قۇرىلىسى اياقتالىپ, كوپتەن بەرى اشىلۋ سالتاناتىن كۇتكەن تۇركىستان مۋزىكالىق دراما تەاترىنىڭ تۇساۋى كەسىلىپ, ۇلتتىق رۋحانيات پەن ساحنا ونەرىن ورىستەتۋ جولىندا ەڭبەك ءسىڭىرىپ جۇرگەن تانىمال تۇلعالار مەن زيالى قاۋىم وكىلدەرى, قاراپايىم قالا تۇرعىندارى العاشقى قويىلىمدى تاماشالاۋعا كەلدى. بەلگىلى جازۋشى-دراماتۋرگ, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ يەگەرى دۋلات يسابەكوۆتىڭ «بورتە» اتتى پەساسى جاڭا تەاتردىڭ تاريحىن باستاپ, العاشقى پاراعىن اشتى. قازاققا عانا ەمەس, كۇللى تۇركى جۇرتى ءۇشىن قاسيەتتى ءارى قادىرلى مەكەن سانالاتىن كيەلى تۇركىستاننىڭ تاريحقا تۇنىپ تۇرعان توپىراعىندا بوي كوتەرگەن تەاتر تىرناقالدى تۇڭعىش قويىلىمىن دا تاريحي تاقىرىپقا ارنادى.
كونە قالانىڭ ورنىندا كوركەيىپ كەلە جاتقان تۇركى جۇرتىنىڭ رۋحاني استاناسى ءۇشىن ءاربىر مادەنيەت, ونەر ورداسىنىڭ ماڭىزى زور. 500 ورىندىق جاڭا تەاتردىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا قۇتتىقتاۋ ءسوزىن ارناعان تۇركىستان وبلىسىنىڭ اكىمى ومىرزاق شوكەەۆ تەاتردىڭ قىزمەتى مەن رولىنە كەڭىنەن توقتالدى. «بۇگىن وبلىس جۇرتى ءۇشىن ەرەكشە كۇن. جاڭا تەاتر «بورتە» سپەكتاكلىن ۇسىنىپ, كورەرمەنگە رۋحاني ءلاززات سىيلاپ وتىر. كورنەكتى جازۋشى جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ ايتقانداي, «تەاتر دەگەن – ەرمەك ەمەس, كوڭىل كوتەرۋ دە ەمەس, ول – ۇلگى, ول – تاربيە, ونەر ورنى». سەبەبى تەاتر ىزگىلىك پەن ماحاببات, ز ۇلىمدىق پەن قيانات سياقتى قاسيەتتەردىڭ ارا قاشىقتىعىن, ولاردىڭ ايىرماسىن كورسەتە وتىرىپ, كورەرمەنگە وي سالادى, ادامدى وزگەرتەدى. الەمدى تانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل تۇرعىدا جاڭا تەاتر ادامگەرشىلىك پەن ىزگىلىككە تاربيەلەۋدىڭ اسا ماڭىزدى قۇرالى بولادى دەپ سەنەمىن» دەدى.
ەلدىڭ رۋحاني ومىرىندەگى ايتۋلى وقيعادان سىرت قالا الماي, سپەكتاكلدى ارنايى تاماشالاۋعا كەلگەن نۇر وتان پارتياسى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى باۋىرجان بايبەك تەاتر جوباسىن جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى ۇسىنىستىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى ن.نازارباەۆتان قولداۋ تاۋىپ, قىسقا مەرزىم ىشىندە شىندىققا اينالىپ ۇلگەرگەنىن اتاپ ءوتتى. ونەرگە قولداۋ ءبىلدىرۋدىڭ ناتيجەسىندە ەل ءۇمىتى اقتالىپ, جاڭا ساحنا جان دۇنيەنى سىلكىنتەر مازمۇندى قويىلىمداردى تاماشالاۋعا كەڭ مۇمكىندىك تۋدىرىپ وتىر.
سالتاناتتى شارانىڭ رەسمي ءبولىمى اياقتالعان سوڭ كورەرمەن «بورتەنى» تاماشالاۋعا دەن قويدى. بورتە – الەم تاريحىنداعى ۇلى قايراتكەرلەردىڭ ءبىرى شىڭعىس حاننىڭ قوڭىرات تايپاسىنان العان العاشقى ايەلى. بورتە وبرازى – بۇعان دەيىنگى ادەبيەت پەن ساحنادا كورىنىس تاپقان كوپشىلىككە تانىس ايەلدەر بەينەسىنەن بولەك, مەملەكەت ءامىرشىسىنىڭ باسقارۋ ىسىنە, ەل بيلىگىنە ارالاسقان رۋحتى, پاراساتتى, ءور تۇلعا. قويىلىم 10-11 جاستاعى تەمۋچين مەن بورتەنىڭ العاش تانىسۋىنان باستالىپ, شىڭعىس قاعاننىڭ الىپ يمپەريانى باسقارىپ تۇرعان كەزەڭىن قامتيدى. بۇل كەزەڭدە تەمۋچين الاۋىزدىق جايلاعان موڭعول تايپالارىن ءبىرتۇتاس مەملەكەتكە بىرىكتىرىپ, شىڭعىس قاعان اتانادى. شىڭعىس حان اسكەرىنىڭ جەڭىستى جورىعى قىتايدان باستالىپ, ۋكراينادا بولعان اتاقتى «كالحا وزەنى بويىنداعى شايقاسقا» دەيىن جەتەدى. سپەكتاكلدە وجەت تە قايسار, اجارلى دا اقىلدى, ءبىر باسىندا دراماسى مەن تراگەدياسى جەتىپ-ارتىلاتىن باتىر ايەل بورتە حانىمنىڭ عۇمىرى باياندالادى.
«بورتەنى» ساحنالاۋعا يتاليانىڭ بەلگىلى تەاتر رەجيسسەرى داۆيدە ليۆەرمور شاقىرىلعان. قويىلىمنىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى – اينۇر كوپباساروۆا, ەكىنشى رەجيسسەر – كارلو شاككالۋگا, ستسەنوگراف – اننا ۆارالدو, كوستيۋم بويىنشا سۋرەتشى – ايجان ابدۋايت, كومپوزيتور – حاميت شانعاليەۆ, بالەتمەيستەر – اسەم الديبەكوۆا, مادينا مۇراتبەكوۆا, داۋلەت مۇراتبەكوۆ.
سپەكتاكلدەگى اتاپ وتۋگە تۇرارلىق باستى جاڭالىعىنىڭ ءبىرى – ەلىمىزدىڭ بەلدى تەاترلارىنداعى تانىمال ارتىستەردىڭ ءبىر ساحنادا توپتاسىپ, باس قوسقانىن كورەرمەن توسىن تاجىريبە رەتىندە قابىلدادى. تالانتتى ساحنا مايتالماندارىنىڭ مۇنشاما مول شوعىرىن كورەرمەن بۇرىن-سوڭدى كورمەگەن: ايا ءشارىپ, اقبوتا قايماقباەۆا, لەيلو بەكنازار-حانينگا, ەركەبۇلان دايىروۆ, نۇركەن وتەۋىل, ءادىل احمەتوۆ, الماحان كەنجەبەكوۆا, ءاشىم احمەتوۆ, ەرجان نۇرىمبەت, ءاليحان يدرىشەۆا, قونىسبەك بەگايداروۆ, زامزاگۇل بەگايداروۆا سىندى ءار تەاترداعى بەلگىلى ارتىستەر ءبىر سپەكتاكلدىڭ كورىگىن قىزدىرىپ, ساحنا ۇستىندە وزدەرى ءۇشىن شەبەرلىك الماستى. شىعارماشىلىق جانە تەحنيكالىق توپتىڭ ۇلكەن بولىگى تارتىلعان اۋقىمدى سپەكتاكلدەگى بۇل جاڭاشىلدىق دراما ماتەريالىنىڭ سالماعىن ارتتىرا ءتۇستى.
دەكوراتسيا شىنايىلىعىمەن, ساحنالىق كيىمدەر تارتىمدىلىعىمەن, رەكۆيزيتتەر شەبەرلەردىڭ ارنايى دايىنداۋىمەن كوز تارتادى. تەاتر ديرەكتورى ءارى كوركەمدىك جەتەكشىسى اينۇر كوپباساروۆانىڭ ايتۋىنشا, الداعى ۋاقىتتا دا كورەرمەنگە وزىق تەحنيكالىق جانە كرەاتيۆتى شەشىمدەرگە نەگىزدەلگەن تىڭ قويىلىمدار مولىنان ۇسىنىلادى.
