الايدا «ازاتتىق» دەپ اتالار اسىل ۇعىمدى, باعا جەتپەس بايلىقتى ۋىسىمىزدان شىعارىپ العانىمىز جوق. قاز-قاز باسقان قازاق ەلىنىڭ 30 جىلدا قاناتى قاتايىپ, اياعىنا نىق تۇردى. ەل تىزگىنىن ۇستاعان تۇلعالاردىڭ تاباندىلىعى مەن كورەگەندىگىنىڭ ارقاسىندا وشكەنىمىز تۇتانىپ, سونگەنىمىز جاندى. وتانداستارىمىزدىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى جاقسارا باستادى.
زەينەتاقى جۇيەسىندە
11,6 ملن جەكە شوت بار
قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءبىر سوزىندە «ەلىمىز الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋدا, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ ارتۋىندا ايتارلىقتاي جەتىستىكتەرگە جەتتى. نارىقتىق ەكونوميكا باسىنان باستاپ قۇرىلدى. تۇبەگەيلى رەفورمالار تابىستى جۇرگىزىلدى. بۇل سوڭعى 30 جىلدا ءوسىپ-ونگەن جاس ۇرپاقتىڭ ەسىندە بولماۋى مۇمكىن. دەگەنمەن ءبىزدىڭ ەسىمىزدە. وتكەندى ءبىلىپ, بولاشاققا نىق قاراۋ ءۇشىن وسى نارسەنى جاستارعا ايتىپ, قايتالاپ وتىرۋ– ءبىزدىڭ مىندەتىمىز. وسىنىڭ ارقاسىندا قازاقستان قازىر الەمدە باسەكەگە قابىلەتتى 50 ەلدىڭ جانە ورتاشا تابىسى جوعارى ەلدەر قاتارىنا قوسىلىپ وتىر», دەگەن بولاتىن. ۇلت كوشباسشىسى ايتىپ وتىرعانداي, جىلدار جىلجىعان سايىن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تۇراقتىلىق ورناپ, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى ارتا باستا-
دى.
«قارياسى بار ءۇيدىڭ قازىناسى بار» بولعان سوڭ, الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋدىڭ كونستيتۋتسيالىق كەپىلدىكتەرىن ىسكە اسىرۋ ماسەلەسىندە دە زەينەتاقى جۇيەسى ايرىقشا ورىنالادى.
ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى ۇسىنعان مالىمەتكە سەنسەك, 1992 جىلدان باستاپ ۇكىمەت كۇردەلى ەكونوميكالىق جاعدايلارعا قاراماستان زەينەتكەرلەردىڭ تۇرمىس دەڭگەيىن تومەندەتىپ الماۋ ماقساتىندا ماڭىزدى قادامدار جاساپ كەلەدى.
الايدا زەينەتكە شىعۋ جاسىنىڭ تومەندىگى, ءوسىپ كەلە جاتقان بەيرەسمي سەكتور, سالىقتان جالتارۋ امالدارىنىڭ ەتەك جايۋى جانە وتپەلى كەزەڭنىڭ باسىنداعى ەكونوميكالىق قۇلدىراۋ ماسەلەلەرى اقىر-سوڭىندا زەينەتاقى تولەۋ مەن زەينەتاقى جيناۋ ىسىندەگى بەرەشەكتىڭ وسۋىنە اكەلىپ سوقتى. بۇل ءوز كەزەگىندە زەينەتاقى جۇيەسىن تۇراقسىز ەتتى. سوندىقتان 1998 جىلى ەلىمىزدە زەينەتاقى جۇيەسىن رەفورمالاۋ باستالدى. قازاقستان تمد ەلدەرىنىڭ اۋماعىندا ءبىرىنشى بولىپ جەكە جيناق پرينتسيپتەرىنە نەگىزدەلگەن جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىنە كوشتى. بۇگىندە جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىندە ازاماتتاردىڭ 11,6 ملن جەكە زەينەتاقى شوتى بار. بۇل شوتتاردا شامامەن 12,9 ترلن تەڭگە شوعىرلانعان.
جۇيە ستاتيستيكاسى جاھاندىق وزگەرىستەر بارىن ايقىنداپ وتىر. ماسەلەن, زەينەتاقىمەن قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان شىعىستار (ىنتىماقتى + بازالىق زەينەتاقى) 2021 جىلى 2 742,2 ملرد تەڭگە سوماسىندا كوزدەلگەن. بۇل رەتتە 1999 جىلعى ۇقساس شىعىستار 99,1 ملرد تەڭگەنى قۇراعان بولاتىن. بۇدان باسقا جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورلارىنان رەفورما باستالعاننان بەرى 1 313,5 ملرد تەڭگەگە زەينەتاقى تولەندى. بۇل قادام زەينەتاقى تولەمدەرىن ايتارلىقتاي ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. ياعني 1999-2021 جىلدارى زەينەتاقى تولەمدەرىنىڭ ەلدەگى ورتاشا مولشەرى 24 ەسەگە دەرلىك ءوسىپ, بۇگىندە 100 مىڭ تەڭگەگە جەتتى (2021 جىلعى 1 مامىرداعى جاعداي بويىنشا). ال زەينەتاقىنىڭ ەڭ جوعارى مولشەرى134,9 مىڭ تەڭگەدەن اسادى.
مۇگەدەكتەر مۇڭىنا مەملەكەتتىك نازار
بۇگىندە ەلىمىزدە 695,1 مىڭ مۇگەدەك ادام تۇرادى. سونىڭ ىشىندە 419,9 مىڭ ادام ەڭبەككە قابىلەتتى جاستا (60,4%) بولسا, 180,6 مىڭ ادام – زەينەتكەر (26%). بۇعان قوسا 18 جاسقا تولماعان 94,6 مىڭ بالا بار (13,6%). ەلىمىزدە مۇگەدەك ادامداردىڭ الەۋمەتتىك قورعالۋ قۇقىعى الەۋمەتتىك كومەك ۇسىنۋ, مەديتسينالىق, الەۋمەتتىك جانە كاسىپتىك وڭالتۋ, ءبىلىميبەرۋ ارقىلى ىسكە اسىرىلادى. سونىمەن بىرگە ولاردىڭ وزگە ازاماتتارمەن تەڭ دارەجەدە قوعام ومىرىنە ارالاسۋىنا مۇمكىندىك جاساۋعا باعىتتالعان وزگە دە شارا قولعا الىنىپكەلەدى.
مۇنداي ادامدار وڭالتۋدىڭ جەكە باعدارلاماسىنا سايكەس, وڭالتۋ قۇرالدارى مەن قىزمەتتەرىن ۇسىنۋعا ارنالعان ءوتىنىشى نەگىزىندە مەملەكەتتىك بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن الەۋمەتتىك وڭالتۋ قۇرالدارىمەن (پروتەزدىك-ورتوپەديالىق كومەكپەن, سۋردو-تيفلو تەحنيكالىق قۇرالدارمەن, مىندەتتى گيگيەنالىق قۇرالدارمەن, كرەسلو-اربالارمەن, ساناتوري-كۋرورتتىق ەمدەلۋمەن جانە باسقالارمەن) قامتىلادى. جىل سايىن 300 مىڭنان اسا مۇگەدەك ادام تەحنيكالىق قۇرالدارىمەن قامتىلىپ, وڭالتۋ قىزمەتتەرى كورسەتىلەدى.
وسىلايشا, ەلىمىزدە تەحنيكالىق قۇرالدارمەن جانە وڭالتۋ قىزمەتتەرىمەن قامتۋ ۇلەسىنىڭ وسكەنى بايقالادى. ماسەلەن, 2020 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا مۇقتاج جانداردىڭ جالپى سانىنىڭ 81%-ى قامتىلدى (2013 جىلى – 88%, 2015 جىلى – 67%, 2016 جىلى – 67%, 2017 جىلى – 67,5%, 2018 جىلى – 57,8%, 2019 جىلى – 69,5%).
ورگانيزمنىڭ بۇزىلعان فۋنكتسيالارىنىڭ ورنىن تولتىرۋ ماقساتىندا مۇگەدەك ادامدارعا بەرىلەتىن تەحنيكالىق كومەكشى (ورنىن تولتىرۋشى) قۇرالدار مەن ارناۋلى ءجۇرىپ-تۇرۋ قۇرالدارىنىڭ تىزبەسى كەڭەيتىلەدى. مۇگەدەك ادامداردىڭ قاجەتتىلىكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ, تەحنيكالىق كومەكشى (ورنىن تولتىرۋشى) قۇرالدار تىزبەسىنىڭ اتاۋلارى 32-دەن 60-قا دەيىن (1,8 ەسە) كوبەيتىلدى. وسىعان بايلانىستى, الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋدىڭ تەڭ قۇقىعىن قامتاماسىز ەتۋءۇشىن 1998 جىلدان باستاپ بازالىق دەڭگەيدە مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك جاردەماقىلار ەنگىزىلدى.
بۇگىندە قازاقستاندا مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جانداردى الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋدىڭ ءۇش دەڭگەيلى جۇيەسى تابىستى جۇمىس ىستەيدى. وعان مەملەكەت تولەيتىن نەگىزگى جاردەماقىلار كىرەدى. جالپى, اۋرۋدان پايدا بولعان مۇگەدەكتىك بويىنشا جاردەماقى مولشەرى 2021 جىلى 1-توپتاعى مۇگەدەكتەر ءۇشىن – 65 860 تەڭگەنى, 2-توپتاعى مۇگەدەكتەر ءۇشىن –
52 483 تەڭگەنى, 3-توپتاعى مۇگەدەكتەر ءۇشىن 35 675 تەڭگەنى قۇرادى.
الەۋمەتتىك تولەمدەردىڭ كولەمى 8 ەسە ارتتى
سونىمەن قاتار ءۇش دەڭگەيلى جۇيەدە جۇمىس بەرۋشىلەر مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ قورىنا فورمالدى سەكتوردىڭ قىزمەتكەرلەرى ءۇشىن تولەيتىن الەۋمەتتىك اۋدارىمدار دا بار. بۇل مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ قورىنان تولەنەتىن الەۋمەتتىك تولەمدەر سانالادى. 2005 جىلدان باستاپ ەلىمىزدە الەۋمەتتىك تاۋەكەلدەر پايدا بولعان جاعدايدا الەۋمەتتىك قورعاۋدىڭ قوسىمشا نىسانى ءارى ونىڭ ەكىنشى دەڭگەيى سانالاتىن الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ جۇيەسى ەنگىزىلدى. اتالعان جۇيە جۇمىس بەرۋشىلەر مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ قورىنا الەۋمەتتىك اۋدارىمدار تولەيتىن فورمالدى سەكتوردىڭ قىزمەتكەرلەرىن قامتيدى.
2005 جىلدان باستاپ الەۋمەتتىك تولەمدەر ءۇش الەۋمەتتىك تاۋەكەل نەگىزىندە ىسكە اسىرىلىپ كەلدى. ياعني مۇنداي تولەمدەر ادام ەڭبەك ەتۋ قابىلەتىنەن, اسىراۋشىسىنان, جۇمىسىنان ايىرىلعان جاعدايلاردا تولەندى. 2008 جىلى مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ جۇيەسى الەۋمەتتىك تاۋەكەلدەردىڭ تاعى ەكى تۇرىمەن تولىقتىرىلدى. ماسەلەن, بۇدان بىلاي مۇنداي تولەمدەر جۇكتىلىگىنە جانە بوسانۋىنا, سونداي-اق بالا ءبىر جاسقا تولعانعا دەيىن ونىڭ كۇتىمىنە بايلانىستى تابىسىنان ايىرىلعان جاعدايلاردا بەرىلەتىن بولدى. جۇيە جۇمىس ىستەگەن جىلدار ىشىندە الەۋمەتتىك تولەمدەردىڭ سوماسى, ورتاشا مولشەرى جانە الۋشىلار سانى ايتارلىقتاي ءوستى.
ەڭبەك ءوتىلى مەن الەۋمەتتىك تولەمدەر مولشەرى اراسىنداعى ءوزارا بايلانىستى كۇشەيتۋ جونىندەگى تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاپسىرماسىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن «مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ تۋرالى» زاڭ جاڭا رەداكتسيادا قابىلداندى. اتالعان زاڭدى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن 2020 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ الەۋمەتتىك تاۋەكەلدەردىڭ ءۇشءتۇرى – ەڭبەك ەتۋ قابىلەتىنەن, اسىراۋشىسىنان جانە جۇمىسىنان ايىرىلۋ جاعدايلارىنا الەۋمەتتىك تولەمدەر تاعايىنداۋ پارامەترلەرى قايتا قارالدى. بۇل وزگەرىستەر جوعارىدا كورسەتىلگەن الەۋمەتتىك تولەمدەر مولشەرىنىڭ ورتا ەسەپپەن 50%-عا ءوسۋىن قامتاماسىز ەتتى.
وسىلايشا, 2008 جىلمەن سالىستىرعاندا بارلىق الەۋمەتتىك تاۋەكەل بويىنشا الەۋمەتتىك تولەم الۋشىلاردىڭ سانى 2,8 ەسەگە دەرلىك ۇلعايدى (2008 جىلى – 321,5 مىڭ ادام, 2020 جىلى – 894,4 مىڭ ادام). وسى كەزەڭدە تولەمدەر سوماسى 8 ەسە ءوستى (2008 جىلى – 29 472,1 ملن تەڭگە, 2020 جىلى – 232 924,2 ملن تەڭگە). بۇل رەتتە الەۋمەتتىك تولەمدەردىڭ ورتاشا مولشەرى دە ۇلعايدى. ماسەلەن, ەڭبەك ەتۋ قابىلەتىنەن ايىرىلۋ جاعدايىنا بايلانىستى جاسالاتىن تولەمدەر 2008 جىلعى 4 172 تەڭگەدەن 2021 جىلى 26 574 تەڭگەگە دەيىن 6,4 ەسە ءوستى. سونىمەن قاتار اسىراۋشىسىنان ايىرىلعان جاعدايدا جاسالاتىن تولەمدەر 2008 جىلعى 5 678 تەڭگەدەن 2021 جىلى 27 219 تەڭگە دەيىن 4,8 ەسە كوبەيدى.
بۇعان قوسا جۇمىسىنان ايىرىلعان جاعدايدا بەرىلەتىن تولەمدەر 2005 جىلعى 9 224 تەڭگەدەن 2021 جىلعى 46 842 تەڭگەگە دەيىن 5,1 ەسە ارتتى. ال جۇكتىلىككە جانە بوسانۋعا بايلانىستى تابىسىنان ايىرىلعان جاعدايدا جاسالاتىن تولەمدەر 2008 جىلعى 167 568 تەڭگەدەن 2021 جىلعى 541 266 تەڭگەگە دەيىن 3,2 ەسە ۇلعايدى. سونىمەن قاتار بالا ءبىر جاسقا تولعانعا دەيىن ونىڭ كۇتىمىنە بايلانىستى تابىسىنان ايىرىلعان جاعدايدا بەرىلەتىن تولەمدەر 2008 جىلعى 9 557 تەڭگەدەن 2021 جىلعى 32 345 تەڭگەگە دەيىن 3,4 ەسە كوبەيدى.
