنىڭ مەدي­تسينالىق كوميسسياسىنا باردى. وسىدان امان وتسە، اقتوبەدەگى اۆيا­تسيا ۋچيليششەسىنە اتتانباق. باستاپقىدا ءبارى دۇرىس كەلە جاتىر ەدى، جاڭىل دەگەن دارىگەر قىز جۇرەگىنەن اقاۋ تاپتى. ول بۇ­عان تىلەۋلەس بولىپ قولىن قويا سال­عان-دى، بىراق ارنايى شەڭبەر ىشىندە شىر اينالدىرعان كەزدە كەۋدە تۇسى ات­قاقتاپ سالا بەر­دى. قىسقاسى، بۇل جەردە دە تاعى ءبىر جاڭىل جۇرەكتەن ۇس­تادى. سونىمەن، بەلگىلى جازۋشى اتانعانىمەن، ەكزيۋپەري سياق­تى سامولەت شتۋرۆالىن قوسا ۇس­تايتىن قالامگەر بولا العان جوق. ەسەسىنە شىعارمالارى شىرقاۋ بيىككە شىقتى. اتاق-ابىرويى اسپانداپ تۇر.

جالپى، جاسىندا بۋحگالتەر بولعان جازۋشىلاردىڭ جامانى جوق. ولەڭ جازسا، ۇيقاستارى مەن ىرعاقتارىن ماتە­ماتيكالىق دالدىكپەن ولشەپ-ءپىشىپ، كوركەم كەستەلەيدى. الليتەراتسياعا سالادى، اسسونانسقا كەتەدى... تۇرسەكەڭ دە سولاي... دالەل كەرەك پە؟

ءبىزدىڭ بالا كەزىمىزدە «جا­لىن» جۋرنالىندا تۇرسىن جۇرت­باي­دىڭ ءار جولى «س» ارپىنەن باس­تالاتىن «سارعالداعىم – سا­عىنىشىم» دەگەن ولەڭى جاريا­لاندى. ول كەزدە بۇل الماناح­تا جارىق كورگەن دۇنيەنىڭ ءبارى وقىلىپ قانا قوي­مايدى، جۇ­رەك­تە جاتتالادى. سودان ءبىز دە جات­تادىق. قازىر دە جادىمىزدان وشە قويعان جوق.

 

ساياسى سالقىن، بوز توعاي،

سىبدىرى تانىس تالدىڭ دا.

سالىپ ەك سوقپاق، ءىز تالاي،

ساعىنىپ مەنى قالدىڭ با؟

سامالمەن تاي بوپ جارىسىپ،

ساعىمدى سۋداي كەشىپ ەم.

ساعاڭا كەلدىم تاعى ۇشىپ،

ساقتاۋلى شىعار نەسىبەم.

سەرۋەندە، تۇرسىن، سەرۋەندە،

سارعالداق – تۋعان بەسىگىم.

سارعايىپ ساعان كەلگەندە،

سايرانداپ جۇرسەم،

نەسى ءمىن؟..

 

بىراق سۋرەتكە ۇنەمى بىلعارى كۇرتە كيىپ تۇسەتىن سىرباز اقىن كەيىن پوەزيانى مۇلدە قويىپ كەتتى. ولەڭنەن قاراسوزگە، قا­راسوزدەن ساراسوزگە اۋىس­تى. مەك­تەپ قابىرعاسىندا جۇر­گەنىمىز­دە ونى قالامى جۇيرىك جۋرنا­ليست رەتىندە تانىپ-بىل­دىك. جەتپىس جەتىنشى جىلدىڭ باسىندا تەگەۋ­رىندى تۇرسىن جۇرتبايدىڭ ء«بىلىم جانە ەڭبەك» جۋرنالىندا «اشىق كۇندە نەگە اداستىڭ، اعايىن؟»، «ديپ­لوم مەنىڭ نە تەڭىم؟» دەگەن ماقالالارى جارىق كورىپ، جەر-جەردە قىزۋ پىكىرتالاس ءوتىپ جا­تاتىن.

ەندى بۇگىن سول باياعى «سار­عال­داقتىڭ» ىزىمەن «سەرۋەندە، تۇر­سىن، سەرۋەندە، سىزگە دە جەتپىس كەپ قالدى. سالت ءمىنىپ جە­تىپ كە­رۋەنگە، سەكسەنىن ەندى بەت­كە الدى!» دەپ جىرلاپ، اڭگىمەمىزدى قورىتايىق.

بىرىنشىدەن، ونىڭ ءوز ءومىرى وتە تاعى­لىمدى بولدى. الىپتار شوعىرىنىڭ الدىن كوردى، مىڭ­داعان شاكىرتكە تاربيە بەردى. ۇلاعاتتى ۇستاز اتاندى.

ەكىنشىدەن، قالامى قارىم­دى بولدى. كوركەمسوز بەن ادە­بيەتتانۋ سالاسىندا ەشكىمگە ۇق­سامايتىن ايشىقتى قولتاڭ­باسىن قالدىردى.

ۇشىنشىدەن، ماقسات-مۇراتى­نا بەرىك بولدى. ۇلىلار تۋعان تو­پىراقتى بور­پىل­داتىپ باسىپ وسكەن اباي اۋى­لى­نىڭ ۇلانى بۇگىنگى الاشتانۋدىڭ ارداق­تى­سىنا اينالدى.

تورتىنشىدەن، جولى جاقسى بولدى. ءوزى جەتپىسكە تولىپ، عى­لىمي جەتەكشىسىن توقسان تورتكە دەيىن امان-ەسەن جەتكىزگەن تۇر­سەكەڭە تەك قانا قىزىعۋ كەرەك!

وسىنىڭ ءبارى و باستا ونىڭ شى­عار­ماشىلىق باستاۋىنىڭ تۇ­نىق بولعا­نىنىڭ ارقاسى. بۇل باس­تاۋ كەيىن ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ ءتۇپسىز مۇحيتىنا كەلىپ قۇيعانى ءمالىم. ەندى سول تۇڭعيىق مۇ­حيت­تاعى تۇرسىن جۇرتبايدىڭ كەمەسى قايىر­لاماسىن، جەلكەنى بيىك، جولى اشىق بولسىن دەپ تىلەيمىز!

 

باۋىرجان ومار ۇلى  

سوڭعى جاڭالىقتار

نار نارىمبەتوۆ ەدى...

قازاقستان • كەشە

«وميكرون» شتامى وقشاۋلايدى

كوروناۆيرۋس • كەشە

پورترەتتەگى پاراسات

ەلباسى • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار