بۇگىنگى قازاقستان – قوعام ءومىرىنىڭ بارلىق سالاسىندا وڭ وزگەرىستەرگە جەتىپ, ەكونوميكاسى, ءبىلىمى مەن مادەنيەتى تۇراقتى دامىعان, ىنتىماعى جاراسىپ, بەرىك نىعايىپ كەلە جاتقان ەڭسەلى ەل. الەم تانىعان ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سىندارلى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ ۇردىسىنە قول جەتكىزگەنىمىزدى قازاقستان حالقى ماقتان تۇتادى. جاڭارعان, سەرپىندى دامۋمەن العا ۇمتىلعان بۇگىنگى قازاقستان, مىنە, وسىنداي. كوشباسشىسىن قاپىسىز تاڭداعان تۋعان ەلى ەندى بۇگىن الەمدىك قوعامداستىقتىڭ بەل ورتاسىنداعى بەدەلدى مەملەكەت بولىپ تانىلدى. وركەنيەت جولىندا تالاي ورەلى ءىس تىندىرعان قازاقستان تاتۋلىق پەن بىرلىكتىڭ, بەرەكە مەن ىرىس-قۇتتىڭ ورداسىنا اينالدى. بۇگىنگى قازاقستان – ىشكى-سىرتقى ساياسي-ەكونوميكالىق تۇراقتىلىق پەن مادەني-رۋحاني ورلەۋدەن ۇدەمەلى دامۋ جولىنا تۇسكەن ەل.
داستۇرگە اينالعان ەلباسىنىڭ جولداۋىن حالىق جىل سايىن ايرىقشا كۇتەدى. ءويتكەنى, پرەزيدەنتتىڭ جولداۋى كەشەگى ىستەرىمىزدىڭ كوڭىل قۋانتار جەتىستىكتەرى مەن كەم-كەتىگىن, الداعى اسقارالى ماقساتتاردىڭ ناقتى كورىنىسىن ايقىنداپ, قولىمىزعا باعىت-باعدار كورسەتەتىن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق كارتانى ۇستاتادى. وتكەن جىلى مەملەكەت باسشىسى ماڭگىلىك ەل بولۋدىڭ 2050 جىلعا دەيىنگى جاڭا مەجەسىن ايقىنداپ بەرىپ, ەلىمىزدىڭ 2050 جىلعا دەيىنگى دامۋىنىڭ جوسپارىن ۇسىنعان بولاتىن. ال بۇل جولى قازاقستان حالقىنا 18-رەت ارنالىپ وتىرعان كەزەكتى جولداۋ «قازاقستان-2050» ستراتەگيالىق باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋداعى 10 ىلكىمدى يدەيانى قامتيدى. ءححى عاسىردى قازاقستاننىڭ التىن عاسىرىنا اينالدىرۋ ماقساتىندا ەلىمىزدىڭ جارقىن جولى – ماڭگىلىك ەل بولۋ ءۇشىن قازاقستاندىق ءپاتريوتيزمدى, يننوۆاتسيالىق جوبالاردى, گەولوگيا, ارحەولوگيا, كولىك, ەنەرگەتيكا, ەكونوميكا سالالارىن, عىلىم-ءبىلىم, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ تەتىكتەرىن جان-جاقتى بايانداعان جولداۋدا ەلباسى قوعامدى ىركىلمەستەن دامىعان مەملەكەتتەردىڭ قاتارىنا ەنۋ جولىندا قىزمەت ەتۋگە شاقىرادى. وسىعان بايلانىستى قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ الدىنا ماڭىزدى بىرقاتار تاپسىرمالار قويدى. بۇل ەرتەڭگە دەگەن ەلدىڭ ۇلكەن سەنىمىن ارتتىراتىنى ءسوزسىز. ال ول ءۇشىن جۇمىلعان جۇدىرىقتاي بىرلىك كەرەك.
بۇگىندە ەلباسى ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ جانە ونى شيكىزاتتىق ەمەس, جوعارى تەحنولوگيالىق جولعا قايتا باعدارلاۋ جونىندە جاڭا مىندەتتەردى العا قويىپ, ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك باعدارلاما قارقىن الىپ كەلەدى. ەلىمىزدە ءجۇرىپ جاتقان يننوۆاتسيالىق-تەحنولوگيالىق دامۋ باعدارلاماسىنىڭ باستى ماقساتى ونەركاسىپتى تۇتاستاي تۇرعىدان دا, سونداي-اق, جەكەلەگەن وندىرىستەر تۇرعىسىنان دا قايتا قۇرىلىمداۋ بولىپ تابىلادى. بۇل – ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ قۇرىلىمىندا وڭدى ءوزگەرىستەرگە قول جەتكىزۋگە, بۇگىنگى زامانعا سايكەس كورپوراتيۆتى قۇرىلىمداردى دۇنيەگە اكەلۋگە جانە ۇزاقمەرزىمدى ىڭعايدا سەرۆيستى-تەحنولوگيالىق ەكونوميكاعا كوشۋ ءۇشىن نەگىز ازىرلەۋگە ءتيىسپىز دەگەن ءسوز. وتاندىق ونەركاسىپ ءونىمىنىڭ الەمدىك رىنوكتاردا باسەكەلەسۋگە قابىلەتتىلىگىنە قول جەتكىزۋ ەڭ ەلەۋلى مىندەتتىڭ ءبىرى رەتىندە العا تارتىلىپ وتىر.
مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي, ەلىمىزدىڭ الەمدىك ارەنادا دامىعان وتىز ەل قاتارىنا ەنۋ جولىنداعى جوسپارى ەكى كەزەڭ بويىنشا جۇزەگە اسىرىلاتىن بولادى. 2030 جىلعا دەيىنگى العاشقى كەزەڭدە بار مۇمكىندىكتى پايدالانىپ, يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق تۇرعىدا دامۋدىڭ داڭعىل جولىنا سەرپىلىس جاساۋ, ال ەكىنشى كەزەڭدە, ياعني 2030 بەن 2050 جىلدار ارالىعىندا عىلىمعا نەگىزدەلگەن ەكونوميكاعا قول جەتكىزۋ باستى ماقسات. مەنىڭ ويىمشا, پرەزيدەنتتىڭ عىلىمعا نەگىزدەلگەن ەكونوميكا قالىپتاستىرۋ تۋرالى تاپسىرماسى عىلىم مەن يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالارعا باسا نازار اۋدارۋ قاجەتتىگىن بىلدىرەدى. ەكونوميكانىڭ عىلىمي قامتىمدى مودەلىن ەنگىزۋ قازاقستاننىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىندەگى شيكىزاتتىق ەمەس ءونىمنىڭ ۇلەسىن 70 پايىزعا دەيىن ارتتىرۋ ماقساتىن كوزدەيدى.
ياعني ءبىز ءۇشىن الداعى 15-17 جىل قازاقستاننىڭ كەڭ اۋقىمدى سەرپىلىس جاساۋى ءۇشىن «مۇمكىندىكتەر كەزەڭى» بولاتىنى ايقىن. وسى رەتتە ايتا كەتەتىن ءبىر جايت, جولداۋدىڭ باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى – يننوۆاتسيالىق يندۋستريالاندىرۋ ترەندىن كۇشەيتۋ. ەلباسى ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ ەكىنشى بەسجىلدىعىن ازىرلەۋدى تاپسىرىپ, يندۋستريالاندىرۋ باسىمدىقتارىنىڭ سانىن شەكتەۋ قاجەتتىگىن اتاپ كورسەتتى. ەندى ءبىز ەلدى يننوۆاتسيالىق-يندۋستريالىق دامىتۋ باعدارلاماسىنان عىلىمعا نەگىزدەلگەن ەكونوميكالىق ستراتەگياعا بىرتە-بىرتە اۋىسۋىمىز كەرەك. ال يندۋستريانى جوعارى دەڭگەيدە ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن عىلىم كەرەك, عىلىمعا نەگىزدەلگەن ەكونوميكا كەرەك.
عىلىمي قامتىمدى ەكونوميكا قۇرۋ, ەڭ الدىمەن, قازاقستان عىلىمىنىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋ بولىپ تابىلادى. بۇل باعىت بويىنشا ۆەنچۋرلىك قارجىلاندىرۋ, زياتكەرلىك مەنشىكتى قورعاۋ, زەرتتەۋلەر مەن يننوۆاتسيالاردى قولداۋ, سونداي-اق, عىلىمي ازىرلەمەلەردى كوممەرتسيالاندىرۋ جونىندەگى زاڭنامانى جەتىلدىرگەن ءجون دەپ اتاپ ءوتتى پرەزيدەنت. عىلىمدى قارجىلاندىرۋ كولەمىن بىرتىندەپ ارتتىرىپ, ونى دامىعان ەلدەردىڭ كورسەتكىشتەرىنە جەتكىزۋ جونىندە ناقتى جوسپار قاجەتتىگى ايتىلدى. ياعني ەكونوميكانىڭ جوعارى تەحنولوگيالىق جاڭا سالالارىن قۇرۋ عىلىمدى قارجىلاندىرۋدى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 3 پايىزىنان كەم ەمەس دەڭگەيگە دەيىن ارتتىرۋدى تالاپ ەتەدى.
پرەزيدەنت جولداۋدا ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنىڭ ەكىنشى بەسجىلدىعىن قالاي جۇزەگە اسىرۋ تەتىكتەرىن ايقىندادى. ەلباسىنىڭ ايتۋىنشا, كەلەسى جىلدان باستاپ اتالعان باستامانى يننوۆاتسيالىق جاعىنان دامىتۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولىنىپ, يندۋستريالىق باعىتىنا ءسال شەكتەۋ قويىلادى. وسى ورايدا ن.نازارباەۆ وتاندىق ەكونوميكانىڭ نەگىزگى قوزعاۋشى كۇشى – مۇناي-گاز سالاسى ارقىلى ەلىمىزگە جاڭا تەحنولوگيالاردى كەڭىنەن تارتۋدى جۇكتەدى.
ەلەكترونيكا, كوممۋنيكاتسيا, لازەرلىك جانە مەديتسينالىق تەحنولوگيالار ءۇشىن قولدانىلاتىن سيرەك مەتالداردى دا ۇمىتپاۋ قاجەت. بىزدە ونداي بايلىق تا بارشىلىق. نەگىزى, ءبىزدىڭ جەر قويناۋىمىز ءالى تولىققاندى زەرتتەلمەگەن. قولدا بارى ول – بەتى عانا. بۇگىنگى بولجامعا ءسايكەس, قازاقستاننىڭ جالپى جەر بايلىعى قازىرگى كورسەتكىشتەن بىرنەشە ەسە كوپ.
ەلباسى ءىرى ينۆەستورلاردىڭ قازاقستاندا جاڭا تەحنولوگيالىق كاسىپورىنداردى, جوبالىق جانە ينجينيرينگتىك ورتالىقتار قۇرۋ قاجەتتىگىن تاعى ءبىر مارتە ەسكە سالدى. پرەزيدەنتتىڭ سوزىمەن ايتساق, «مۇناي, تاۋ-كەن جانە اۋىل شارۋاشىلىعىنا ارنالعان تەحنيكا وزىمىزدە شىعارىلۋى ءتيىس». وسىعان بايلانىستى ەلباسى قازاقستاندا تاعى ءبىر ءتورتىنشى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىن سالۋ قاجەت دەپ سانايدى. اتوم ەلەكتر ستانساسىنىڭ قۇرىلىسى دا بيىلدان قالماي شەشىلۋى كەرەك. ال اۋىل شارۋاشىلىعى بويىنشا پرەزيدەنت ەلىمىزدە ءبىراز ۋاقىتتان بەرى يگەرىلمەي جاتقان جەرلەر ماسەلەسىن جاڭا جولمەن, قىتايلىق تاجىريبە نەگىزىندە شەشۋدى ۇسىندى.
«قازاقستان-2050» ستراتەگياسىن ساپالى ورىنداۋدا اعىمداعى جىلدىڭ جۇگى اۋىر ەكەندىگى, وسى العاشقى جىلدارى ساپالى اتقارىلۋى قاجەت ەكەندىگى ايتىلىپ ءوتىلدى. ەلباسى ەڭ الدىمەن, ۇكىمەتكە اعىمداعى جىلدىڭ ەكونوميكالىق ءوسىمىن 6-7 پايىز دەڭگەيىندە قامتاماسىز ەتۋدى جۇكتەدى. توقتالا كەتەتىن جايت, پرەزيدەنتتىڭ پايىمىنشا, «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا دىتتەلگەن ماقساتتارعا قول جەتكىزۋ ءۇشىن ەلىمىزدىڭ ورتاشا دامۋ قارقىنى جىلىنا 4 پايىزدان كەم بولماۋى كەرەك. سولاي بولا تۇرا, بۇگىنگىنىڭ وزىندە قازاقستاندىق ەكونوميكانىڭ 6-7 پايىزدىق دامۋى تۋرالى اڭگىمە بولىپ وتىر.
پرەزيدەنت جاستارعا ءبىلىم بەرۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە نازار اۋدارۋدى تاپسىردى. الداعى ءۇش جىلدىڭ ىشىندە ءبىلىم بەرۋ ورىندارىنىڭ تاپشىلىعى تولىعىمەن جويىلۋى ءتيىس. ال 2016 جىلدان باستاپ ستۋدەنتتەردىڭ ستيپەندياسى 25 پايىزعا ارتادى. وعان دەيىن, ناقتى ايتساق, 2015 جىلعى شىلدەنىڭ 1-ىنەن باستاپ ازاماتتىق قىزمەتكەرلەرگە جالاقى تولەۋدىڭ جاڭا ۇلگىسى ازىرلەنۋى شارت. وعان سايكەس, دەنساۋلىق ساقتاۋ قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسى – 28 پايىزعا, ءبىلىم بەرۋ ماماندارى ءۇشىن – 29 پايىزعا جانە الەۋمەتتىك سالا قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەڭبەكاقىسى 40 پايىزعا ءوسۋى كەرەك. سونداي-اق, مۇگەدەكتىك پەن اسىراۋشىسىنان ايىرىلعانداردىڭ الەۋمەتتىك جاردەماقىلارى 25 پايىزعا ارتادى. مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ دە جالاقىسى كوتەرىلەدى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ قولداۋىنىڭ ارقاسىندا سوڭعى 2 جىلدا عىلىمدى جالپى قارجىلاندىرۋ 2,5 ەسەگە جۋىق – 2011 جىلعى 20 ملرد. تەڭگەدەن 2013 جىلى 48 ملرد. تەڭگەگە دەيىن ءوستى. ءوسىمنىڭ مۇنداي قارقىنى بىزدە بۇرىن-سوڭدى بولماعان. جوعارى وقۋ ورىندارىندا عىلىمدى دامىتۋدى جەدەلدەتۋگە, جاستاردى زەرتتەۋ جۇمىستارىنا تارتۋعا باعىت الىندى. جوو-دا 2011 جىلى عىلىمي جوبالاردى ورىنداۋ كورسەتكىشى 33% بولسا, 2013 جىلى ول 57%-عا جەتتى. ياعني ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتەر عىلىمدى دامىتۋدىڭ كورىگىنە اينالۋدا.
جاقىن بولاشاقتا شەشۋگە ءتيىس وزەكتى ماسەلەلەردىڭ قاتارىندا عىلىمي ينفراقۇرىلىمدى تەحنولوگيالىق جاڭعىرتۋ, عىلىمدى يننوۆاتسيالىق دامۋمەن بايلانىستىرۋ جانە عىلىم مەن بيزنەس كووپەراتسياسىن ىنتالاندىرۋ تۇرعانىن ايتا كەتۋ قاجەت.
جەتەكشى ۋنيۆەرسيتەتتەردى اكادەميالىق جانە باسقارۋشىلىق اۆتونومياعا بىرتىندەپ كوشىرۋگە جوسپارلى تۇردە كىرىسۋ قاجەتتىگى ايتىلدى. ياعني قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدىڭ 2011–2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى بويىنشا نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى مودەلى نەگىزىندە جوعارى وقۋ ورىندارى دەربەستىگىنىڭ قاعيداتتارى ازىرلەنەتىن بولادى. وسى پرينتسيپتەرگە سايكەس ءبىلىم, عىلىم, قارجى, حالىقارالىق جانە باسقا قىزمەتتى جۇزەگە اسىرۋدا جوعارى وقۋ ورىندارىنا ەركىندىك بەرىلەدى, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ اكادەميالىق, قارجىلىق جانە باسقارۋ قىزمەتىندە دەربەستىك ۇستانىمدارى ىسكە اسىرىلادى. ەلىمىزدە 2015 جىلدان باستاپ ۇلتتىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتتەرىنە, 2016 جىلدان باستاپ ۇلتتىق جوعارى وقۋ ورىندارىنا, 2018 جىلدان باستاپ مەملەكەتتىك جوعارى وقۋ ورىندارىنا دەربەستىك بەرىلەدى دەپ جوسپارلانعان.
جولداۋدا, سونداي-اق يندۋستريالىق سالالارمەن قاتار, اگرارلىق سەكتوردى دا عىلىمي نەگىزدە دامىتۋدى باستى ماقساتتىڭ ءبىرى رەتىندە مىندەت ەتىپ قويىلدى. اتام قازاق ايتقان عوي «بىلەكتى ءبىردى جىعادى, ءبىلىمدى مىڭدى جىعادى» دەپ. ەگەر ارمان ەتكەن وسكەلەڭ ومىرگە قول سوزاتىن بولساق, ونىڭ نەگىزى عىلىمدا جاتىر. ەلباسى اۋىل شارۋاشىلىعىن, اسىرەسە اۋىلشارۋاشىلىق ءونىمىنە ءوسىپ وتىرعان جاھاندىق سۇرانىس جاعدايىندا اۋقىمدى جاڭعىرتۋ قاجەتتىگىنە دە توقتالدى. الەمدىك ازىق-ت ۇلىك نارىعىنىڭ كوشباسشىسى بولۋ جانە اۋىلشارۋاشىلىق ءوندىرىسىن ارتتىرۋعا قاجەتتى باعداردى دا قاداپ ايتتى. ەگىستىك القابىن ۇلعايتۋدى, ەڭ الدىمەن, جاڭا تەحنولوگيالار ەنگىزۋ ەسەبىنەن ەلەۋلى كوتەرۋ قاجەتتىگىنە توقتالدى. «اسا ءىرى ەكسپورتتىق نارىقتى مەڭگەرۋ ءۇشىن ءبىز قاي ازىق-ت ۇلىكتىڭ جاپپاي ءوندىرىسىن باستى ەتىپ قوياتىنىمىزدى ايقىنداۋىمىز كەرەك. الىنعان شارالاردىڭ ءناتي-جەسى 2050 جىلعا قاراي ەل ءىجو-دەگى اۋىلشارۋاشىلىق ءونىمىنىڭ ۇلەسى 5 ەسە ارتۋى بولۋى ءتيىس», دەپ ايتىپ ءوتتى.
جولداۋدىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى بولىگى شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋ بولىپ تابىلادى. ەڭ باستىسى, ءبىز ەكونوميكانىڭ تۇراقتى ءوسۋىن, ونى يننوۆاتسيالىق جولعا سالۋدى سونىمەن بايلانىستىرىپ وتىرمىز. 2050 جىلعا قاراي ىشكى جالپى ءونىمنىڭ كەمىندە 50 پايىزى شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە تيەسىلى ەتۋدى ايتقان پرەزيدەنت قازىر ونىڭ ۇلەسى 20 پايىز ەكەندىگىن دە تىلگە تيەك ەتە كەتتى. ەڭ باستىسى, ىشكى جالپى ءونىمنىڭ جىل سايىنعى ءوسىمى 4 پايىزدان كەم بولماۋى ءتيىس. بۇل رەتتە جان باسىنا شاققانداعى ىشكى جالپى ءونىم كورسەتكىشى 4,5 ەسە, ياعني 13 مىڭنان 60 مىڭ دوللارعا دەيىن وسەدى.
جولداۋدا ينفراقۇرىلىمدىق ۇشتاعان – اگلومەراتسيانىڭ, كولىكتىڭ, ەنەرگەتيكانىڭ قارقىندى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ كەرەكتىگى ايتىلدى. اسىرەسە, استانا مەن الماتىداعى تەحنولوگيالىق پاركتەردىڭ جۇمىستارىن جانداندىرۋ, 2030 جىلعا دەيىنگى قازاقستاننىڭ كولىك الەۋەتىن دامىتۋ باعدارلاماسىن ازىرلەۋ جانە زياتكەرلىك-يننوۆاتسيالىق كلاستەرلەرىن قۇرۋ قاراستىرىلدى. تەحنوپاركتەردە قازاقستاندىق ءىرى كومپانيالاردىڭ قوسالقى وندىرىستەرىن ورنالاستىرۋ ۇدەرىسىن ىنتالاندىرۋ شارالارىن ويلاستىرۋ ماڭىزدىلىعىن ەلباسى ەسكەرتىپ ءوتتى.
وسكەلەڭ ءوندىرىس – مەملەكەتتىڭ قۋاتى. ءوندىرىستىڭ دامۋىن عىلىممەن ۇشتاستىرا وتىرىپ جۇرگىزۋ تۋرالى بارىنشا كەڭ ايتىلعان ەلباسى پىكىرى مەن ۇسىنىستارى ەل قۋاتىن ارتتىرۋعا, ەل تۇراقتىلىعىن بەكىتۋگە باعىتتالعانى ايدان-انىق. تەحنولوگيا ۇزدىكسىز جەتىلە تۇسكەن سايىن ەكونوميكا مەيلىنشە قۋاتتانا تۇسەدى, ەلىمىز كوركەيە بەرەدى. تاۋەلسىزدىگىمىز نىعايىپ, بۇگىنگى دۇنيەدەگى الار ورنىمىز بيىكتەپ, بەدەلىمىز ارتا تۇسەدى. سوندىقتان دا ەكونوميكا – باستى ستراتەگيامىز. ونى بۇگىن دە, ەرتەڭ دە, ءبۇرسىگۇنى دە نىعايتقان ۇستىنە نىعايتا تۇسكەنىمىز ابزال.
ەلباسى لوگيستيكالىق قىزمەت كورسەتۋ سەكتورىن دامىتۋ قاجەتتىگىن قاداپ ايتتى. ەڭ الدىمەن, ءبىزدىڭ جۇكتەرىمىزدى تاسىمالداۋ ءۇشىن كەدەن وداعى اۋماعىن بارىنشا پايدالانۋ تۋرالى ءسوز بولىپ وتىر. ۇزىندىعى 1200 شاقىرىم بولاتىن جەزقازعان – شالقار – بەينەۋ جاڭا تەمىرجولى سالىنۋدا. ول ورتالىقتىڭ كوپتەگەن اۋداندارىنا جان ءبىتىرىپ, ەلدىڭ شىعىسى مەن باتىسىن تىكەلەي بايلانىستىرادى. بۇل وراسان قۇرىلىس 2015 جىلى اياقتالادى. بۇل ماگيسترال كاسپي مەن كاۆكاز ارقىلى ەۋروپاعا شىعۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» ءدالىزىنىڭ قۇرىلىسى دا اياقتالۋعا تاياۋ, پارسى شىعاناعىنا شىعۋ ءۇشىن تۇركىمەنستان مەن يرانعا تەمىرجول تارتىلدى. كەلەشەكتە قازاقستان تەڭىزگە شىعاتىن جولدارى بار ەلدەردە لوگيستيكا ورتالىقتارىن قۇرۋعا ينۆەستيتسيا سالۋعا ءتيىس. جۇكتەردى كەدەندىك وڭدەۋ مەرزىمدەرىن قىسقارتىپ, شەكارا وتكەلدەرىنىڭ وتكىزۋ مۇمكىندىگىن ارتتىرىپ, اقتاۋ پورتىنىڭ قۋاتتىلىعىن كۇشەيتىپ, ەكسپورت-يمپورت وپەراتسيالارىنىڭ رەسىمدەرىن جەڭىلدەتۋ قاجەتتىگى ايتىلدى.
ەلباسىمىزدىڭ سارابدال سىرتقى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا ون جىل بويىنا بويىمىز ۇيرەنگەن «ستاتويل», «توتال», «شەۆرون» سەكىلدى كومپانيالاردىڭ قاتارىنا يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيا سالاسىندا الەمدەگى وزىق كوشباسشىلار قوسىلدى ولار: «دجەنەرال ەلەكتريك», CNNC, CGNPC, توshiba, Alstom Transport. تمد مەملەكەتتەرى ىشىندە تەك قازاقستانعا عانا باس بۇرىپ, ونىڭ بىرقاتارىمەن مەملەكەتارالىق ماڭىزدى كەلىسىمشارتتارعا قول قويىلدى. سونىڭ ارقاسىندا «عاسىر جوباسى» دەگەن اتقا يە بولعان مۇناي مەن گاز سالاسىندا عانا ەمەس, جوعارى تەحنولوگيالىق ماشينا جاساۋ, مۇناي حيمياسىن, سيرەك جانە جەرۇستى مەتالدارى ءوندىرىسىن دامىتۋ, اتوم رەاكتورى قۇرىلىسى, تەمىرجول جەلىلەرىن ورناتۋ, جۇك تاسىمالىنا ارنالعان ۆاگوننان باستاپ ونى سۇيرەيتىن ەلەكتروۆوز وندىرىسىنە دەيىن وتاندىق ۇلەستى ارتتىرا الدىق.
ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن, قازاقستان بۇۇ-نىڭ سامميتىندە «عالامدىق ەنەرگو-ەكولوگيالىق ستراتەگيا» جانە «ايماقارالىق «جاسىل كوپىر» باعدارلاماسىن ۇسىنعانى بەلگىلى. وسى باعدارلامانى ىسكە اسىرۋدا كەيبىر جوو-لارىمىز بەلسەندىلىك تانىتىپ كەلەدى. ياعني, ول ۋنيۆەرسيتەتتەرىمىز قازىرگى تاڭدا ريو-دە-جانەيرودا «ريو+20» باعدارلاماسىن تۇراقتى دامىتۋ بويىنشا وتكەن بۇۇ جاھاندىق سامميتىندە قابىلدانعان «جاسىل كوپىر ۇرپاقتان – ۇرپاققا» ءبولىگىندە قاراستىرىلعان نەگىزگى ەرەجەگە سۇيەنە وتىرىپ «Green campus» جوباسىنىڭ باستاماشىسى بولىپ وتىر. جوبا اياسىندا «ەكولوگيالىق كۇن» اتتى اكتسيالار جاريالانۋدا.
اسىرەسە, «جاسىل ەكونوميكا», ازىق-ت ۇلىك باعدارلاماسى سياقتى ەلىمىزگە ماڭىزدى سالالاردى دامىتۋىمىز, ولاردى ءاربىر ون جىل سايىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىپ وتىرۋىمىز ورىندى بولماق. قازاقستاندى وركەنيەتتى, باسەكەگە قابىلەتتى ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسامىز دەسەك, شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى ودان ءارى دامىتۋ, زيالى قاۋىمعا بارىنشا جاعداي جاساۋ, سونىڭ ىشىندە عىلىممەن اينالىساتىندارعا قولداۋ كورسەتۋ ەڭ باستى مىندەت بولۋعا ءتيىس. ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى ساقتاي وتىرىپ, ءتىلىمىزدى دامىتۋ دا نازاردان تىس قالماعاندىعىن ورايى كەلگەندە ايتا كەتۋ ءلازىم.
ال ەڭ باستىسى, ەلىمىزدىڭ رۋحىن كوتەرەتىن, ۇلى ماقساتتارعا جەتكىزەتىن «ماڭگىلىك ەل» ۇلتتىق يدەياسى بولىپ تابىلادى. ماڭگىلىك ەل يدەياسى ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ عاسىرلار بويعى ارمانى عانا ەمەس, ول – كورەگەن پرەزيدەنتىمىزدىڭ جەتەكشىلىگىمەن قازاقستاننىڭ دامۋىنا نەگىزدەلگەن يدەيا. ول ارمان – الەم ەلدەرىمەن تەرەزەسى تەڭ, الەم قاتىناسىنان ويىپ تۇرىپ ورىن الاتىن تاۋەلسىز مەملەكەت اتانۋ ەدى, ول ارمان تۇرمىسى باقۋاتتى, ءتۇتىنى ءتۇزۋ ۇشقان, ۇرپاعى ەرتەڭىنە سەنىممەن قارايتىن باقىتتى ەل بولۋ ەدى. بۇل ارماندار اقيقاتقا اينالدى. ماڭگىلىك ەلدىڭ ىرگەسى قالاندى. قازاقستان قۇقىقتىق تۇرعىدا رەسىمدەلگەن جانە الەمدىك قوعامداستىقپەن مويىندالعان مەملەكەتتىك شەكاراعا يە بولدى, ول تۇراقتى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ جولىنا شىقتى, حالىقارالىق ارەنادا ورنىقتى ورىنعا كوتەرىلدى. تاۋەلسىزدىك ارقاسىندا حالقىمىز ماڭگىلىك مۇراتتارعا قول جەتكىزدى, ەلىمىزدىڭ جۇرەگى ەلوردا تۇرعىزىلدى. قازاقتىڭ ماڭگىلىك عۇمىرى ۇرپاقتىڭ ماڭگىلىك بولاشاعىن باياندى ەتۋگە ارنالادى. ەندىگى ۇرپاق ماڭگىلىك قازاقتىڭ پەرزەنتى. ەندەشە قازاق ەلىنىڭ ۇلتتىق يدەياسى – «ماڭگىلىك ەل».
سونىمەن قاتار, پرەزيدەنت ماڭگىلىك ەل ۇعىمىن ۇلتىمىزدىڭ ۇلى باعدارى «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنىڭ تۇپقازىعى ەتىپ الىنعانىن العا تارتتى.
الەمدىك دامۋدىڭ تامىرىن ءدال باسىپ وتىراتىن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى تورتكۇل دۇنيەدەگى دامۋ قارقىنىنىڭ ەسەلەنۋى, زور دەموگرافيالىق ءوسىم, ازىق-ت ۇلىك, اۋىزسۋ تاپشىلىعى, ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك, تابيعي رەسۋرستاردىڭ سارقىلۋى, يندۋستريالىق توڭكەرىس, الەۋمەتتىك تۇراقسىزدىق, كوزقاراستار قايشىلىقتارى مەن الەمدىك جاڭا ەكونوميكالىق داعدارىس سياقتى عالامدىق داعدارىستار مەن قاۋىپتەردى باستى نازارعا الا وتىرىپ, وعان ەلىمىزدىڭ «قازاقستان-2050» جاڭا ساياسي ستراتەگيالىق دامۋ باعىتىن قارسى قويىپ وتىر. بولاشاقتى الىستان بولجايتىن ستراتەگ-ساياساتكەر نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى مەملەكەتىمىزدىڭ 2050 جىلعا دەيىن الەمدەگى ەڭ جوعارى دامىعان 30 مەملەكەت قاتارىنا ەنۋىن ۇلتتىق ساياسي دامۋ ستراتەگياسىنا نەگىز ەتە وتىرىپ, وسى ۋاقىت ىشىندە باعىندىرىلۋعا ءتيىستى باسىمدىقتاردى بەلگىلەپ بەردى.
پرەزيدەنت ايتقانداي, بۇل تاريحي مىندەت «ستراتەگيا-2050» نەگىزىندە جۇزەگە اسادى. دەمەك, قازاقستاندىقتار الىس ۋاقىتتارعا كوز تىكپەي, ەكونوميكا مەن قوعامدىق ءومىردىڭ بارلىق سالالارىندا قارقىندى ەڭبەكتىڭ ناتيجەسىندە ناقتى تابىستارعا قول جەتكىزەتىن بولادى.
ءححى عاسىر بەيبىتشىلىكتىڭ, تۇراقتىلىق پەن گۇلدەنۋدىڭ عاسىرى بولاتىنىنا سەنىم بىلدىرگەن مەملەكەت باسشىسى قازاقستان حالقىن جارقىن بولاشاققا جول باستايتىن ادامزات بالاسىنىڭ ماڭگىلىك قۇندىلىقتارى – ەرىك-جىگەر مەن ەڭبەكسۇيگىشتىك, ماقساتكەرلىك قاسيەتتەردى بويعا سىڭىرۋگە شاقىردى.
ەلباسى بەلگىلەپ بەرگەن «قازاقستان-2050» جاڭا ساياسي ستراتەگيالىق دامۋ باعىتى قازاقستاندىقتاردى جاڭا بەلەستەردى باعىندىرۋعا جەتەلەيتىن جانە ورتاق ماقساتقا توپتاستىراتىن تاريحي قۇجات بولىپ تابىلادى. ەندى ەكونوميكامىز جاڭا پرينتسيپتەرمەن داميتىن بولادى.
ءابدىجاپار ساپارباەۆ,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى,
ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.
داستۇرگە اينالعان ەلباسىنىڭ جولداۋىن حالىق جىل سايىن ايرىقشا كۇتەدى. ءويتكەنى, پرەزيدەنتتىڭ جولداۋى كەشەگى ىستەرىمىزدىڭ كوڭىل قۋانتار جەتىستىكتەرى مەن كەم-كەتىگىن, الداعى اسقارالى ماقساتتاردىڭ ناقتى كورىنىسىن ايقىنداپ, قولىمىزعا باعىت-باعدار كورسەتەتىن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق كارتانى ۇستاتادى. وتكەن جىلى مەملەكەت باسشىسى ماڭگىلىك ەل بولۋدىڭ 2050 جىلعا دەيىنگى جاڭا مەجەسىن ايقىنداپ بەرىپ, ەلىمىزدىڭ 2050 جىلعا دەيىنگى دامۋىنىڭ جوسپارىن ۇسىنعان بولاتىن. ال بۇل جولى قازاقستان حالقىنا 18-رەت ارنالىپ وتىرعان كەزەكتى جولداۋ «قازاقستان-2050» ستراتەگيالىق باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋداعى 10 ىلكىمدى يدەيانى قامتيدى. ءححى عاسىردى قازاقستاننىڭ التىن عاسىرىنا اينالدىرۋ ماقساتىندا ەلىمىزدىڭ جارقىن جولى – ماڭگىلىك ەل بولۋ ءۇشىن قازاقستاندىق ءپاتريوتيزمدى, يننوۆاتسيالىق جوبالاردى, گەولوگيا, ارحەولوگيا, كولىك, ەنەرگەتيكا, ەكونوميكا سالالارىن, عىلىم-ءبىلىم, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ تەتىكتەرىن جان-جاقتى بايانداعان جولداۋدا ەلباسى قوعامدى ىركىلمەستەن دامىعان مەملەكەتتەردىڭ قاتارىنا ەنۋ جولىندا قىزمەت ەتۋگە شاقىرادى. وسىعان بايلانىستى قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ الدىنا ماڭىزدى بىرقاتار تاپسىرمالار قويدى. بۇل ەرتەڭگە دەگەن ەلدىڭ ۇلكەن سەنىمىن ارتتىراتىنى ءسوزسىز. ال ول ءۇشىن جۇمىلعان جۇدىرىقتاي بىرلىك كەرەك.
بۇگىندە ەلباسى ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ جانە ونى شيكىزاتتىق ەمەس, جوعارى تەحنولوگيالىق جولعا قايتا باعدارلاۋ جونىندە جاڭا مىندەتتەردى العا قويىپ, ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك باعدارلاما قارقىن الىپ كەلەدى. ەلىمىزدە ءجۇرىپ جاتقان يننوۆاتسيالىق-تەحنولوگيالىق دامۋ باعدارلاماسىنىڭ باستى ماقساتى ونەركاسىپتى تۇتاستاي تۇرعىدان دا, سونداي-اق, جەكەلەگەن وندىرىستەر تۇرعىسىنان دا قايتا قۇرىلىمداۋ بولىپ تابىلادى. بۇل – ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ قۇرىلىمىندا وڭدى ءوزگەرىستەرگە قول جەتكىزۋگە, بۇگىنگى زامانعا سايكەس كورپوراتيۆتى قۇرىلىمداردى دۇنيەگە اكەلۋگە جانە ۇزاقمەرزىمدى ىڭعايدا سەرۆيستى-تەحنولوگيالىق ەكونوميكاعا كوشۋ ءۇشىن نەگىز ازىرلەۋگە ءتيىسپىز دەگەن ءسوز. وتاندىق ونەركاسىپ ءونىمىنىڭ الەمدىك رىنوكتاردا باسەكەلەسۋگە قابىلەتتىلىگىنە قول جەتكىزۋ ەڭ ەلەۋلى مىندەتتىڭ ءبىرى رەتىندە العا تارتىلىپ وتىر.
مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي, ەلىمىزدىڭ الەمدىك ارەنادا دامىعان وتىز ەل قاتارىنا ەنۋ جولىنداعى جوسپارى ەكى كەزەڭ بويىنشا جۇزەگە اسىرىلاتىن بولادى. 2030 جىلعا دەيىنگى العاشقى كەزەڭدە بار مۇمكىندىكتى پايدالانىپ, يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق تۇرعىدا دامۋدىڭ داڭعىل جولىنا سەرپىلىس جاساۋ, ال ەكىنشى كەزەڭدە, ياعني 2030 بەن 2050 جىلدار ارالىعىندا عىلىمعا نەگىزدەلگەن ەكونوميكاعا قول جەتكىزۋ باستى ماقسات. مەنىڭ ويىمشا, پرەزيدەنتتىڭ عىلىمعا نەگىزدەلگەن ەكونوميكا قالىپتاستىرۋ تۋرالى تاپسىرماسى عىلىم مەن يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالارعا باسا نازار اۋدارۋ قاجەتتىگىن بىلدىرەدى. ەكونوميكانىڭ عىلىمي قامتىمدى مودەلىن ەنگىزۋ قازاقستاننىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىندەگى شيكىزاتتىق ەمەس ءونىمنىڭ ۇلەسىن 70 پايىزعا دەيىن ارتتىرۋ ماقساتىن كوزدەيدى.
ياعني ءبىز ءۇشىن الداعى 15-17 جىل قازاقستاننىڭ كەڭ اۋقىمدى سەرپىلىس جاساۋى ءۇشىن «مۇمكىندىكتەر كەزەڭى» بولاتىنى ايقىن. وسى رەتتە ايتا كەتەتىن ءبىر جايت, جولداۋدىڭ باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى – يننوۆاتسيالىق يندۋستريالاندىرۋ ترەندىن كۇشەيتۋ. ەلباسى ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ ەكىنشى بەسجىلدىعىن ازىرلەۋدى تاپسىرىپ, يندۋستريالاندىرۋ باسىمدىقتارىنىڭ سانىن شەكتەۋ قاجەتتىگىن اتاپ كورسەتتى. ەندى ءبىز ەلدى يننوۆاتسيالىق-يندۋستريالىق دامىتۋ باعدارلاماسىنان عىلىمعا نەگىزدەلگەن ەكونوميكالىق ستراتەگياعا بىرتە-بىرتە اۋىسۋىمىز كەرەك. ال يندۋستريانى جوعارى دەڭگەيدە ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن عىلىم كەرەك, عىلىمعا نەگىزدەلگەن ەكونوميكا كەرەك.
عىلىمي قامتىمدى ەكونوميكا قۇرۋ, ەڭ الدىمەن, قازاقستان عىلىمىنىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋ بولىپ تابىلادى. بۇل باعىت بويىنشا ۆەنچۋرلىك قارجىلاندىرۋ, زياتكەرلىك مەنشىكتى قورعاۋ, زەرتتەۋلەر مەن يننوۆاتسيالاردى قولداۋ, سونداي-اق, عىلىمي ازىرلەمەلەردى كوممەرتسيالاندىرۋ جونىندەگى زاڭنامانى جەتىلدىرگەن ءجون دەپ اتاپ ءوتتى پرەزيدەنت. عىلىمدى قارجىلاندىرۋ كولەمىن بىرتىندەپ ارتتىرىپ, ونى دامىعان ەلدەردىڭ كورسەتكىشتەرىنە جەتكىزۋ جونىندە ناقتى جوسپار قاجەتتىگى ايتىلدى. ياعني ەكونوميكانىڭ جوعارى تەحنولوگيالىق جاڭا سالالارىن قۇرۋ عىلىمدى قارجىلاندىرۋدى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 3 پايىزىنان كەم ەمەس دەڭگەيگە دەيىن ارتتىرۋدى تالاپ ەتەدى.
پرەزيدەنت جولداۋدا ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنىڭ ەكىنشى بەسجىلدىعىن قالاي جۇزەگە اسىرۋ تەتىكتەرىن ايقىندادى. ەلباسىنىڭ ايتۋىنشا, كەلەسى جىلدان باستاپ اتالعان باستامانى يننوۆاتسيالىق جاعىنان دامىتۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولىنىپ, يندۋستريالىق باعىتىنا ءسال شەكتەۋ قويىلادى. وسى ورايدا ن.نازارباەۆ وتاندىق ەكونوميكانىڭ نەگىزگى قوزعاۋشى كۇشى – مۇناي-گاز سالاسى ارقىلى ەلىمىزگە جاڭا تەحنولوگيالاردى كەڭىنەن تارتۋدى جۇكتەدى.
ەلەكترونيكا, كوممۋنيكاتسيا, لازەرلىك جانە مەديتسينالىق تەحنولوگيالار ءۇشىن قولدانىلاتىن سيرەك مەتالداردى دا ۇمىتپاۋ قاجەت. بىزدە ونداي بايلىق تا بارشىلىق. نەگىزى, ءبىزدىڭ جەر قويناۋىمىز ءالى تولىققاندى زەرتتەلمەگەن. قولدا بارى ول – بەتى عانا. بۇگىنگى بولجامعا ءسايكەس, قازاقستاننىڭ جالپى جەر بايلىعى قازىرگى كورسەتكىشتەن بىرنەشە ەسە كوپ.
ەلباسى ءىرى ينۆەستورلاردىڭ قازاقستاندا جاڭا تەحنولوگيالىق كاسىپورىنداردى, جوبالىق جانە ينجينيرينگتىك ورتالىقتار قۇرۋ قاجەتتىگىن تاعى ءبىر مارتە ەسكە سالدى. پرەزيدەنتتىڭ سوزىمەن ايتساق, «مۇناي, تاۋ-كەن جانە اۋىل شارۋاشىلىعىنا ارنالعان تەحنيكا وزىمىزدە شىعارىلۋى ءتيىس». وسىعان بايلانىستى ەلباسى قازاقستاندا تاعى ءبىر ءتورتىنشى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىن سالۋ قاجەت دەپ سانايدى. اتوم ەلەكتر ستانساسىنىڭ قۇرىلىسى دا بيىلدان قالماي شەشىلۋى كەرەك. ال اۋىل شارۋاشىلىعى بويىنشا پرەزيدەنت ەلىمىزدە ءبىراز ۋاقىتتان بەرى يگەرىلمەي جاتقان جەرلەر ماسەلەسىن جاڭا جولمەن, قىتايلىق تاجىريبە نەگىزىندە شەشۋدى ۇسىندى.
«قازاقستان-2050» ستراتەگياسىن ساپالى ورىنداۋدا اعىمداعى جىلدىڭ جۇگى اۋىر ەكەندىگى, وسى العاشقى جىلدارى ساپالى اتقارىلۋى قاجەت ەكەندىگى ايتىلىپ ءوتىلدى. ەلباسى ەڭ الدىمەن, ۇكىمەتكە اعىمداعى جىلدىڭ ەكونوميكالىق ءوسىمىن 6-7 پايىز دەڭگەيىندە قامتاماسىز ەتۋدى جۇكتەدى. توقتالا كەتەتىن جايت, پرەزيدەنتتىڭ پايىمىنشا, «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا دىتتەلگەن ماقساتتارعا قول جەتكىزۋ ءۇشىن ەلىمىزدىڭ ورتاشا دامۋ قارقىنى جىلىنا 4 پايىزدان كەم بولماۋى كەرەك. سولاي بولا تۇرا, بۇگىنگىنىڭ وزىندە قازاقستاندىق ەكونوميكانىڭ 6-7 پايىزدىق دامۋى تۋرالى اڭگىمە بولىپ وتىر.
پرەزيدەنت جاستارعا ءبىلىم بەرۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە نازار اۋدارۋدى تاپسىردى. الداعى ءۇش جىلدىڭ ىشىندە ءبىلىم بەرۋ ورىندارىنىڭ تاپشىلىعى تولىعىمەن جويىلۋى ءتيىس. ال 2016 جىلدان باستاپ ستۋدەنتتەردىڭ ستيپەندياسى 25 پايىزعا ارتادى. وعان دەيىن, ناقتى ايتساق, 2015 جىلعى شىلدەنىڭ 1-ىنەن باستاپ ازاماتتىق قىزمەتكەرلەرگە جالاقى تولەۋدىڭ جاڭا ۇلگىسى ازىرلەنۋى شارت. وعان سايكەس, دەنساۋلىق ساقتاۋ قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسى – 28 پايىزعا, ءبىلىم بەرۋ ماماندارى ءۇشىن – 29 پايىزعا جانە الەۋمەتتىك سالا قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەڭبەكاقىسى 40 پايىزعا ءوسۋى كەرەك. سونداي-اق, مۇگەدەكتىك پەن اسىراۋشىسىنان ايىرىلعانداردىڭ الەۋمەتتىك جاردەماقىلارى 25 پايىزعا ارتادى. مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ دە جالاقىسى كوتەرىلەدى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ قولداۋىنىڭ ارقاسىندا سوڭعى 2 جىلدا عىلىمدى جالپى قارجىلاندىرۋ 2,5 ەسەگە جۋىق – 2011 جىلعى 20 ملرد. تەڭگەدەن 2013 جىلى 48 ملرد. تەڭگەگە دەيىن ءوستى. ءوسىمنىڭ مۇنداي قارقىنى بىزدە بۇرىن-سوڭدى بولماعان. جوعارى وقۋ ورىندارىندا عىلىمدى دامىتۋدى جەدەلدەتۋگە, جاستاردى زەرتتەۋ جۇمىستارىنا تارتۋعا باعىت الىندى. جوو-دا 2011 جىلى عىلىمي جوبالاردى ورىنداۋ كورسەتكىشى 33% بولسا, 2013 جىلى ول 57%-عا جەتتى. ياعني ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتەر عىلىمدى دامىتۋدىڭ كورىگىنە اينالۋدا.
جاقىن بولاشاقتا شەشۋگە ءتيىس وزەكتى ماسەلەلەردىڭ قاتارىندا عىلىمي ينفراقۇرىلىمدى تەحنولوگيالىق جاڭعىرتۋ, عىلىمدى يننوۆاتسيالىق دامۋمەن بايلانىستىرۋ جانە عىلىم مەن بيزنەس كووپەراتسياسىن ىنتالاندىرۋ تۇرعانىن ايتا كەتۋ قاجەت.
جەتەكشى ۋنيۆەرسيتەتتەردى اكادەميالىق جانە باسقارۋشىلىق اۆتونومياعا بىرتىندەپ كوشىرۋگە جوسپارلى تۇردە كىرىسۋ قاجەتتىگى ايتىلدى. ياعني قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدىڭ 2011–2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى بويىنشا نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى مودەلى نەگىزىندە جوعارى وقۋ ورىندارى دەربەستىگىنىڭ قاعيداتتارى ازىرلەنەتىن بولادى. وسى پرينتسيپتەرگە سايكەس ءبىلىم, عىلىم, قارجى, حالىقارالىق جانە باسقا قىزمەتتى جۇزەگە اسىرۋدا جوعارى وقۋ ورىندارىنا ەركىندىك بەرىلەدى, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ اكادەميالىق, قارجىلىق جانە باسقارۋ قىزمەتىندە دەربەستىك ۇستانىمدارى ىسكە اسىرىلادى. ەلىمىزدە 2015 جىلدان باستاپ ۇلتتىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتتەرىنە, 2016 جىلدان باستاپ ۇلتتىق جوعارى وقۋ ورىندارىنا, 2018 جىلدان باستاپ مەملەكەتتىك جوعارى وقۋ ورىندارىنا دەربەستىك بەرىلەدى دەپ جوسپارلانعان.
جولداۋدا, سونداي-اق يندۋستريالىق سالالارمەن قاتار, اگرارلىق سەكتوردى دا عىلىمي نەگىزدە دامىتۋدى باستى ماقساتتىڭ ءبىرى رەتىندە مىندەت ەتىپ قويىلدى. اتام قازاق ايتقان عوي «بىلەكتى ءبىردى جىعادى, ءبىلىمدى مىڭدى جىعادى» دەپ. ەگەر ارمان ەتكەن وسكەلەڭ ومىرگە قول سوزاتىن بولساق, ونىڭ نەگىزى عىلىمدا جاتىر. ەلباسى اۋىل شارۋاشىلىعىن, اسىرەسە اۋىلشارۋاشىلىق ءونىمىنە ءوسىپ وتىرعان جاھاندىق سۇرانىس جاعدايىندا اۋقىمدى جاڭعىرتۋ قاجەتتىگىنە دە توقتالدى. الەمدىك ازىق-ت ۇلىك نارىعىنىڭ كوشباسشىسى بولۋ جانە اۋىلشارۋاشىلىق ءوندىرىسىن ارتتىرۋعا قاجەتتى باعداردى دا قاداپ ايتتى. ەگىستىك القابىن ۇلعايتۋدى, ەڭ الدىمەن, جاڭا تەحنولوگيالار ەنگىزۋ ەسەبىنەن ەلەۋلى كوتەرۋ قاجەتتىگىنە توقتالدى. «اسا ءىرى ەكسپورتتىق نارىقتى مەڭگەرۋ ءۇشىن ءبىز قاي ازىق-ت ۇلىكتىڭ جاپپاي ءوندىرىسىن باستى ەتىپ قوياتىنىمىزدى ايقىنداۋىمىز كەرەك. الىنعان شارالاردىڭ ءناتي-جەسى 2050 جىلعا قاراي ەل ءىجو-دەگى اۋىلشارۋاشىلىق ءونىمىنىڭ ۇلەسى 5 ەسە ارتۋى بولۋى ءتيىس», دەپ ايتىپ ءوتتى.
جولداۋدىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى بولىگى شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋ بولىپ تابىلادى. ەڭ باستىسى, ءبىز ەكونوميكانىڭ تۇراقتى ءوسۋىن, ونى يننوۆاتسيالىق جولعا سالۋدى سونىمەن بايلانىستىرىپ وتىرمىز. 2050 جىلعا قاراي ىشكى جالپى ءونىمنىڭ كەمىندە 50 پايىزى شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە تيەسىلى ەتۋدى ايتقان پرەزيدەنت قازىر ونىڭ ۇلەسى 20 پايىز ەكەندىگىن دە تىلگە تيەك ەتە كەتتى. ەڭ باستىسى, ىشكى جالپى ءونىمنىڭ جىل سايىنعى ءوسىمى 4 پايىزدان كەم بولماۋى ءتيىس. بۇل رەتتە جان باسىنا شاققانداعى ىشكى جالپى ءونىم كورسەتكىشى 4,5 ەسە, ياعني 13 مىڭنان 60 مىڭ دوللارعا دەيىن وسەدى.
جولداۋدا ينفراقۇرىلىمدىق ۇشتاعان – اگلومەراتسيانىڭ, كولىكتىڭ, ەنەرگەتيكانىڭ قارقىندى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ كەرەكتىگى ايتىلدى. اسىرەسە, استانا مەن الماتىداعى تەحنولوگيالىق پاركتەردىڭ جۇمىستارىن جانداندىرۋ, 2030 جىلعا دەيىنگى قازاقستاننىڭ كولىك الەۋەتىن دامىتۋ باعدارلاماسىن ازىرلەۋ جانە زياتكەرلىك-يننوۆاتسيالىق كلاستەرلەرىن قۇرۋ قاراستىرىلدى. تەحنوپاركتەردە قازاقستاندىق ءىرى كومپانيالاردىڭ قوسالقى وندىرىستەرىن ورنالاستىرۋ ۇدەرىسىن ىنتالاندىرۋ شارالارىن ويلاستىرۋ ماڭىزدىلىعىن ەلباسى ەسكەرتىپ ءوتتى.
وسكەلەڭ ءوندىرىس – مەملەكەتتىڭ قۋاتى. ءوندىرىستىڭ دامۋىن عىلىممەن ۇشتاستىرا وتىرىپ جۇرگىزۋ تۋرالى بارىنشا كەڭ ايتىلعان ەلباسى پىكىرى مەن ۇسىنىستارى ەل قۋاتىن ارتتىرۋعا, ەل تۇراقتىلىعىن بەكىتۋگە باعىتتالعانى ايدان-انىق. تەحنولوگيا ۇزدىكسىز جەتىلە تۇسكەن سايىن ەكونوميكا مەيلىنشە قۋاتتانا تۇسەدى, ەلىمىز كوركەيە بەرەدى. تاۋەلسىزدىگىمىز نىعايىپ, بۇگىنگى دۇنيەدەگى الار ورنىمىز بيىكتەپ, بەدەلىمىز ارتا تۇسەدى. سوندىقتان دا ەكونوميكا – باستى ستراتەگيامىز. ونى بۇگىن دە, ەرتەڭ دە, ءبۇرسىگۇنى دە نىعايتقان ۇستىنە نىعايتا تۇسكەنىمىز ابزال.
ەلباسى لوگيستيكالىق قىزمەت كورسەتۋ سەكتورىن دامىتۋ قاجەتتىگىن قاداپ ايتتى. ەڭ الدىمەن, ءبىزدىڭ جۇكتەرىمىزدى تاسىمالداۋ ءۇشىن كەدەن وداعى اۋماعىن بارىنشا پايدالانۋ تۋرالى ءسوز بولىپ وتىر. ۇزىندىعى 1200 شاقىرىم بولاتىن جەزقازعان – شالقار – بەينەۋ جاڭا تەمىرجولى سالىنۋدا. ول ورتالىقتىڭ كوپتەگەن اۋداندارىنا جان ءبىتىرىپ, ەلدىڭ شىعىسى مەن باتىسىن تىكەلەي بايلانىستىرادى. بۇل وراسان قۇرىلىس 2015 جىلى اياقتالادى. بۇل ماگيسترال كاسپي مەن كاۆكاز ارقىلى ەۋروپاعا شىعۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» ءدالىزىنىڭ قۇرىلىسى دا اياقتالۋعا تاياۋ, پارسى شىعاناعىنا شىعۋ ءۇشىن تۇركىمەنستان مەن يرانعا تەمىرجول تارتىلدى. كەلەشەكتە قازاقستان تەڭىزگە شىعاتىن جولدارى بار ەلدەردە لوگيستيكا ورتالىقتارىن قۇرۋعا ينۆەستيتسيا سالۋعا ءتيىس. جۇكتەردى كەدەندىك وڭدەۋ مەرزىمدەرىن قىسقارتىپ, شەكارا وتكەلدەرىنىڭ وتكىزۋ مۇمكىندىگىن ارتتىرىپ, اقتاۋ پورتىنىڭ قۋاتتىلىعىن كۇشەيتىپ, ەكسپورت-يمپورت وپەراتسيالارىنىڭ رەسىمدەرىن جەڭىلدەتۋ قاجەتتىگى ايتىلدى.
ەلباسىمىزدىڭ سارابدال سىرتقى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا ون جىل بويىنا بويىمىز ۇيرەنگەن «ستاتويل», «توتال», «شەۆرون» سەكىلدى كومپانيالاردىڭ قاتارىنا يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيا سالاسىندا الەمدەگى وزىق كوشباسشىلار قوسىلدى ولار: «دجەنەرال ەلەكتريك», CNNC, CGNPC, توshiba, Alstom Transport. تمد مەملەكەتتەرى ىشىندە تەك قازاقستانعا عانا باس بۇرىپ, ونىڭ بىرقاتارىمەن مەملەكەتارالىق ماڭىزدى كەلىسىمشارتتارعا قول قويىلدى. سونىڭ ارقاسىندا «عاسىر جوباسى» دەگەن اتقا يە بولعان مۇناي مەن گاز سالاسىندا عانا ەمەس, جوعارى تەحنولوگيالىق ماشينا جاساۋ, مۇناي حيمياسىن, سيرەك جانە جەرۇستى مەتالدارى ءوندىرىسىن دامىتۋ, اتوم رەاكتورى قۇرىلىسى, تەمىرجول جەلىلەرىن ورناتۋ, جۇك تاسىمالىنا ارنالعان ۆاگوننان باستاپ ونى سۇيرەيتىن ەلەكتروۆوز وندىرىسىنە دەيىن وتاندىق ۇلەستى ارتتىرا الدىق.
ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن, قازاقستان بۇۇ-نىڭ سامميتىندە «عالامدىق ەنەرگو-ەكولوگيالىق ستراتەگيا» جانە «ايماقارالىق «جاسىل كوپىر» باعدارلاماسىن ۇسىنعانى بەلگىلى. وسى باعدارلامانى ىسكە اسىرۋدا كەيبىر جوو-لارىمىز بەلسەندىلىك تانىتىپ كەلەدى. ياعني, ول ۋنيۆەرسيتەتتەرىمىز قازىرگى تاڭدا ريو-دە-جانەيرودا «ريو+20» باعدارلاماسىن تۇراقتى دامىتۋ بويىنشا وتكەن بۇۇ جاھاندىق سامميتىندە قابىلدانعان «جاسىل كوپىر ۇرپاقتان – ۇرپاققا» ءبولىگىندە قاراستىرىلعان نەگىزگى ەرەجەگە سۇيەنە وتىرىپ «Green campus» جوباسىنىڭ باستاماشىسى بولىپ وتىر. جوبا اياسىندا «ەكولوگيالىق كۇن» اتتى اكتسيالار جاريالانۋدا.
اسىرەسە, «جاسىل ەكونوميكا», ازىق-ت ۇلىك باعدارلاماسى سياقتى ەلىمىزگە ماڭىزدى سالالاردى دامىتۋىمىز, ولاردى ءاربىر ون جىل سايىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىپ وتىرۋىمىز ورىندى بولماق. قازاقستاندى وركەنيەتتى, باسەكەگە قابىلەتتى ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسامىز دەسەك, شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى ودان ءارى دامىتۋ, زيالى قاۋىمعا بارىنشا جاعداي جاساۋ, سونىڭ ىشىندە عىلىممەن اينالىساتىندارعا قولداۋ كورسەتۋ ەڭ باستى مىندەت بولۋعا ءتيىس. ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى ساقتاي وتىرىپ, ءتىلىمىزدى دامىتۋ دا نازاردان تىس قالماعاندىعىن ورايى كەلگەندە ايتا كەتۋ ءلازىم.
ال ەڭ باستىسى, ەلىمىزدىڭ رۋحىن كوتەرەتىن, ۇلى ماقساتتارعا جەتكىزەتىن «ماڭگىلىك ەل» ۇلتتىق يدەياسى بولىپ تابىلادى. ماڭگىلىك ەل يدەياسى ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ عاسىرلار بويعى ارمانى عانا ەمەس, ول – كورەگەن پرەزيدەنتىمىزدىڭ جەتەكشىلىگىمەن قازاقستاننىڭ دامۋىنا نەگىزدەلگەن يدەيا. ول ارمان – الەم ەلدەرىمەن تەرەزەسى تەڭ, الەم قاتىناسىنان ويىپ تۇرىپ ورىن الاتىن تاۋەلسىز مەملەكەت اتانۋ ەدى, ول ارمان تۇرمىسى باقۋاتتى, ءتۇتىنى ءتۇزۋ ۇشقان, ۇرپاعى ەرتەڭىنە سەنىممەن قارايتىن باقىتتى ەل بولۋ ەدى. بۇل ارماندار اقيقاتقا اينالدى. ماڭگىلىك ەلدىڭ ىرگەسى قالاندى. قازاقستان قۇقىقتىق تۇرعىدا رەسىمدەلگەن جانە الەمدىك قوعامداستىقپەن مويىندالعان مەملەكەتتىك شەكاراعا يە بولدى, ول تۇراقتى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ جولىنا شىقتى, حالىقارالىق ارەنادا ورنىقتى ورىنعا كوتەرىلدى. تاۋەلسىزدىك ارقاسىندا حالقىمىز ماڭگىلىك مۇراتتارعا قول جەتكىزدى, ەلىمىزدىڭ جۇرەگى ەلوردا تۇرعىزىلدى. قازاقتىڭ ماڭگىلىك عۇمىرى ۇرپاقتىڭ ماڭگىلىك بولاشاعىن باياندى ەتۋگە ارنالادى. ەندىگى ۇرپاق ماڭگىلىك قازاقتىڭ پەرزەنتى. ەندەشە قازاق ەلىنىڭ ۇلتتىق يدەياسى – «ماڭگىلىك ەل».
سونىمەن قاتار, پرەزيدەنت ماڭگىلىك ەل ۇعىمىن ۇلتىمىزدىڭ ۇلى باعدارى «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنىڭ تۇپقازىعى ەتىپ الىنعانىن العا تارتتى.
الەمدىك دامۋدىڭ تامىرىن ءدال باسىپ وتىراتىن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى تورتكۇل دۇنيەدەگى دامۋ قارقىنىنىڭ ەسەلەنۋى, زور دەموگرافيالىق ءوسىم, ازىق-ت ۇلىك, اۋىزسۋ تاپشىلىعى, ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك, تابيعي رەسۋرستاردىڭ سارقىلۋى, يندۋستريالىق توڭكەرىس, الەۋمەتتىك تۇراقسىزدىق, كوزقاراستار قايشىلىقتارى مەن الەمدىك جاڭا ەكونوميكالىق داعدارىس سياقتى عالامدىق داعدارىستار مەن قاۋىپتەردى باستى نازارعا الا وتىرىپ, وعان ەلىمىزدىڭ «قازاقستان-2050» جاڭا ساياسي ستراتەگيالىق دامۋ باعىتىن قارسى قويىپ وتىر. بولاشاقتى الىستان بولجايتىن ستراتەگ-ساياساتكەر نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى مەملەكەتىمىزدىڭ 2050 جىلعا دەيىن الەمدەگى ەڭ جوعارى دامىعان 30 مەملەكەت قاتارىنا ەنۋىن ۇلتتىق ساياسي دامۋ ستراتەگياسىنا نەگىز ەتە وتىرىپ, وسى ۋاقىت ىشىندە باعىندىرىلۋعا ءتيىستى باسىمدىقتاردى بەلگىلەپ بەردى.
پرەزيدەنت ايتقانداي, بۇل تاريحي مىندەت «ستراتەگيا-2050» نەگىزىندە جۇزەگە اسادى. دەمەك, قازاقستاندىقتار الىس ۋاقىتتارعا كوز تىكپەي, ەكونوميكا مەن قوعامدىق ءومىردىڭ بارلىق سالالارىندا قارقىندى ەڭبەكتىڭ ناتيجەسىندە ناقتى تابىستارعا قول جەتكىزەتىن بولادى.
ءححى عاسىر بەيبىتشىلىكتىڭ, تۇراقتىلىق پەن گۇلدەنۋدىڭ عاسىرى بولاتىنىنا سەنىم بىلدىرگەن مەملەكەت باسشىسى قازاقستان حالقىن جارقىن بولاشاققا جول باستايتىن ادامزات بالاسىنىڭ ماڭگىلىك قۇندىلىقتارى – ەرىك-جىگەر مەن ەڭبەكسۇيگىشتىك, ماقساتكەرلىك قاسيەتتەردى بويعا سىڭىرۋگە شاقىردى.
ەلباسى بەلگىلەپ بەرگەن «قازاقستان-2050» جاڭا ساياسي ستراتەگيالىق دامۋ باعىتى قازاقستاندىقتاردى جاڭا بەلەستەردى باعىندىرۋعا جەتەلەيتىن جانە ورتاق ماقساتقا توپتاستىراتىن تاريحي قۇجات بولىپ تابىلادى. ەندى ەكونوميكامىز جاڭا پرينتسيپتەرمەن داميتىن بولادى.
ءابدىجاپار ساپارباەۆ,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى,
ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.
