اۋعانستاندا امەريكالىقتاردىڭ 20 جىل بويى «ۇلت قۇرۋداعى» ءساتسىز ارەكەتىنەن كەيىنگى «تاليباننىڭ» جەڭىسكە جەتۋى ايماقتاعى جيھادشىلاردى جىگەرلەندىرىپ قانا قويمايدى, سونىمەن قاتار ءوڭىردىڭ گەوساياساتىنا دا اسەر ەتەدى. كابۋلدىڭ قۇلاۋى باسقالارعا قانشالىقتى تەرىس اسەرى بار ەكەنىنە كوز جەتكىزۋ ءۇشىن اۋعانستانعا كورشى جاتقان مەملەكەتتەردىڭ ارەكەتىنە قاراڭىز.
پاكىستان پرەمەر-ءمينيسترى يمران حان مالىمدەمەسى, اتاپ ايتقاندا, «تاليباننىڭ» بيلىككە قايتا كەلۋىن «قۇلدىقتىڭ بۇعاۋىنان» بوساۋعا تەڭەۋى بۇرىننان بەلگىلى ماسەلەنى ناقتىلاي تۇسەدى. «تاليبان» باسقاراتىن اۋعانستان پاكىستاننىڭ قولشوقپارى ىسپەتتى. ۇيىم ەلدى 1996-2001 جىلدار ارالىعىندا باسقارعاندا ولاردىڭ «يسلام امىرلىگى» پاكىستاننىڭ Inter-Services Intelligence اگەنتتىگىنىڭ ەنشىلەس ۇيىمى رەتىندە جۇمىس جاسادى. ارينە, بۇل جولى پاكىستان تولىقتاي باقىلاۋدا ۇستاي المايدى. بىراق ISI باسشىسى فايز حاميد كابۋل قۇلاپ, جاڭا «تاليبان» ۇكىمەتى قۇرىلعانىن كەيىن كوپ ۇزاماي جەڭىستى تويلاۋ ءۇشىن اۋعانستانعا باردى.
وسى ورايدا قىتاي ارەكەتىن اشىق كورسەتپەي, بىراق ەرەكشە ماڭىز بەرىپ, وقيعادان پايدا كورىپ قالۋعا تىرىسىپ جاتىر. بەيجىڭ بيلىگى ء«بىر بەلدەۋ – ءبىر جول» ترانسۇلتتىق باستاماسىنداعى ەڭ ءىرى جوباسى – قىتاي-پاكىستان ەكونوميكالىق دالىزىنە (CPEC) 62 ميلليارد دوللار ينۆەستيتسيا سالدى. بۇل جوباعا «تاليبان» ەكسترەميستەرىنىڭ قاۋىپ توندىرە مە دەپ الاڭدايدى. سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ۆان ي شىلدەدە «تاليبان» دەلەگاتسياسىن رەسمي تۇردە قابىلدادى.
ەكونوميكالىق جانە ستراتەگيالىق تابىستارعا قول جەتكىزگەن سوڭ قىتاي «تاليبانمەن» بيزنەس جاساۋعا ءازىر ەكەنىن مالىمدەدى. ءسويتىپ, اۋعانستاننىڭ ءالى دە تابىلماعان پايدالى قازبالارىن, اسىرەسە, سيرەك كەزدەسەتىن كەن ورىندارىن تاۋىپ, مەس ايناق مىس كەنىشىن قايتا اشۋعا تىرىسادى. ءتىپتى CPEC-ءتى اۋعانستانعا دەيىن سوزۋى مۇمكىن ەكەنى ايتىلا باستادى.
ءوزارا جىلى قاتىناستار ەكىنشى تاراپتا دا بار سەكىلدى كورىنەدى. اۋعانستان پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى مۋللا ابدۋل گاني بارادار بەيجىڭ بيلىگىنىڭ ەلدەگى سانى از مۇسىلمانداردى جۇيەلى تۇردە قۋدالاۋىنا قاراماستان, قىتايدى «سەنىمدى دوس» دەپ اتادى. قىتايدىڭ اۋعانستانمەن قاتىناس ورناتۋداعى ماقساتى – «تاليباننىڭ» شىڭجاڭداعى زارداپ كورىپ وتىرعان ۇيعىرلار مەن مۇسىلماندارعا قولداۋ كورسەتىپ, پانا بەرمەۋىن قامتاماسىز ەتۋ جانە CPEC جۇمىسىنا كەدەرگى كەلتىرمەۋ. «تاليبان» ۇكىمەتى پاتروناتقا وتە مۇقتاج. اۋعانستاننىڭ بۇرىنعى ۇكىمەتىنىڭ 5,5 ميلليارد دوللارلىق بيۋدجەتىنىڭ 80 پايىزى سىرتقى كومەك ەسەبىنەن قارجىلاندىرىلاتىن. سوندىقتان قىتاي بۇل قاراجاتتىڭ ورنىن جابۋعا تاپتىرماس مۇمكىندىك بولىپ كورىنەدى.
مۇنداي ايماقتىق ارەكەت, ياعني پاكىستان مەن قىتايدىڭ ءوزارا ءتيىمدى ءتىل تابىسۋى ءۇندىستان ساياساتكەرلەرىن قاتتى الاڭداتۋى كەرەك. ويتكەنى, ولارعا پاكىستان تالايدان بەرى باسەكەلەس سانالىپ كەلەدى. ۇندىستانداعى كەيبىر قارۋلى توپتاردى بەلسەندى تۇردە قارجىلاندىرىپ, قولداپ وتىر. 2008 جىلعى مۋمبايداعى قاندى شابۋىلداردى ۇيىمداستىرۋشىلاردى پانالاتتى. قىتاي دا ءۇندىستاننىڭ جۇيەلى قارسىلاسى سانالادى. ەلگە ەكونوميكالىق, اسكەري جانە ستراتەگيالىق قاۋىپ توندىرەدى. ەندەشە, اۋعانستان-پاكىستان-قىتاي باستاعان كەز كەلگەن ساياسي وداقتاستىق ءۇندىستان ءۇشىن ۇلكەن قاۋىپ.
«تاليباننىڭ» اۋعانستاندى باسىپ الۋى ۇندىستانعا قارسى تۇرعان پاكىستان اسكەرىنە تالايدان بەرى تابىلماي كەلگەن «ستراتەگيالىق تەرەڭدىك» بەرەدى. بۇعان قوسا, ISI قالاسا, ءۇندىستان اۋماعىندا تەرروريستەر مەن قارۋلى توپتاردى قارجىلاندىرا الادى. سوڭعى رەت «تاليبان» بيلىك باسىندا تۇرعاندا ءۇندىستان تاراپى رەسەي جانە يرانمەن ورتاق كەلىسىمگە كەلىپ, مارقۇم احماد شاح ماسۋد باستاعان سولتۇستىك اليانستىڭ پاندجشەر القابىنداعى كوتەرىلىسىن بەلسەندى تۇردە قولدادى. الايدا بۇل جولى قىتايمەن اۋىز جالاسقان رەسەي اۋعانستاننىڭ ۇندىستانعا قاتىستى ماسەلەلەرىنە بەيتاراپ قارايدى.
يران دا جاقىندا سايلانعان قاتال پرەزيدەنتى ەبراحيم ءرايسيدىڭ باستاماسىمەن «تاليباندى» قولداۋعا دايىن. ول ءۇشىن ۇيىم بۇرىنعى بيلىكتىڭ شيتتەردى قۋدالاۋ ساياساتىنان باس تارتۋى قاجەت. ەگەر اۋعانستانداعى شيت-حازارلار مەن پارسى مادەنيەتى اسەر ەتكەن تاجىكتەر مەن وزبەكتەر «تاليباننىڭ» شيرەك عاسىر بۇرىن جاساعان قۋدالاۋىنان قۇتىلسا, يران بەيتاراپتىق ساقتاۋى مۇمكىن. قالاي دەگەنمەن, يران دا, رەسەي دە اقش-تىڭ اۋعانستاننان اسكەرىن شىعارعانىنا ريزا.
ءۇندىستان تاراپى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ماۋسىم ايىندا دوحادا «تاليبان» وكىلدەرىمەن كەزدەسكەنىن جوققا شىعارعانىمەن, تاياۋ ارادا كابۋلداعى جاڭا ۇكىمەتپەن كەلىسىمگە كەلۋگە تىرىسۋى مۇمكىن. ارينە, ءۇندىستاننىڭ باسقا دا ديپلوماتتارىنىڭ «تاليبان» شەنەۋنىكتەرىمەن بايلانىسى بار. ولاردىڭ ەكەۋى – بارادار مەن شەر مۇحاممەد ابباس ستانيكزاي اۋعانستاننىڭ جاڭا ۇكىمەتى قۇرامىنا ەندى.
بارادار سەگىز جىلىن پاكىستان تۇرمەسىندە وتكىزدى. سوندىقتان ونىڭ ءوزىن قاماعاندارعا سۇيىسپەنشىلىگى جوق دەپ ەسەپتەۋگە بولادى. بىراق كەيبىر «تاليبان» شەنەۋنىكتەرى ۇندىستانمەن جاقسى قارىم-قاتىناس ورناتۋعا مۇددەلى ەكەنىنە ەمەۋرىن بىلدىرسە دە, ەندى ءبىرى ءۇندىستان مۇسىلماندارىن, اسىرەسە, كاشميردەگى حالىققا قولداۋ كورسەتەتىنىن مالىمدەدى.
بۇعان دەيىن ايتقانىمداي, پاكىستان «تاليباننىڭ» جەڭىسىنە قالىپتى قاراي المايدى. پاكىستان ۇكىمەتىن جەتكىلىكتى تۇردە يسلامشىل ەمەس دەپ توڭكەرگىسى كەلەتىن «تەحريك-ە-تاليبان پاكىستان» مەن تامىزدا كابۋل اۋەجايىن بومبالاعان «يسلام مەملەكەتى-حوراسان» ۇيىمىنىڭ پايدا بولۋى يسلامابادتىڭ الاڭداۋشىلىعىن تۋعىزادى. سونىمەن قاتار اقش اسكەرىنىڭ اۋعانستاننان كەتۋى امەريكالىقتاردىڭ پاكىستانداعى قورعانىس سالالارىنداعى لوگيستيكاعا تاۋەلدىلىگىن تومەندەتىپ, ISI-ءدى قارجىلاي قولداۋ مەن رەسۋرستارىنان ايىردى.
ءۇندىستان اۋعانستاندا بوگەتتەرگە, اۆتوموبيل جولدارىنا, ەلەكتر جەلىلەرىنە, اۋرۋحانالارعا, مەكتەپتەرگە, ءتىپتى پارلامەنت عيماراتىنا 3 ميلليارد دوللار ينۆەستيتسيا سالدى. مۇنىڭ ءبارى قازىر «تاليبان»-نىڭ قولىندا بولعاندىقتان, ۇندىستاندىق ساياساتكەرلەردى شاراسىزدىعى ءۇشىن حالىق كەشىرمەۋى مۇمكىن. بىراق پرەمەر-مينيستر نارەندرا ءموديدىڭ مۇسىلماندارعا قارسى ۇستانىمى مەن ىشكى ساياساتى ەشقانداي جاقسىلىق اكەلمەيدى, كەرىسىنشە بۇل يسلام الەمىنىڭ نارازىلىعىن تۋدىرۋى مۇمكىن.
ءۇندىستان, اقش, جاپونيا جانە اۋستراليا كىرەتىن Quad سەرىكتەستىگى ءۇندى مۇحيتىنداعى ءۇندىستاننىڭ ىقپالىن نىعايتادى. بىراق ەلگە قاۋىپ توندىرەتىن نەگىزگى ماسەلە – قىتاي مەن پاكىستانمەن قۇرلىقتاعى شەكارالارى. ال ول جاقتا Quad-تان كەلەتىن پايدا از.
سولتۇستىك-باتىسىندا «تاليبان» رەجىمى, باتىسىندا يادرولىق قارۋى بار, تەرروريزمدى قولدايتىن مەملەكەت, سولتۇستىك-شىعىسىندا جاقتىرمايتىن سۋپەر دەرجاۆا بار ءۇندىستاننىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعىنا ۇنەمى قاۋىپ ءتونىپ تۇرادى. مۇنداي جاعدايدا ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك پەن ايماقتىق تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ ءۇندى ديپلوماتياسى ءۇشىن بۇرىن-سوڭدى بولماعان قيىندىق تۋعىزادى.
شاشي تارۋر,
بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ بۇرىنعى ورىنباسارى, ءۇندىستاننىڭ بۇرىنعى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى جانە ادام رەسۋرستارىن دامىتۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك ءمينيسترى, ءۇندى ۇلتتىق كونگرەسىنىڭ دەپۋتاتى
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org
