قاسىم حان تۋرالى ءسوز قوزعاساق, بىردەن ويىمىزعا ەشبىر جازبا دەرەكتەردە كەزدەسپەيتىن, تەك قانا حالىق اۋىز ادەبيەتى ارقىلى كۇنى بۇگىنگە دەيىن جەتكەن «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى» دەگەن ءسوز تىركەسى ورالادى. بۇل ءسوز تىركەسى وسىدان جارتى مىڭ جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن ءومىر سۇرگەن ءىرى تاريحي تۇلعانىڭ حالىق ساناسىندا تەرەڭ دە تۇراقتى ورىن العاندىعىن كورسەتەدى.
ورتاعاسىرلىق جازبا دەرەكتەردە قاسىم حاننىڭ جەكە ءومىربايانىن تولىق باياندايتىن مالىمەتتەر جوق, تەك ونىڭ سۇلتاندىق جانە حاندىق كەزەڭدەرىندەگى ومىرىنەن قىسقا-قىسقا مالىمەتتەر كەزدەسەدى. ولاردىڭ قاتارىنا ابىلعازىنىڭ, قادىرعالي جالايىردىڭ, بابىردىڭ, بيناي مەن ءشاديدىڭ, ماحمۋد بەن ءۋاليدىڭ, حايدار رازيدىڭ, گاففاريدىڭ, ابداللاح بالحيدىڭ, مۇحاممەد حايدار مىرزا دۋلاتيدىڭ ەڭبەكتەرى جاتادى.
قاسىم حان – ءحىV عاسىرداعى اق وردانىڭ حانى ورىس(ارىس) حاننىڭ تىكەلەي ۇرپاعى. «ورىس حاننىڭ جەتى ۇلىنىڭ ءبىرى – قويىرشاق. قويىرشاقتان باراق حان, باراقتان – ءۇش ۇل: ءمىر-سايد, ءمىر-قاسىم جانە ءابۋ سايد دۇنيەگە كەلەدى». ء«ابۋ سايدتى – جانىبەك حان دەپ اتايدى» دەپ جازىلادى دەرەك مالىمەتىندە. «جانىبەك حاننان – يرەنشى(جيرەنشە), ماحمۋد, قاسىم, ادىك, جانىش, قامبار, تانىش, وسناك (وساك,ۇزاق), جادىق اتتى توعىز ۇل تارالادى».
قاسىم حاننىڭ اتالارىنىڭ ءبارى وزدەرى ءومىر سۇرگەن جىلدارىندا دەشتى قىپشاقتا حاندىق بيلىك قۇرعان. ورىس حان 1361-1376/1377 جىلدارى اق وردادا حان بولعانى بەلگىلى. ونىڭ ۇلى قويىرشاق ءحىV عاسىر سوڭىندا از ۋاقىت جوشى ۇلىسىندا حان بولادى. ول تۋرالى حايدار رازي: «قويىرشاق وعلان – ورىس حاننىڭ ۇلى. ول دا تەمىردىڭ كومەگىمەن ۇلىسى مەن ەلىن بيلەدى. ءبىرشاما ۋاقىتتان كەيىن قايتىس بولدى» دەپ قۇندى مالىمەت بەرەدى. گاففاريدا قويىرشاق وعلاننىڭ اقساق تەمىردىڭ توقتامىسقا قارسى جاساعان ەكىنشى جورىعىنا قاتىسقانى, توقتامىس حان جەڭىلگەننەن كەيىن, اقساق تەمىر وعان جوشى ۇلىسىنىڭ بيلىگىن تاپسىرعانى جانە ونى ەدىل بويىنان دەشتىگە جىبەرگەنى تۋرالى ايتىلادى. قادىرعالي جالايىر ەڭبەگىندە قويىرشاق «حان» دەگەن لاۋازىممەن كەزدەسەدى.
قاسىم حاننىڭ اتاسى «باراق حان 1420/1421 جىلى ماۋەرەنناحر بيلەۋشىسى ۇلىعبەكتەن كومەك الىپ, التىن وردا تاعى ءۇشىن كۇرەسەدى. 1424/1425 جىلى ول ۇلىع-مۇحاممەدتى جەڭىپ, التىن وردا تاعىنا كەلەدى. 1428 جىلى قايتىس بولعان». زامانداستارى باراق حاندى «جەڭىمپاز باتىر, الىپ بولعان» دەسە, التىن وردا تاعىنا ۇمىتكەرلەر ىشىندەگى «كۇشتى بۋرا» دەپ ساناعان.
قاسىم حاننىڭ اكەسى جانىبەك حان – ونى «كىشى جانىبەك حان» دەپ اتاعان. جانىبەك حاننىڭ حV عاسىر ورتاسىندا قازاق حاندىعىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلارىنىڭ ءبىرى بولعانىن جانە كەرەي حاننان كەيىن قازاق حاندىعىن بيلەگەنىن دەرەك مالىمەتتەرى دالەلدەيدى.
جانىبەك حاننىڭ 9 ۇلىنىڭ ەكەۋى: قاسىم حان مەن قامبار سۇلتان ءبىر انادان, جاعان بيكەدەن تۋادى. قاسىم حاننىڭ تۋعان جىلى انىق بەلگىلى ەمەس. بىراق ونىڭ تۋعان جىلىن شامالاپ كورسەتۋگە مۇحاممەد حايدار مىرزا دۋلاتي مالىمەتى مۇمكىندىك بەرەدى. ول 1513 جىلى سۇلتان سايد حاننىڭ شۋ بويىنداعى قاسىم حان ورداسىنا كەلگەنىن ايتا كەلە, «بۇل كەزدە قاسىم حاننىڭ جاسى الپىستان اسىپ, جەتپىسكە جاقىنداپ قالعان بولاتىن» دەپ جازادى. وسىعان سۇيەنە وتىرىپ, 1513 جىلى قاسىم حاننىڭ جاسى 67-68-دە بولعان دەپ ەسەپتەسەك, وندا ول 1445-1446 جىلدارى دۇنيەگە كەلگەن بولادى. ت.ي.سۇلتانوۆ قاسىم حاندى 1445 جىلدار شاماسىندا تۋعان دەپ سانايدى. ءبىز وسى مالىمەتتى نەگىزگە الا وتىرا, بيىل, ياعني 2021 جىلى قاسىم حانعا 575 جىل تولىپ وتىر دەپ سانايمىز.
قاسىم حاننىڭ ومىرىنە بايلانىستى مالىمەتتەر 1470-ءشى جىلدارعا دەيىن, ياعني قازاق حاندىعىنىڭ كۇشەيۋ كەزەڭىنە دەيىن ەشبىر دەرەك مالىمەتتەرىندە كەزدەسپەيدى. حV عاسىردىڭ 70-ءشى جىلدارىنىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا شايباني حاننىڭ ماڭعىت مىرزالارىمەن وداقتاسىپ, قازاق حاندىعىنا قارسى كۇرەسىن باياندايتىن دەرەكتەردە العاش رەت قاسىم سۇلتان ەسىمى اتالادى. «شايباني-ناما» اۆتورى وسى جىلدارداعى قاسىم حاننىڭ ءومىرى تۋرالى: «بۇرىندىق حان اسكەرى ىشىندەگى اتاقتى ءباھادۇر جانە بەلگىلى سۇلتاننىڭ ءبىرى» دەپ سيپاتتاما بەرەدى.
قاسىم حان ءومىرىنىڭ سۇلتاندىق ءداۋىرى – 1511 جىلعا دەيىن قازاق حاندىعىنىڭ كۇشەيۋى مەن سىر بويى ءۇشىن جۇرگىزىلگەن كۇرەستەر جىلدارىندا وتەدى. بۇل كەزدەردەگى وقيعالارعا قاسىم سۇلتان تىكەلەي قاتىناسىپ, ۇلكەن ءرول اتقارادى. كۇرەستىڭ العاشقى كەزەڭدەرىندە ول قازاق اسكەرلەرىنىڭ قولباسشىسى بولىپ, ۇنەمى بۇرىندىق حان قاسىندا بولادى, «بۇرىندىق حانعا باعىنىپ, ونى تىڭدايدى». وسىعان بايلانىستى قازاق حاندىعىنىڭ XV عاسىردىڭ سوڭعى 30 جىل ىشىندەگى تۇركىستان ايماعى ءۇشىن جۇرگىزگەن كۇرەستەرىنە قىسقاشا توقتالا كەتسەك. ويتكەنى قازاق اسكەرىنىڭ وسى جىلدارداعى جەڭىستەرىندە قاسىم سۇلتاننىڭ تىكەلەي قاتىسى بار.
قاسىم حاننىڭ اتاق-داڭقىنىڭ ءوسۋى ءحVى عاسىر باسىندا, مۇحاممەد شايباني حاننىڭ 1505-1510 جىلدارى قازاق حاندىعىنا جاساعان جورىقتارى كەزىندە كورىنەدى. شايباني حاننىڭ سوڭعى جورىعى قارساڭىندا قاسىم حان رەسمي تۇردە حان بولماسا دا «ونىڭ كۇشىنىڭ وسكەندىگى سونشالىق, بۇرىندىق حان تۋرالى ەشكىم ويلامايدى» جانە «حاندىقتى باسقارۋ مەن حاندىقتاعى بۇكىل بيلىكتى ءوز قولىنا الادى».
ءبىر جارىم عاسىرداي ورتا ازيانى بيلەگەن اقساق تەمىر ۇرپاقتارىنان ساياسي بيلىكتى از ۋاقىت ىشىندە تارتىپ العان مۇحاممەد شايباني حان اسكەرىن 1510 جىلى قاسىم حاننىڭ تاس-تالقان ەتىپ جەڭۋى, ونىڭ بەدەلىن بۇكىل دەشتى قىپشاقتا وسىرە تۇسەدى. 1511 جىلى بۇرىندىق حان ماۋەرەنناحرعا كەتكەننەن كەيىن, قاسىم حاندىق بيلىككە جەكە ءوزى وتىرادى.
قاسىم حاننىڭ بيلىككە كەلۋى قازاق حاندىعىنىڭ وڭتۇستىكتەگى نەگىزگى قارسىلاسى ماۋەرەنناحردىڭ ساياسي ومىرىندە كۇرت وزگەرىستەرمەن قاتار جۇرەدى. ول وزگەرىستەرگە – شايباني حاننىڭ 1510 جىلدىڭ كۇزىندە قازا تابۋى, بابىردىڭ يرانداعى سەفەۆيلىك اۋلەتتىڭ نەگىزىن قالاۋشى يسمايل شاحتىڭ كومەگىمەن سامارقاندى الىپ, ماۋەرەنناحردا 6-7 اي بيلىك قۇرۋى جانە 1512 جىلدىڭ كوكتەمىندە شيبانيلىق سۇلتانداردىڭ بىرىگىپ ماۋەرەنناحر اۋماعىنان بابىردى قۋى مەن شيبانيلىق سۇلتاندار بيلىگىنىڭ ماۋەرەنناحردا قايتا ورناۋى جاتتى. سونداي-اق قازاق حاندىعىنىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىندا شاعاتايلىق سۇلتان سايد حان وسى جىلدارى ماۋەرەنناحرداعى ساياسي جاعدايدى پايدالانىپ, موعولستاندا شاعاتايلىق اۋلەتتىڭ بيلىگىن قايتا ورناتۋعا ۇمتىلادى. وسىنداي قالىپتاسقان كۇردەلى ساياسي جاعدايدا قازاق حاندىعىن باسقارىپ وتىرعان قاسىم حانعا ۇتىمدى سىرتقى ساياسات جۇرگىزۋگە تۋرا كەلەدى. قاسىم حاننىڭ شەبەر ديپلوماتيالىق قاسيەتى وسى تۇستا بايقالادى. ءبارى تۇسىنىكتى بولۋى ءۇشىن ماۋەرەنناحرداعى ساياسي جاعدايدان باستايىق.
1510 جىلدىڭ قىسىڭدا قاسىم حاننىڭ شايباني حان اسكەرىن تالقانداۋىنىڭ ءبىر سالدارى شايباني حاننىڭ 1510 جىلدىڭ كۇزىندە قازا تابۋىنا الىپ كەلدى. شايباني حان ولىمىنەن كەيىن شيبانيلىق سۇلتاندار اراسىندا بىردەن بىرلىك ورناي قويمادى. مۇنداي جاعدايدى تەز تۇسىنگەن بابىر كابۋلدان شىعىپ, ماۋەرەنناحرعا اتتانادى. يسمايل شاحتىڭ كومەگىمەن ول 1511 جىلدىڭ كۇزىندە ماۋەرەنناحردا 6-7 ايعا سوزىلعان بيلىگىن ورناتادى. ماۋەرەنناحر قالالارى مەن وعان تاۋەلدى ايماقتارعا بابىر ءوز ادامدارىن اكىم ەتىپ تاعايىندايدى. مىسالى, ماۋەرەنناحردىڭ تۇركىستانداعى يەلىگى سايرام قالاسىندا قاتتا بەكتى, ال تاشكەنتكە ونىڭ اعاسى ءمىر-احمەد قاسىمدى وتىرعىزادى.
1512 جىلدىڭ كوكتەمىندە شيبانيلىق سۇلتاندار بىرىگە وتىرىپ, بابىردى ماۋەرەنناحردان قۋادى. ول حيسارعا كەتىپ, سول جاقتا ءۇندى جەرىن جاۋلاۋعا كىرىسەدى. بابىردىڭ ماۋەرەنناحر قالالارى مەن ايماقتارىنداعى تاعايىنداعان اكىمدەرىنىڭ ءبىرى بيلەۋشىمەن بىرگە كەتسە, ءبىرى شيبانيلىقتارعا بەرىلەدى, ال كەيبىرەۋلەرى شيبانيلىقتارعا قارسىلىق كورسەتەدى. تاشكەنت پەن سايرامداعى بيلەۋشىلەر ۇشىنشىلەر قاتارىنا جاتادى. شيبانيلار اسكەرى تاشكەنتتى قورشاۋعا العاندا, قالا اكىمى ءمىر-احمەد قاسىم ءبىر تۇندە قورشاۋدى بۇزىپ ءوتىپ, بابىرعا بارىپ قوسىلادى. ال ونىڭ سايرامداعى ءىنىسى قاتتا بەك 1512-1513 جىلدىڭ ەرتە كوكتەمىندە جەتىسۋداعى قارا-تال دەگەن قىستاۋىنان جايلاۋعا كوشۋگە دايىندالىپ جاتقان قاسىم حانعا ادامدار جىبەرىپ, ونىڭ قالاعا كەلۋىن وتىنەدى جانە قالا كىلتىن ۇسىنادى. قاسىم حان بۇل ءوتىنىشتى قابىل الىپ, يانگي قالاسى باعىتىندا جۇرەدى دە, سايرامعا كەلەدى.
سايرام اكىمى قالانى قاسىم حانعا بەرە وتىرىپ, ونى تاشكەنتكە جورىققا شىعۋعا كوندىرەدى. بۇل كەزدە تاشكەنت شيبانيلىق ءسۇيىنىش قوجا حاننىڭ قولىنا كوشكەن ەدى. مۇحاممەد حايدار مىرزا دۋلاتي «قاسىم حان كوپ اسكەرمەن تاشكەنتكە اتتاندى» دەپ باياندايدى.
قاسىم حاننىڭ تاشكەنتكە جورىققا شىعۋىنا قاتتا بەك ۇسىنىسى تەك تۇرتكى عانا بولادى, ال ونىڭ ارعى جاعىندا بىرنەشە سەبەبى بار. قاسىم حان تاشكەنتتى الۋ ارقىلى, بىرىنشىدەن, قازاق حاندىعىنىڭ بيلىگىن موعولستاننىڭ وتىرىقشى ايماعىنا تاراتپاق بولدى. ەكىنشىدەن, قايتادان كۇشەيە باستاعان شيبانيلىق سۇلتانداردىڭ كۇشىن السىرەتۋدى ويلاستىرادى. ءۇشىنشى سەبەپكە, تاشكەنتتى الۋ ارقىلى العاش رەت تولىعىمەن قوسىلىپ وتىرعان تۇركىستان ايماعىنىڭ وڭتۇستىك شەكاراسىن نىعايتۋ كەرەك بولدى. وسىنداي سەبەپتەرمەن قازاق حانىنىڭ اسكەرى تاشكەنتكە اتتاندى. بىراق قاسىم حان تاشكەنتتى الا الماي, سايرام وڭىرىنە قايتا ورالادى.
قاسىم حاننىڭ 1513 جىلعى كوكتەم ايىنداعى تاشكەنتكە جورىعى ءساتسىز بولعانىمەن, ونىڭ قازاق حاندىعىنىڭ ساياسي جاعدايىنا تيگىزگەن اسەرى ونشا بولمادى. وسى جىلدارى قازاق حاندىعى دەشتى قىپشاق پەن ماۋەرەنناحرداعى بىردەن ءبىر كۇشتى مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەردى. مۇحاممەد حايدار مىرزا دۋلاتي ء«دال وسى جىلدارى قاسىم حاندا 300 مىڭ اسكەرى بولدى» دەپ جازادى.
تاشكەنت تۇبىندەگى وقيعادان كەيىن, ارادا 3-4 اي وتكەندە شيبانيلىق سۇلتاندارعا قارسى بىرىگىپ كۇرەسۋ ءۇشىن قاسىم حان ورداسىنا سۇلتان سايد حان كەلەدى. بۇل تۋرالى «تاريح-ي راشيديدە» وتە جاقسى باياندالادى. اۆتوردىڭ وسى بايانداۋىنداعى مالىمەتتەردەن قاسىم حاننىڭ قازاق حاندىعىنداعى بەدەلىنىڭ زور بولعاندىعى كورىنەدى. «قاسىم حان جاسىنىڭ ۇلعايۋىنا بايلانىستى حاندى قارسى الۋعا شىعا المادى. قالعان سۇلتاندارعا, ىشىندە بىرنەشەۋى: جانىش حان, تانىش حان (دەرەكتە بينيش حان – اۆتور), ماماش حان, جان حايدار سۇلتان, قارىش سۇلتان جانە باسقالارى 50-60 جاستا بولدى, جالپى سانى جوشى ۇرپاعىنىڭ 30-40 سۇلتانىنا حاندى قارسى الۋعا بۇيىردى» دەپ جازادى «تاريح-ي راشيدي» اۆتورى.
قاسىم حاننىڭ توڭىرەگىندە وسىنشاما سۇلتاننىڭ جينالىپ, ونىڭ بۇيرىعىنا كونۋى, بىرىنشىدەن, باسقا دا اۆتورلاردىڭ ايتقانىنداي, ونىڭ بيلىگىنىڭ دەشتى قىپشاققا كەڭ تاراعانىن كورسەتسە, ەكىنشىدەن, قاسىم حان تۇسىندا قازاق حاندىعىنىڭ ىشكى ساياسي جاعدايى تۇراقتى بولعاندىعىن كورسەتەدى.
قازاق حاندىعى ءوزىنىڭ سىر بويىنداعى يەلىكتەرىن ساقتاي وتىرا, وڭتۇستىكتە ماۋەرەنناحرمەن تاشكەنت وڭىرىندە شەكتەسەدى. تۇركىستان ايماعى XVI عاسىردىڭ ءبىرىنشى شيرەگىنىڭ سوڭىنا دەيىن دەشتى قىپشاقپەن بىرگە ءبىرتۇتاس ساياسي, ەكونوميكالىق, ەتنيكالىق, مادەني كەڭىستىك قۇرايدى. جەتىسۋدىڭ, سىرداريا وزەنىنىڭ ورتا اعىسى بويىنىڭ قازاق حاندىعى قۇرامىنا ەنۋى قازاق حالقىنىڭ ەتنيكالىق اۋماعىن بىرىكتىرۋدەگى ۇلكەن جەڭىس بولدى.
XVI عاسىردىڭ 20-شى جىلدارىنا تامان قاسىم حان باسقارىپ وتىرعان قازاق حاندىعى باتىس باعىتتا دا ناتيجەلى سىرتقى ساياسات جۇرگىزەدى. ورىس تىلىندەگى دەرەك مالىمەتتەرىندە جانە قازاق حالقىنىڭ تاريحي جىرلارىندا 1519 جىلى قازاق حاندىعى ەدىلدىڭ سول جاعالاۋىنداعى وڭىرلەرگە دە بيلىگىن تاراتقاندىعى, ەدىل-جايىق ارالىعى قازاق تايپالارىنىڭ كوشىپ-قوناتىن جەرىنە اينالعاندىعى تۋرالى ايتىلادى. وسى كەزدەردە قازاق حاندىعى قىرىم, استراحان حاندىقتارىمەن قارىم-قاتىناستار ورناتادى. قاسىم حان سارايشىق قالاسىن ساياسي ورتالىق ەتەدى. وسىلايشا, قازاق حاندىعى XVI عاسىردىڭ ءبىرىنشى شيرەگىندە قاسىم حاننىڭ بيلىگى تۇسىندا بۇرىنعى جوشى جانە شاعاتاي ۇلىستارى اۋماعىنداعى ەڭ كۇشتى مەملەكەتكە اينالادى. قازاق حاندىعىنىڭ كۇشەيۋى بارىسىنداعى قاسىم حاننىڭ ءرولىن سول كەزدەگى تاريحشىلاردىڭ وزدەرى دە ءتۇسىنىپ, ول تۋرالى ءارتۇرلى مالىمەتتەر بەرەدى.
قاسىم حان تۋرالى بابىر: «جۇرتتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, قازاق حاندارى مەن سۇلتاندارىنىڭ بىردە ءبىرى بۇل حالىقتى ءدال وسى قاسىم حان سياقتى باعىندىرا الماسا كەرەك. ونىڭ اسكەرىندە 300 مىڭعا جۋىق ادام بار ەدى» دەپ جازسا, مۇحاممەد حايدار مىرزا دۋلاتي: «ول دەشتى قىپشاققا بيلىگىن تاراتتى. ونىڭ اسكەرىندە ميلليوننان اسا ادام بولدى. جوشى حاننان كەيىن بۇل جۇرتتا ءدال وسىنداي كۇشتى حان بولعان جوق» دەپ مالىمەت بەرەدى. قادىرعالي جالايىر: «ولاردىڭ اراسىندا (جانىبەك حان ۇلدارى اراسىندا – اۆتور) اسا بەلگىلى بولعانى قاسىم حان ەدى. ۇزاق ۋاقىت اتاسىنىڭ ۇلىسىندا پاتشالىق ەتتى. توڭىرەگىندەگى ءۋالاياتتاردى وزىنە قاراتتى. ونىڭ حيكايالارى ءار جەردە كەزدەسەدى, كوپكە ءمالىم-ءماشھۇر» دەيدى. ماحمۋد بەن ءۋالي بولسا, «قاسىم حان دەشتى قىپشاق ايماقتارىندا ءوز بيلىگىن كۇشەيتكەنى سونشالىق, ونىڭ اسكەرىندە 200 مىڭنان اسا ادام بولدى» دەپ باياندايدى. «1515/1516 جىلى قاسىم حان جوشى ۇلىسىن تارتىپكە كەلتىرگەندىگى سونداي, بۇدان ارتىقتى كوز الدىڭىزعا ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس, ونىڭ اسكەرىنىڭ سانى ميلليونعا دەيىن جەتتى», دەيدى سەفەۆيلىك شىعارما اۆتورى حايداري رازي. ال گاففاري بولسا, «قاسىم حان ....دەشتىنىڭ حانى بولدى. ونىمەن جانە شەيباك حان (شايباني حان –اۆتور) اراسىندا قاقتىعىستار بولىپ, 1509/1510 جىلى شەيباك حان وعان قارسى اتتانادى, بىراق جەڭىلىس تاپتى» دەپ جازادى.
قاسىم حان تۇسىنداعى قازاق حاندىعىنىڭ كۇشەيۋى شىعىس اۆتورلارىنان باسقا ماسكەۋ پاتشالىعىنا جانە سول ارقىلى باتىس ەۋروپا ەلدەرىنە بەلگىلى بولادى. XVI عاسىردىڭ 70-ءشى جىلدارىندا قۇراستىرىلعان پاتشا ءارحيۆىنىڭ تىزىمىندە بىلاي دەلىنەدى: «38-ءشى جاشىك. وندا قاسىم حان تۇسىنداعى قازاقتار تۋرالى كىتاپتار مەن قاعازدار بار». وكىنىشكە قاراي, بۇل قاعازدار بىزگە دەيىن جەتكەن جوق.
XVI عاسىردىڭ 20-شى جىلدارىندا قازاق حاندىعى باتىستا استراحان حاندىعىمەن شەكتەسىپ, قىرىم حاندىعىنا ەلشىلىكتەر جىبەرەدى. بۇرىنعى جوشى ۇلىسىنىڭ اۋماعىندا قازاق حاندىعىنىڭ كۇشەيۋى, التىن وردا ەزگىسىنەن ەندى-ەندى قۇتىلعان, بىراق ونىڭ سالدارى ءالى دە بولسا ماسكەۋ بيلەۋشىلەرىنىڭ جادىندا ساقتالعاندىقتان وتە قورقىنىشتى ەدى. سوندىقتان دا ماسكەۋدە قاسىم حان تۋرالى, قازاق حاندىعى جانە قازاقتار تۋرالى مالىمەتتەر ارنايى جيناقتالا باستاسا كەرەك.
يتالياندىق ادەبيەتشى يوۆي 1525 جىلى ورىس مەملەكەتى تۋرالى كىتاپ جازعان. (ول مالىمەتتەردى ريم پاپاسى VII كليمەنتكە كەلگەن ماسكەۋ كنيازى ۆاسيلي ءيۆانوۆيچتىڭ ەلشىسى دميتري گەراسيموۆتەن الادى) موسكوۆيانىڭ شىعىسىنداعى كورشىلەردى جالپىلاما اتاۋمەن «تاتارلار» دەپ, «ولاردىڭ اۋماعى قىتايعا دەيىن سوزىلىپ جاتىر» دەپ جازادى. ال 1519 جانە 1526 جىلدارى ماسكەۋدە ەكى رەت بولعان اۋستريا ەلشىسى سيگيزمۋند گەربەرشتەين: «ۆولگا بويىنداعى بۇل پاتشالىق / قازان حاندىعىن ايتىپ وتىر. – اۆتور/ وڭتۇستىكتە جانە شىعىستا دالالىق ايماقپەن شەكتەسەدى. شىعىستا ولار شايبانيلىق جانە قازاق دەپ اتالاتىن تاتارلارمەن ارالاسىپ تۇرادى», دەپ مالىمدەيدى.
قازاق حاندىعىنىڭ قاسىم حان تۇسىندا ماۋەرەنناحرمەن ساياسي قارىم-قاتىناسىنىڭ تابىستى بولۋى حاندىقتىڭ وڭتۇستىك جانە وڭتۇستىك-شىعىس باعىتتارىنداعى اۋماعىن كەڭەيتىپ قانا قويماي, سونىمەن قاتار باتىس باعىتتا دا جەمىستى ساياسي قارىم-قاتىناستار جۇرگىزۋىنە مۇمكىندىكتەر بەرەدى.
قاسىم حاننىڭ قاي جىلى قايتىس بولعاندىعىن شىعىس جازبا دەرەكتەرى ءار ءتۇرلى كورسەتەدى. مۇحاممەد حايدار مىرزا دۋلاتي مەن حايدار رازي 1518/1519 جىلدى كورسەتسە, گاففاري, مۋنادجيم-باشي جانە تاعى باسقا اۆتورلار 1523/1524 جىلى قايتىس بولعان دەپ جازادى. قاسىم حاننىڭ ناقتى قاي جىلى جانە قاي ايدا قايتىس بولعاندىعىن انىقتاۋعا ورىس تىلىندەگى دەرەك مالىمەتتەرى كوپ جاردەم بەرەدى.
1519 جىلى قازاق حاندىعىنىڭ شەكاراسى ەدىلگە دەيىن جەتىپ, استراحان حاندىعىمەن شەكتەسكەندە, وسى حاندىقتا زانكو زۋدوۆ دەگەن ريازاندىق 1520/1521 جىلدىڭ قىس ايلارىندا 3-4 اي تۇتقىندا بولادى. قازاق حاندىعىنداعى وقيعالاردىڭ ءبىرتالايىن ز.زۋدوۆ تۇتقىندا ءجۇرىپ ەستيدى. 1521 جىلدىڭ ساۋىرىندە ونىڭ III ۆاسيليگە جىبەرگەن حابارلاماسىندا «وسى جىلى قىستا قازاق پاتشاسى قايتىس بولدى» دەپ جازادى.
وسى كەلتىرىلگەن دەرەك مالىمەتتەرىنەن كورىپ وتىرعانىمىزداي, قاسىم حان 1518 جىلى, نە 1523 جىلى ەمەس, ناقتى 1521 جىلى قىس ايىندا, شامامەن قاڭتار ايىندا قايتىس بولادى.
قادىرعالي جالايىر قاسىم حاندى سارايشىقتا جەرلەنگەن دەپ جازادى. ول تۇسىنىكتى دە, ويتكەنى قاسىم حاننىڭ سوڭعى 3-4 جىل ءومىرى ەدىل-جايىق وزەندەرى اۋماعىندا وتەدى. قايتىس بولعاندا ۇلى حان 75-76 جاستار شاماسىندا بولادى.
وسىلايشا, XVI عاسىردىڭ ءبىرىنشى شيرەگىندە قازاق حاندىعىن كۇشەيتىپ, قازاق حالقىنىڭ اتاۋىن الىس-جاقىن ەلدەرگە تاراتقان قاسىم حان ەسىمى قازاق حالقىنىڭ تاريحقا جادىندا جارتى مىڭ جىلدان ۋاقىت بويى ساقتالىپ كەلە جاتىر. ول تۋرالى قازاق حالقىنىڭ اۋىز ادەبيەتىندە «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى» دەگەن ءسوز تىركەسى ساقتالعان. «قاسقا جول» –
قازاق اراسىندا بۇرىننان قالىپتاسقان ادەپ-عۇرىپ ەرەجەلەرى نەگىزىندە جاسالعان جانە كوشپەلى قازاق ومىرىنە ۇيلەسىمدى زاڭ بولدى». كەز كەلگەن قوعام ءوز دامۋىنىڭ بەلگىلى ءبىر ساتىسىنا كوتەرىلگەندە جاڭادان پايدا بولعان قوعامدىق قاتىناستاردى رەتتەيتىن زاڭدارىن شىعارادى. قازاق حاندىعى دا XVI عاسىردىڭ ءبىرىنشى شيرەگىندە بۇعان دەيىنگى كەزەڭدەرمەن سالىستىرعاندا اۋماعى, حالقىنىڭ سانى, حاندىقتىڭ كۇشى مەن قۋاتى جاعىنان اناعۇرلىم جاڭا بيىككە كوتەرىلەدى. ءبىزدىڭ پىكىرىمىزشە, «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى» وسى جاڭا جاعدايعا ساي جاسالعان, جاڭا قاتىناستاردى رەتتەيتىن زاڭ بولىپ تابىلادى.
قورىتا كەلە, قاسىم حان قازاق حاندىعىنىڭ كۇشەيۋ كەزەڭى دەپ اتالاتىن 50 جىلداي ۋاقىتقا سوزىلعان كەزەڭىنىڭ العاشقى ساتىلارىندا قازاق اسكەرىنىڭ باس قولباسشىسى رەتىندە ۇلكەن جەڭىستەرگە قول جەتكىزىپ, تەمىرلىك اۋلەتتەن سىر بويىنداعى قالالار مەن قىسقى جايىلىمدىق جەرلەردى قايتارادى, قازاق حالقىنىڭ ەتنيكالىق اۋماعىن قالىپتاستىرۋدا ۇلكەن ەڭبەك سىڭىرەدى. حان تاعىن يەلەنگەن سوڭ قازاق حاندىعىنىڭ باتىسىندا دا جەمىستى ساياسات جۇرگىزىپ, ەدىل وزەنىنە دەيىن شەكارانى كەڭەيتەدى. ىشكى قاتىناستاردى رەتتەۋ ءۇشىن «قاسقا جولدى» ومىرگە اكەلەدى. بۇل جاعداي حاندىقتىڭ كۇشەيۋى مەن نىعايۋىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى.
بيىل قاسىم حاننىڭ تۋعانىنا 575 جىل, ال ومىردەن وزعانىنا 500 جىل تولىپ وتىر. 2021 جىلى ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن ش.ايمانوۆ اتىنداعى «قازاقفيلم» كينوستۋدياسى قاسىم حان تۋرالى (رەجيسسەرى اقان ساتاەۆ) كوركەم تۋىندى ءتۇسىرۋدى اياقتادى. ءوز زامانىندا حالقىنىڭ ابىرويىن اسقاقتاتقان قاسىم حاندى قازاق حالقى ەشقاشان ۇمىتپاق ەمەس.
بەرەكەت كارىباەۆ,
ۇعا اكادەميگى, ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ پروفەسسورى
