1965 جىلى مامىر ايىندا سەيىتقاسىم جامبىل ۇلىنىڭ باسشىلىعىمەن كەنجەبايدىڭ ءۇيىنىڭ تەرەزە كوسىگى استىنا تىعىپ كەتكەن تۋدىڭ جۇرناعىن تاپتىق. كەنجەباي اتامىز اشارشىلىقتا وڭتۇستىك جاقتا قازا بولعان. تۋدى اۋەلدە تىعۋشى كەنجەباي مەن سەيىتقاسىم. سەيىتقاسىم – امانگەلدىنىڭ ساربازى بولعان, شەبەر ادام. اشارشىلىقتا قارساقپاي, جەزقازعان, سوزاق, شىمكەنت, تاشكەنت, تاجىكستان بارىپ – 40-جىلدارى تورعايعا ورالعان. 1961 جىلى اتامەكەنى جىلانشىققا ورالىپ 1983 جىلى 86 جاسىندا قايتتى. بالالارى ارقالىق قالاسىندا تۇرادى. بۇل تۋدى كەيكى باتىردىڭ ۇستاعانى دا, كورگەنى دە داۋسىز.
تۋدى تاپقاندا ىشىندە امان-
كەلدى باتىردىڭ جەكە كومەكشىسى, سوعىس كوميسسارى بولعان سۇلتان ءبىرالى ۇلى بەكتاسوۆ, ءبايدىلدا ومار ۇلى, سارجان مۇقان ۇلى, بايزاق ءبايدىلدين بولعان.
ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىندە ۇستالعان تۋ تابىلعاسىن سوۆحوز, اۋدان باسشىلارىنا حابارلانىپ, رايكومنان مۇحيتدەن جانە سوۆحوز باسشىلارى كەلگەن. تابىلعان تۋدىڭ ماتاسى شىرىگەن. قىلشاشاقتار (سۋ سيىردىڭ قىلى ەدى دەيدى) ايات جازىلعان قۇستىڭ سۇيەكتەرى تابىلعان. وسى تۋدىڭ جۇرناعىن قوستانايعا, ودان ءارى اقمولاعا جىبەرەمىز دەپ الىپ كەتكەن ەدى. مىنە, ارادا 45 جىل وتسە دە ەش دەرەك جوق. قوستاناي مۇراجايىنان ىزدەۋىم ناتيجە بەرمەدى.
ال امانكەلدى باتىر كوتەردى دەگەن تۋدىڭ كوشىرمەسى امانكەلدى اۋدانىنداعى تاريحي مۇراجايدا تۇر. ءتۇسى قىزىل, ارابشا جازۋى بار.
وسى تۋ جايلى تالاي زەرتتەۋ-
شىلەر جازىپ, ءتۇرلى پىكىر مەن دەرەكتەر كەلتىرىپ ءجۇر. بىراق سول جازبالارى شىن تاريحي قۇندىلىعى بار ءبىزدىڭ اۋلەت تۋىنا, ياعني 1916 جىلعى ۇستاعان تۋعا كەلە بەرمەيدى.
سول تۋدىڭ جۇرناعى تابىلعاننان كەيىن ونى العاشقى كورگەن سۇلتان, سەيىتقاسىمداردىڭ ايتۋىمەن ءتۇر-ءتۇسىن قاعازعا تۇسىرگەن اداممىن. ءارتۇرلى اكۆارەلمەن كولەمى ۇلكەن قاعازعا سالىپ ۇيگە ءىلىپ قويعانمىن. سول قارساڭدا تۋدىڭ حابارىن ەستىپ, امانكەلدىنىڭ مىڭباسى اتامبەكتىڭ ىبىرايى ۇيگە كەلىپ مەنىڭ سالعان سۋرەتىمدى كورىپ: «وي, قاراعىم! تۋدى اينىتپاي سالىپسىڭ, تۋرا وسىنداي بولعان» دەپ قۋانعان ەدى. سالعان سۋرەتىم ساقتالماسا دا تۋدىڭ سيپاتى ءالى كوز الدىمدا.
تۋدىڭ سيپاتى: ماتاسى ءبىر قاراعاندا اق ءتۇستى بولعانىمەن, بوز, كوكشىل بولىپ كورىنەتىن قۇبىلمالى ماتا بولعان.
تۋ تومەن قاراپ سالبىراپ تۇراتىن, بەتىندە ءۇش بولەك ءۇش تۇمارشا بولعان. ءار تۇمارشانىڭ جيەگىنە ايات جازىلعان قۇستىڭ سۇيەگى بەكىتىلگەن. ال تۋدىڭ ماتا جيەگىنە جاعالاي سۋ سيىردىڭ (تەڭىزدەگى سۋ حايۋانى) قىلىنان شاشاق جاساپ ىلىنگەن. تۋدىڭ سابىنىڭ ۇشار باسىندا كولەمى شاي كەسەدەي التىن كۇمبەزى بولعان. اشارشىلىقتا ونى ساتىپ جىبەرگەن.
1916 جىلى تۋدى شىڭعىس اتتى تورە كوتەرىپ شىققان. وسى كىسىنىڭ تۋدى كوتەرۋى جايلى اكەلەرىمىز ايتىپ وتىراتىن: حالىق توپتاسىپ كوتەرىلىس دۇربەلەڭى باستالعاندا شىڭعىس اتامىز ءتۇس كورەدى. وعان سەن اقبوز اتپەن تۋدى كوتەرىپ شىعاسىڭ دەپ تۇسىندە ايان بەرەدى. وسىنداي دۇربەلەڭدە كوكشەتاۋدان قاشىپ كوتەرىلىسشىلەرگە قوسىلۋعا كەلگەن جيىرما شاقتى ازامات شىڭعىستىڭ ۇيىنە ءتۇسىپ, ءبىرى قوسارداعى اقبوز اتىن سىيعا تارتادى. شىڭعىس وسى اقبوز اتقا ءمىنىپ تۋدى كوتەرەدى. ءبىر سوعىستا وق تۋعا, شىڭعىستىڭ ۇستىندەگى كيىمدەرگە بىرنەشە جەردەن تيەدى, بىراق دەنەسىن جاراقاتتامايدى. وسى كورىنىستى قارتتار تاڭدانىپ ايتىپ وتىراتىن.
وسى تۋدى تورەلەر اۋلەتىندە شاكىباي اتتى ءدىندار اتامىز, قايقى اتتى اجەمىز ۇستاپتى. تۋدى دارەتى بار ادام عانا ۇستاعان.
بوسانا الماي جاتقان ايەلدەر-
ءدىڭ ۇيىنە تۋدى الىپ تابالدىرىعىنان اتتاعاندا ايەل بوسانعان, مالعا ىندەت بولسا, قورانىڭ بۇرىشىنا اق ماتانىڭ ۇستىنە تازا جەرگە تۋدى قويسا, ىندەت توقتاعان.
شىڭعىس تورەدەن كەيىن تۋدى سارجان ەسەنگەلدين ۇستاعان.
تۋ ۇستاعان سارجان وتە قايراتتى, باتىل ادام بولعان. تۋ كوتەرىپ تۇرعاندا قارا سانىنان وق ءتيىپ, سول وقتى كەزدىگىن وتقا قىزدىرىپ وتىرىپ, اۋزىنا قامشىنىڭ سابىن تىستەپ ءوز دەنەسىنەن ءوزى كەسىپ العان ادام. 4-5 جىلدان كەيىن جاراسى اسقىنىپ ومىردەن وتكەن.
سارجاننىڭ بالاسى تەمىرعازى 2006 جىلى 80 جاسىندا امانكەلدى اۋدانى ورتالىعىندا دۇنيەدەن وزدى. بالاسى سول اۋداندا تۇرادى.
كەيىنگى كەزدە تۋعا يە بولۋشىلار, ءبىزدىڭ اتالارىمىزدىڭ تۋى ەدى دەۋشىلەر كەزدەسىپ قالادى. تۋدىڭ ناقتى كىمنەن جەتكەنى بەلگىسىز. انىق ءبىر دەرەك – تورەلەر اۋلەتىنىڭ تۋى ەكەنى انىق. سول تۋدى كەشەگى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستە امانكەلدى يمانوۆ كوتەرىپ شىققان.
تۋ نە كەنەسارى حاننان, ودان كەيىن ەلگە كەلىپ اعايىندى ارالاعان كەنەسارىنىڭ بالاسى سىزدىق سۇلتاننان, نە ورتا ءجۇز بيلەۋشىسى قايىپ حاننان قالۋى مۇمكىن.
جالپى, جاسىل ءتۇستى, قۇبىلمالى تۋ ابىلاي حان اۋلەتىندە بولعان. ال قايىپ حان ابىلاي حاننىڭ بايبىشەسىنەن تۋعان بالاسى بولاتىن.
شىندىققا قيانات جاساۋعا بولمايدى. تۋدى 1932 جىلى ءوز قولىمەن كومگەن, 1965 جىلى مامىر ايىنىڭ باسىندا ءوزى باس بولىپ جاستارعا قازدىرىپ العان تورە سەيىتقاسىم جامبىل ۇلى بولاتىن. سول تۋدى كورگەن حايدار الەكەشوۆ ارقالىقتا, قازىپ الۋشى بايزاق ءبايدىلدين فۋرمانوۆ اۋىلىندا تۇرادى.
تۋدى 1960 جىلى جاقىپ تاۋىپ تاپسىردى دەپ جالعان جازىلىپ, جاڭساق ايتىلىپ ءجۇر.
شىندىقتى بۇرمالاپ قيانات جاساۋ – كەشىرىلمەس كۇنا. بۇل تۋ تەك تورەلەر اۋلەتىنىڭ تۋى عانا ەمەس, بارشا ازاتتىق ءۇشىن كوتەرىلگەن قالىڭ قازاقتىڭ تۋى بولاتىن.
ءشوپتىباي ءبايدىلدين,
ولكەتانۋشى
