قازاقستان • 13 قازان، 2021

ادامي كاپيتال: كورسەتكىش نەگە تومەن؟

110 رەت كورسەتىلدى

ادام كاپيتالى – ادامعا سالىنعان كاپيتال. تەك اقشا عانا ەمەس، وعان بەرىلگەن تاربيە، ءبىلىم، اقىل-كەڭەس، باعىت-باعدار، ءبارى دە كاپيتال. ادام سول كاپيتالدى ءساتتى جۇمساي بىلسە، ورايىن كەلىستىرىپ پايدالانا بىلسە، وزىنە دە، قوعامعا دا پايداسىن تيگىزەدى. ادام كاپيتالى جوعارى ادامدار ەڭبەك ەتەتىن قوعام وركەنيەتتى، وزىق قوعامعا، ودان ءارى وزىق، كوشباسشى ەلگە اينالماق. ال قازاقستاننىڭ مۇنداي مۇمكىندىگى بار ما؟ بار، بىراق جوعارى ەمەس.

ماماندىق تاڭداۋ ماڭىزدى

ءدال بۇلاي پايىمداۋعا سەبەپ بار. جاقىندا ەڭبەك رەسۋرستارىن دامىتۋ ورتالىعى زەرتتەۋ جاريالاپ، ەلدەگى ادام كاپيتالى مۇمكىندىكتەرىن زەردەلەپ كوردى. بىزدەگى ادام كاپيتالى ۇلتتىق جيىنتىق بايلىقتىڭ 42 پايىزىن عانا قۇرايدى ەكەن. ال دامىعان ەلدەردە بۇل كورسەتكىش 70 پايىز دەڭگەيىندە. ادام كاپيتالىن ءار كەز تالاپقا ساي ساقتاپ تۇراتىن نارسە – كاسىبي بىلىكتىلىكتى ۇدايى ارتتىرىپ وتىرۋ. بۇل ەندى بۇرىننان بار قاعيدا. كىم بولسا دا ىزدەنۋدى توق­تاتقان ساتتەن باستاپ توقىراۋعا ۇشى­رايدى. قازاقستاندا ءبىر العان بىلىمىمەن ءومىر بويى ناپاقا تاپقىسى كەلە­تىندەر كوپ سياقتى. ستاتيستيكا سولاي دەيدى. جىل سايىن جۇمىسپەن قام­تىلعان ازاماتتاردىڭ تەك 5 پا­يىزى عانا كاسىبي قابىلەتىن ارتتىرادى ەكەن. 2009-2019 جىلدار ارالىعىندا ءوز قىز­مەتكەرلەرىنە وقۋ ۇسىنعان ءىرى كومپانيا­لار سانى 51-دەن 42 پايىزعا ازايعان. سا­ۋالداماعا قاتىسقان ەرەسەكتەردىڭ 26 پايىزى ء«وز-ءوزىمىزدى دامىتۋعا جۇمىستان قولىمىز تيمەيدى» دەسە، 25 پايىزى قوسىمشا ءبىلىم الۋعا قارجى جەتپەيتىنىن ايتقان.

ءوز-ءوزىن دامىتۋ ماسەلەسى ەندى وزەكتى بولا تۇسپەك. جاھاندانۋ، تەحنو­لوگيالاردىڭ قارقىندى دامۋى، دەمو­گرافيالىق وزگەرىستەر، تاۋارلار مەن قىزمەتتەردىڭ ساپاسىنا قويىلاتىن تالاپتار­دىڭ كۇشەيۋى – ەڭبەك نارىعى مەن ەكونوميكاداعى باسەكەلەستىكتى ارتتىرىپ جاتىر. مۇنداي الاپات وزگەرىسكە تەگەۋرىندى ءبىلىم-بىلىگى بار كادر عانا توتەپ بەرە الماق. ارينە، ول ءۇشىن ءبى­رىنشى كەزەكتە ساپالى ءبىلىم قاجەت. ەكو­نوميست ولجاس قۇدايبەرگەنوۆتىڭ اي­تۋىنشا، قازىر جاستاردىڭ جۇ­مىس­سىز قا­لۋىنا سەبەپ بولىپ وتىر­عان ۇلكەن فاك­تور – ساپالى ءبىلىم­نىڭ جوقتىعى نەمەسە ازدى­عى.

جىل سايىن ورتا ەسەپپەن 70 مىڭنان استام تۇلەك جۇمىس­پەن قامتىلماي قالسا، 40،1 پا­يىزى ماماندىعى بويىنشا جۇ­مىس ىستەمەيدى ەكەن. جاستاردىڭ كوبىنە اتا-انا پىكىرىنە سۇيەنىپ قانا ماماندىق تاڭداۋى، كەلە­شەگىن­ە قاتىستى جەتكىلىكتى دەڭ­گەيدە تالداۋ جاساي الماۋى دا ونىڭ نارىقتان ءوز ورنىن تاپپاي قالۋىنا سەبەپ بولىپ وتىر.

– Əدەتتە، جاستار جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىقتارىنا بارمايدى، اتا-انالارىنا، تانىستارىنا جۇگىنەدى، اتا-انالارى بالانى قاي جەرگە بولسىن جۇمىسقا ورنالاستىرۋ ءۇشىن بارلىعىنا تەلەفون شالادى. ادام تالانتتى بولۋى مۇمكىن، بىراق ونى مىسالى، جەتكىزۋشى رەتىندە جۇمىسقا ورنالاستىرادى. ويتكەنى اتا-اناسى سونى ءجون كوردى، ال ول ءوزى قايدا بارارىن بىلمەيدى. ءبىز ادامداردى جۇمىسقا ورنالاستىرعاندا، ولاردىڭ كوپشىلىگى ماماندىق بويىنشا جۇمىس ىستەمەيدى، ءوز əلەۋەتىن تولىق ىسكە اسىرا المايدى، سوڭىندا ولار مورالدىق جاعىنان زارداپ شەگەدى جəنە بۇل جاعدايدا قوعامعا دا زيان كەلەدى. ەگەر العان ءبىلىمىڭىز جۇ­مىس ورنىندا تالاپ ەتىلسە، ءوز مۇم­كىندىگىڭىزدى 100 پايىز جۇزە­گە اسىرا الاسىز. مىنە، سوندا لا­يىق­تى جالاقى تالاپ ەتۋگە قۇقى­عى­ڭىز بار. ەگەر 100 پايىزعا جۇمىس ىستەي المايتىن جۇمىسقا ورنا­لاس­ساڭىز، وندا كەز كەلگەن جا­لاقىعا كەلىسەسىز، – دەيدى بەلگىلى ەكونوميست جاقسىبەك كۇلەكەەۆ.

BTS Education باس ديرەكتورى ساياسات نۇربەك گەرمانيادا كاسىپ­تىك باعدار جۇيەسىنىڭ بالا­باقشادان باستالاتىنىن ايتادى. ياعني ولار داعدىلاردىڭ كىشكەنتاي كەزدەن قالانا باستاۋىن كوزدەيدى.

 

جەڭىل تەحنولوگيا اۋىر مىندەت ارتادى

ءسوز جوق، قارقىندى ەكونومي­كالىق جəنە تەحنولوگيا­لىق دامۋ ادام ءبىلىمىنىڭ وسۋىنە əسەر ەتەدى. ەگەر بۇرىن تەحنيكالىق كəسىپتىك ءبىلىم بەرۋ شەڭبەرىندە الىنعان ءبىلىم بىلىكتىلىكتى ارتتىرماي 10 جىلعا جەتەتىن بولسا، بۇگىندە كوپتەگەن ماماندىق بويىنشا داعدىلاردىڭ وزەكتىلىگى تەك 2 جىل بويى ساقتالادى. مۇنداي جاعدايدا ءسىزدى سۇرانىسقا يە ەتەتىن جالقى فاكتور – ۇزدىكسىز وقۋ مەن ىزدەنۋ عانا. تسيفرلى تەحنولوگيالار مەن جاساندى سانا تەحنولوگيالارى ەڭبەك əلەمىن وزگەرتۋدە – ماماندىقتار كۇردەلەنە تۇسەدى، جاڭالارى پايدا بولادى، جۇمىس بەرۋشىلەر دە ءوز تاراپىنان قىزمەتكەرلەردەن كۇردەلى ءبىلىم مەن داعدىلاردى تالاپ ەتەدى. نəتيجەسىندە، قازىرگى جۇمىس كۇشى جاڭا داعدىلاردى يگەرىپ، جاڭا كəسىپتەر پايدا بولعان سايىن ۇنەمى بەيىمدەلۋدى ۇيرەنۋى كەرەك. الداعى بەس جىلدا بۇگىنگى قىزمەتكەرلەردىڭ نە­گىز­گى داعدىلارىنىڭ 40 پايىزى وزگەرمەك، ال ءəربىر ەكىنشى قىز­مەت­كەر (50 پايىز) قايتا دايارلاۋ­دان وتۋگە ءمəجبۇر بولادى ەكەن.

McKinsey مəلىمەتتەرى بويىنشا، 2030 جىلعا قاراي 75-تەن 375 ملن-عا دەيىن جۇمىسشى قايتا دايارلاۋدان وتۋگە ءمəجبۇر بولادى، ال اۆتوماتتاندىرۋ سالدارىنان 400-دەن 800 ملن-عا دەيىن ادام جۇمىستان شىعۋى مۇمكىن جəنە جاڭا جۇمىس ورىندارىن تابۋى كەرەك. COVID-19 پاندەمياسى ادامداردىڭ كۇتپەگەن كۇيزەلىس پەن قۇرىلىمدىق وزگەرىستەرگە توزىم­دىلىگىن ارتتىراتىن داعدى­لاردى قالىپتاستىرۋىنا مۇمكىن­دىك بەرىپ تۇرعانداي. ال جۇمىسسىز قالعان كادرلاردى نەعۇرلىم كۇر­دەلى ماماندىقتارعا بەيىمدەپ قايتا دايارلاۋعا تۋرا كەلەدى.

– مىسالى، بۇرىن تاۋدا فيلم ءتۇسىرۋ ءۇشىن تىكۇشاق ۇش­قىشى جəنە ءتۇسىرىلىم پروتسەسى­نىڭ تەحنيكالىق بولىگىن ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن تاعى 2-3 ادام قاجەت بولدى. قازىر ونى درون ءتۇسىرىپ جاتىر. الايدا درونداردىڭ پايدا بولۋى تىكۇشاقتاردىڭ، وپەراتورلاردىڭ سانىنىڭ ازايۋىنا əكەلگەن جوق. كەرىسىنشە، بۇل ماماندىق­تار جۇمىسپەن قامتىلعاندار اراسىندا ءوسۋدى جالعاستىرۋدا، تەك قانا ولار نەعۇرلىم كۇردەلى مىن­دەتتەردى ورىندايدى، – دەيدى و.قۇدايبەرگەنوۆ.

وسى ورايدا س.نۇربەك سينگا­پۋر تاجىريبەسىن العا تارتادى. «ادامدى وقۋعا مəجبۇرلەۋ وتە قيىن جəنە ەشقانداي يدەولو­گيا بىزگە كومەكتەسپەيدى. سين­گا­پۋرداعى نəتيجەلى جۇمىس­پەن قامتۋدى دامىتۋعا باعىتتال­عان اگەنتتىكتەر كەز كەلگەن سينگا­پۋر­لىق كىرەتىن جəنە كەلەسى قادام­داردى ورىندايتىن بىرىڭعاي پورتالى بار My Skills Future باعدار­لاماسىن ىسكە قوستى. بىرىنشىدەن، ول ءوزىنىڭ داعدىلارى، مۇددەلەرى مەن قۇزىرەتتەرىنىڭ دياگنوستيكا­سى­نان وتەدى، ەكىنشىدەن، سالالار­دا بولىپ جاتقان وزگەرىستەردى زەرت­تەيدى. ۇشىنشىدەن، ول بىلىكتىلىك­تى ارتتىرۋ ءۇشىن مۇمكىندىكتەر الادى، ال ادام نەنى زەرتتەۋ كەرەك ەكەنىن تۇسىنەدى. سونىمەن وعان بولاشاق مانساپ جونىندە كەڭەس بەرۋ ءۇشىن جەكە تəلىمگەرلىك بەرىلەدى»، دەيدى ساراپشى.

 

10 جىلدان سوڭ قانداي ماماندار قاجەت؟

قۇندىلىقتاردىڭ، تالاپ­تار­دىڭ جىل ەمەس، اي ساناپ وزگەرىپ جاتقانىنا كۋامىز. ەندى بۇل ءۇردىس ءبىزدىڭ قوعامعا دا اسەر ەتپەي قويمايدى. بۇگىنگى قات مامان يەسى 5-10 جىلدان سوڭ نارىقتان ىعى­سىپ قالۋى بەك مۇم­كىن. سا­راپ­­شىلاردىڭ سوزىنشە، قازىر اق­پاراتتىق-كوممۋني­كا­تسيا­لىق تەحنولوگيا (اكت) سالاسى بويىنشا ماماندار تاپشى.

– ءƏرتۇرلى ديپلومدارى بار، بىراق ءوز بىلىكتىلىكتەرىن ءىس جۇزىن­دە دəلەلدەي المايتىن ماماندار كوپ. ءىرى كومپانيا­لار كوپ ۋا­قىتتى وقىتۋعا جəنە ىزدەنۋ­شى­لەر نارىعىنداعى ىرىك­تەۋگە جۇم­­سايدى. بۇل پروتسەسس تۇراقتى جəنە كومپانيا باسشىلىعىنىڭ نا­زارىن اۋدارتادى. كومپانيالار وندىرىسكە ارنالعان اقپارات­تىق جۇيەلەردى ساتىپ العاندا، ون­دىرۋ­شىلەردەن جىل سايىنعى تەح­نيكالىق قولداۋدى ساتىپ الۋعا ءمəجبۇر بولادى جəنە 2-3 ين­جەنەردى دايىنداۋعا 20-30 مىڭ دوللار جۇمسايدى. نəتيجەسىندە، IBM، HP، SAP سياقتى ءوندىرۋشى كومپانيالارعا قازاقستان بيۋد­جەتى­نەن ميللياردتاعان دوللار تولەيمىز. مۇنىڭ ءبəرى بىلىكتى اكت ينجەنەرلەرىنىڭ بولماۋىنا بايلانىستى. قازىر ەلىمىزدە كادرلاردى ىرىكتەۋ پروبلەماسىن شەشۋدى ۇسىناتىن پəرمەندى جۇيە جوق، – دەگەن وي ايتادى IT QCC جشس سەرتيفيكاتتاۋ ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى جولامان ۋۆالەەۆ.

«اتامەكەن» ۇكپ جۇمىس­پەن قامتۋ مəسەلەلەرى جونىن­دەگى دەپار­تامەنتىنىڭ ديرەكتورى ايدا­نا توعىزباەۆا «نارىقتا جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ تالاپتارىنا سəي­كەس كەلەتىن قىزمەتكەرلەر جوق» دەگەن پىكىردە. ال جۇمىس بەرۋ­شى بولسا كادردى وقىتىپ، دايىن­داپ، وعان قارجى بولگىسى كەل­مەيدى. مىنە، وسىدان كەلىپ نارىقتا قاراما-قايشىلىق تۋىندايدى.

ەڭبەك رەسۋرستارىن دامىتۋ ورتالىعىنىڭ بولجاۋىن­شا، ءالى رەسمي تۇردە پايدا بول­ماعان، بىراق جاقىن ارادا پايدا بولۋ ىقتيمالدىعى جوعارى ما­مان­دىقتار بار. وعان ەكوتەح­نولوگ، «اقىلدى ءۇي» جوبالاۋ­شىسى، روبوتتەحنيكانىڭ ينجە­نەر-تەحنولوگى، مۇناي-گاز سا­لاسىنداعى ينجەنەر تالداۋشى، ەكوجۇيەنىڭ ات ساۋلەتشىسى سياق­تى ماماندىقتار ەنىپ وتىر.

وزەكتىلىگىن جويا قويمايتىن، بىراق جاڭا زاماناۋي تالاپتارعا ساي بولۋ ءۇشىن قوسىمشا داعدى­لاردى مەڭگەرۋدى قاجەت ەتەتىن ماماندىقتار رەتىندە مىنالار اتالادى: ساندىق كارتوگراف، پو­يىزداردى قاشىقتان باسقارۋ وپەراتورى، قۇرىلىستاعى ءاددي­تيۆتى ءوندىرىس وپەراتورى. سوندا جويىلىپ بارا جاتقان ماماندىقتار قانداي؟ ورتالىق بۇعان دا جاۋاپ تاپقان: تاڭبالاۋشى، قۇرىلىس سۋرەتشىلەرى، كولل-ورتالىعىنىڭ وپەراتورى، قويمانىڭ ەسەپكە الۋشىسى سەكىلدى ماماندار بىرتىندەپ ەڭبەك نارىعىنان شىعا باستاماق.

 

 

 

 

سوڭعى جاڭالىقتار

الماتى تۇرعىندارى سۋسىز قالدى

ايماقتار • بۇگىن، 15:57

كانەلونى اۋىر شايقاس كۇتىپ تۇر

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 12:18

ۇقساس جاڭالىقتار