ماماندىق تاڭداۋ ماڭىزدى
ءدال بۇلاي پايىمداۋعا سەبەپ بار. جاقىندا ەڭبەك رەسۋرستارىن دامىتۋ ورتالىعى زەرتتەۋ جاريالاپ, ەلدەگى ادام كاپيتالى مۇمكىندىكتەرىن زەردەلەپ كوردى. بىزدەگى ادام كاپيتالى ۇلتتىق جيىنتىق بايلىقتىڭ 42 پايىزىن عانا قۇرايدى ەكەن. ال دامىعان ەلدەردە بۇل كورسەتكىش 70 پايىز دەڭگەيىندە. ادام كاپيتالىن ءار كەز تالاپقا ساي ساقتاپ تۇراتىن نارسە – كاسىبي بىلىكتىلىكتى ۇدايى ارتتىرىپ وتىرۋ. بۇل ەندى بۇرىننان بار قاعيدا. كىم بولسا دا ىزدەنۋدى توقتاتقان ساتتەن باستاپ توقىراۋعا ۇشىرايدى. قازاقستاندا ءبىر العان بىلىمىمەن ءومىر بويى ناپاقا تاپقىسى كەلەتىندەر كوپ سياقتى. ستاتيستيكا سولاي دەيدى. جىل سايىن جۇمىسپەن قامتىلعان ازاماتتاردىڭ تەك 5 پايىزى عانا كاسىبي قابىلەتىن ارتتىرادى ەكەن. 2009-2019 جىلدار ارالىعىندا ءوز قىزمەتكەرلەرىنە وقۋ ۇسىنعان ءىرى كومپانيالار سانى 51-دەن 42 پايىزعا ازايعان. ساۋالداماعا قاتىسقان ەرەسەكتەردىڭ 26 پايىزى ء«وز-ءوزىمىزدى دامىتۋعا جۇمىستان قولىمىز تيمەيدى» دەسە, 25 پايىزى قوسىمشا ءبىلىم الۋعا قارجى جەتپەيتىنىن ايتقان.
ءوز-ءوزىن دامىتۋ ماسەلەسى ەندى وزەكتى بولا تۇسپەك. جاھاندانۋ, تەحنولوگيالاردىڭ قارقىندى دامۋى, دەموگرافيالىق وزگەرىستەر, تاۋارلار مەن قىزمەتتەردىڭ ساپاسىنا قويىلاتىن تالاپتاردىڭ كۇشەيۋى – ەڭبەك نارىعى مەن ەكونوميكاداعى باسەكەلەستىكتى ارتتىرىپ جاتىر. مۇنداي الاپات وزگەرىسكە تەگەۋرىندى ءبىلىم-بىلىگى بار كادر عانا توتەپ بەرە الماق. ارينە, ول ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە ساپالى ءبىلىم قاجەت. ەكونوميست ولجاس قۇدايبەرگەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, قازىر جاستاردىڭ جۇمىسسىز قالۋىنا سەبەپ بولىپ وتىرعان ۇلكەن فاكتور – ساپالى ءبىلىمنىڭ جوقتىعى نەمەسە ازدىعى.
جىل سايىن ورتا ەسەپپەن 70 مىڭنان استام تۇلەك جۇمىسپەن قامتىلماي قالسا, 40,1 پايىزى ماماندىعى بويىنشا جۇمىس ىستەمەيدى ەكەن. جاستاردىڭ كوبىنە اتا-انا پىكىرىنە سۇيەنىپ قانا ماماندىق تاڭداۋى, كەلەشەگىنە قاتىستى جەتكىلىكتى دەڭگەيدە تالداۋ جاساي الماۋى دا ونىڭ نارىقتان ءوز ورنىن تاپپاي قالۋىنا سەبەپ بولىپ وتىر.
– Əدەتتە, جاستار جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىقتارىنا بارمايدى, اتا-انالارىنا, تانىستارىنا جۇگىنەدى, اتا-انالارى بالانى قاي جەرگە بولسىن جۇمىسقا ورنالاستىرۋ ءۇشىن بارلىعىنا تەلەفون شالادى. ادام تالانتتى بولۋى مۇمكىن, بىراق ونى مىسالى, جەتكىزۋشى رەتىندە جۇمىسقا ورنالاستىرادى. ويتكەنى اتا-اناسى سونى ءجون كوردى, ال ول ءوزى قايدا بارارىن بىلمەيدى. ءبىز ادامداردى جۇمىسقا ورنالاستىرعاندا, ولاردىڭ كوپشىلىگى ماماندىق بويىنشا جۇمىس ىستەمەيدى, ءوز əلەۋەتىن تولىق ىسكە اسىرا المايدى, سوڭىندا ولار مورالدىق جاعىنان زارداپ شەگەدى جəنە بۇل جاعدايدا قوعامعا دا زيان كەلەدى. ەگەر العان ءبىلىمىڭىز جۇمىس ورنىندا تالاپ ەتىلسە, ءوز مۇمكىندىگىڭىزدى 100 پايىز جۇزەگە اسىرا الاسىز. مىنە, سوندا لايىقتى جالاقى تالاپ ەتۋگە قۇقىعىڭىز بار. ەگەر 100 پايىزعا جۇمىس ىستەي المايتىن جۇمىسقا ورنالاسساڭىز, وندا كەز كەلگەن جالاقىعا كەلىسەسىز, – دەيدى بەلگىلى ەكونوميست جاقسىبەك كۇلەكەەۆ.
BTS Education باس ديرەكتورى ساياسات نۇربەك گەرمانيادا كاسىپتىك باعدار جۇيەسىنىڭ بالاباقشادان باستالاتىنىن ايتادى. ياعني ولار داعدىلاردىڭ كىشكەنتاي كەزدەن قالانا باستاۋىن كوزدەيدى.
جەڭىل تەحنولوگيا اۋىر مىندەت ارتادى
ءسوز جوق, قارقىندى ەكونوميكالىق جəنە تەحنولوگيالىق دامۋ ادام ءبىلىمىنىڭ وسۋىنە əسەر ەتەدى. ەگەر بۇرىن تەحنيكالىق كəسىپتىك ءبىلىم بەرۋ شەڭبەرىندە الىنعان ءبىلىم بىلىكتىلىكتى ارتتىرماي 10 جىلعا جەتەتىن بولسا, بۇگىندە كوپتەگەن ماماندىق بويىنشا داعدىلاردىڭ وزەكتىلىگى تەك 2 جىل بويى ساقتالادى. مۇنداي جاعدايدا ءسىزدى سۇرانىسقا يە ەتەتىن جالقى فاكتور – ۇزدىكسىز وقۋ مەن ىزدەنۋ عانا. تسيفرلى تەحنولوگيالار مەن جاساندى سانا تەحنولوگيالارى ەڭبەك əلەمىن وزگەرتۋدە – ماماندىقتار كۇردەلەنە تۇسەدى, جاڭالارى پايدا بولادى, جۇمىس بەرۋشىلەر دە ءوز تاراپىنان قىزمەتكەرلەردەن كۇردەلى ءبىلىم مەن داعدىلاردى تالاپ ەتەدى. نəتيجەسىندە, قازىرگى جۇمىس كۇشى جاڭا داعدىلاردى يگەرىپ, جاڭا كəسىپتەر پايدا بولعان سايىن ۇنەمى بەيىمدەلۋدى ۇيرەنۋى كەرەك. الداعى بەس جىلدا بۇگىنگى قىزمەتكەرلەردىڭ نەگىزگى داعدىلارىنىڭ 40 پايىزى وزگەرمەك, ال ءəربىر ەكىنشى قىزمەتكەر (50 پايىز) قايتا دايارلاۋدان وتۋگە ءمəجبۇر بولادى ەكەن.
McKinsey مəلىمەتتەرى بويىنشا, 2030 جىلعا قاراي 75-تەن 375 ملن-عا دەيىن جۇمىسشى قايتا دايارلاۋدان وتۋگە ءمəجبۇر بولادى, ال اۆتوماتتاندىرۋ سالدارىنان 400-دەن 800 ملن-عا دەيىن ادام جۇمىستان شىعۋى مۇمكىن جəنە جاڭا جۇمىس ورىندارىن تابۋى كەرەك. COVID-19 پاندەمياسى ادامداردىڭ كۇتپەگەن كۇيزەلىس پەن قۇرىلىمدىق وزگەرىستەرگە توزىمدىلىگىن ارتتىراتىن داعدىلاردى قالىپتاستىرۋىنا مۇمكىندىك بەرىپ تۇرعانداي. ال جۇمىسسىز قالعان كادرلاردى نەعۇرلىم كۇردەلى ماماندىقتارعا بەيىمدەپ قايتا دايارلاۋعا تۋرا كەلەدى.
– مىسالى, بۇرىن تاۋدا فيلم ءتۇسىرۋ ءۇشىن تىكۇشاق ۇشقىشى جəنە ءتۇسىرىلىم پروتسەسىنىڭ تەحنيكالىق بولىگىن ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن تاعى 2-3 ادام قاجەت بولدى. قازىر ونى درون ءتۇسىرىپ جاتىر. الايدا درونداردىڭ پايدا بولۋى تىكۇشاقتاردىڭ, وپەراتورلاردىڭ سانىنىڭ ازايۋىنا əكەلگەن جوق. كەرىسىنشە, بۇل ماماندىقتار جۇمىسپەن قامتىلعاندار اراسىندا ءوسۋدى جالعاستىرۋدا, تەك قانا ولار نەعۇرلىم كۇردەلى مىندەتتەردى ورىندايدى, – دەيدى و.قۇدايبەرگەنوۆ.
وسى ورايدا س.نۇربەك سينگاپۋر تاجىريبەسىن العا تارتادى. «ادامدى وقۋعا مəجبۇرلەۋ وتە قيىن جəنە ەشقانداي يدەولوگيا بىزگە كومەكتەسپەيدى. سينگاپۋرداعى نəتيجەلى جۇمىسپەن قامتۋدى دامىتۋعا باعىتتالعان اگەنتتىكتەر كەز كەلگەن سينگاپۋرلىق كىرەتىن جəنە كەلەسى قادامداردى ورىندايتىن بىرىڭعاي پورتالى بار My Skills Future باعدارلاماسىن ىسكە قوستى. بىرىنشىدەن, ول ءوزىنىڭ داعدىلارى, مۇددەلەرى مەن قۇزىرەتتەرىنىڭ دياگنوستيكاسىنان وتەدى, ەكىنشىدەن, سالالاردا بولىپ جاتقان وزگەرىستەردى زەرتتەيدى. ۇشىنشىدەن, ول بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ ءۇشىن مۇمكىندىكتەر الادى, ال ادام نەنى زەرتتەۋ كەرەك ەكەنىن تۇسىنەدى. سونىمەن وعان بولاشاق مانساپ جونىندە كەڭەس بەرۋ ءۇشىن جەكە تəلىمگەرلىك بەرىلەدى», دەيدى ساراپشى.
10 جىلدان سوڭ قانداي ماماندار قاجەت؟
قۇندىلىقتاردىڭ, تالاپتاردىڭ جىل ەمەس, اي ساناپ وزگەرىپ جاتقانىنا كۋامىز. ەندى بۇل ءۇردىس ءبىزدىڭ قوعامعا دا اسەر ەتپەي قويمايدى. بۇگىنگى قات مامان يەسى 5-10 جىلدان سوڭ نارىقتان ىعىسىپ قالۋى بەك مۇمكىن. ساراپشىلاردىڭ سوزىنشە, قازىر اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيا (اكت) سالاسى بويىنشا ماماندار تاپشى.
– ءƏرتۇرلى ديپلومدارى بار, بىراق ءوز بىلىكتىلىكتەرىن ءىس جۇزىندە دəلەلدەي المايتىن ماماندار كوپ. ءىرى كومپانيالار كوپ ۋاقىتتى وقىتۋعا جəنە ىزدەنۋشىلەر نارىعىنداعى ىرىكتەۋگە جۇمسايدى. بۇل پروتسەسس تۇراقتى جəنە كومپانيا باسشىلىعىنىڭ نازارىن اۋدارتادى. كومپانيالار وندىرىسكە ارنالعان اقپاراتتىق جۇيەلەردى ساتىپ العاندا, وندىرۋشىلەردەن جىل سايىنعى تەحنيكالىق قولداۋدى ساتىپ الۋعا ءمəجبۇر بولادى جəنە 2-3 ينجەنەردى دايىنداۋعا 20-30 مىڭ دوللار جۇمسايدى. نəتيجەسىندە, IBM, HP, SAP سياقتى ءوندىرۋشى كومپانيالارعا قازاقستان بيۋدجەتىنەن ميللياردتاعان دوللار تولەيمىز. مۇنىڭ ءبəرى بىلىكتى اكت ينجەنەرلەرىنىڭ بولماۋىنا بايلانىستى. قازىر ەلىمىزدە كادرلاردى ىرىكتەۋ پروبلەماسىن شەشۋدى ۇسىناتىن پəرمەندى جۇيە جوق, – دەگەن وي ايتادى IT QCC جشس سەرتيفيكاتتاۋ ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى جولامان ۋۆالەەۆ.
«اتامەكەن» ۇكپ جۇمىسپەن قامتۋ مəسەلەلەرى جونىندەگى دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى ايدانا توعىزباەۆا «نارىقتا جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ تالاپتارىنا سəيكەس كەلەتىن قىزمەتكەرلەر جوق» دەگەن پىكىردە. ال جۇمىس بەرۋشى بولسا كادردى وقىتىپ, دايىنداپ, وعان قارجى بولگىسى كەلمەيدى. مىنە, وسىدان كەلىپ نارىقتا قاراما-قايشىلىق تۋىندايدى.
ەڭبەك رەسۋرستارىن دامىتۋ ورتالىعىنىڭ بولجاۋىنشا, ءالى رەسمي تۇردە پايدا بولماعان, بىراق جاقىن ارادا پايدا بولۋ ىقتيمالدىعى جوعارى ماماندىقتار بار. وعان ەكوتەحنولوگ, «اقىلدى ءۇي» جوبالاۋشىسى, روبوتتەحنيكانىڭ ينجەنەر-تەحنولوگى, مۇناي-گاز سالاسىنداعى ينجەنەر تالداۋشى, ەكوجۇيەنىڭ ات ساۋلەتشىسى سياقتى ماماندىقتار ەنىپ وتىر.
وزەكتىلىگىن جويا قويمايتىن, بىراق جاڭا زاماناۋي تالاپتارعا ساي بولۋ ءۇشىن قوسىمشا داعدىلاردى مەڭگەرۋدى قاجەت ەتەتىن ماماندىقتار رەتىندە مىنالار اتالادى: ساندىق كارتوگراف, پويىزداردى قاشىقتان باسقارۋ وپەراتورى, قۇرىلىستاعى ءادديتيۆتى ءوندىرىس وپەراتورى. سوندا جويىلىپ بارا جاتقان ماماندىقتار قانداي؟ ورتالىق بۇعان دا جاۋاپ تاپقان: تاڭبالاۋشى, قۇرىلىس سۋرەتشىلەرى, كولل-ورتالىعىنىڭ وپەراتورى, قويمانىڭ ەسەپكە الۋشىسى سەكىلدى ماماندار بىرتىندەپ ەڭبەك نارىعىنان شىعا باستاماق.
