پاندەميا تەحنولوگيا سالاسىندا كەڭىنەن قولدانىلاتىن ميكروسحەمالار مەن جارتىلاي وتكىزگىشتەردى وندىرەتىن جەتەكشى كاسىپورىنداردىڭ قىزمەتىنە كەرى اسەر ەتتى. بۇل ازداي جۇمىس پەن وقۋدىڭ ونلاين رەجىمگە كوشىرىلۋى ەلەكترونيكاعا دەگەن سۇرانىستى شامادان تىس ارتتىرىپ جىبەردى. ءسويتىپ, بۇل جاعداي شاتقاياقتاپ تۇرعان الەم ەكونوميكاسىن تىعىرىققا تىرەپ, جاھاندىق داعدارىستىڭ بەلەڭ الۋىنا جول اشتى.
بۇل جەردە اقش پەن قىتاي اراسىنداعى «ساۋدا سوعىسىنىڭ» دا سالقىنى بار. ءتۇرلى سالالار اراسىنداعى جوعارى باسەكەلەستىك, كەيىنگە قالدىرىلعان سۇرانىس جانە جاپپاي لوكداۋنعا بايلانىستى جەتكىزىلىمنىڭ ءۇزىلۋى سالدارىنان جۇمىس ىستەپ تۇرعان كاسىپورىنداردىڭ وندىرىستىك قۋاتى ارتىپ كەلە جاتقان سۇرانىستى قاناعاتتاندىرا المايتىن جاعدايعا جەتتى.
QazIndustry قازاقستاندىق يندۋستريا جانە ەكسپورت ورتالىعىنىڭ ساراپشىسى اسەت جاقىپبەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, ميكروسحەمالار مەن جارتىلاي وتكىزگىش ونىمدەردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى IT-سالاعا, ەلەكترونيكا مەن اۆتوموبيل ونەركاسىبىنە عانا ەمەس, سونداي-اق ماشينا جاساۋ, اۆياتسيا, مەديتسينا سەكىلدى باسقا دا سالالارعا كەرى اسەر ەتكەن.
– جارتىلاي وتكىزگىشتەردى وندىرۋشىلەر پاندەميا كەزىندە وزدەرىنىڭ جەتكىزۋ تىزبەكتەرىن تۇرمىستىق ەلەكترونيكا مەن مەديتسينا سەكتورىنا قايتا باعدارلادى. اقش-تىڭ سانكتسيالارى مەن نارىقتا بايقالعان تاپشىلىققا بايلانىستى قىتاي كومپانيالارى ءوز قورلارىن قۇرۋعا ءماجبۇر بولدى. بۇل ءوز كەزەگىندە سۇرانىستى ۋاقىتشا ارتتىردى دا. الەمدە قالىپتاسقان جارتىلاي وتكىزگىشتەر نارىعىنىڭ كونيۋكتۋراسى قازاقستاندا تەحنولوگيالىق ءوندىرىستى, ونىڭ ىشىندە تۇرمىستىق تەحنيكا ءوندىرىسىن ىسكە اسىرۋعا اسەر ەتۋى مۇمكىن, – دەيدى ءا.جاقىپبەكوۆ.
قازىر جارتىلاي وتكىزگىش ونىمدەر وندىرۋدە تايۆان مەن وڭتۇستىك كورەيا كوش باستاپ تۇر. ولاردىڭ پروتسەسسور ءچيپى نارىعىنداعى جالپى ۇلەسى شامامەن 83 پايىزدى, ال جاد چيپتەرى نارىعىنداعى ۇلەسى 70 پايىزدى قۇرايدى. بۇل نارىقتاعى كوشباسشى كاسىپورىن – Taiwan Semiconductor Manufacturing Company (TSMS) كومپانياسى. بۇگىندە جارتىلاي وتكىزگىش نارىعىنىڭ 54 پايىزىن وسى كومپانيا يەلەنىپ وتىر. ونىڭ باسەكەلەسى – وڭتۇستىككورەيالىق Samsung Electronics. بۇل كومپانيانىڭ جالپى نارىقتاعى ۇلەسى 17 پايىزعا تەڭ.
ءا.جاقىپبەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, الەمنىڭ جەكەلەگەن ايماقتارىندا ميكروچيپتەر ءوندىرىسىن جەرگىلىكتىلەندىرۋدىڭ كوپجىلدىق ءۇردىسى ءىرى تۇتىنۋشىلارعا سوققى بوپ تيگەن. سول سەبەپتى قازىرگى جاعداي الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىن ءوز ءوندىرىسىن قۇرۋ تۋرالى ويلانۋعا ءماجبۇر ەتتى. Intel Corp, Qualcomm Inc جانە Advanced Micro Devices Inc سەكىلدى ميكروسحەما ءوندىرۋشى امەريكالىق كومپانيالاردىڭ اتقارۋشى ديرەكتورلارى اقش پرەزيدەنتى دجو بايدەندى ىشكى ءوندىرىستى قولداۋعا, ەلدىڭ يننوۆاتسياداعى ارتىقشىلىعىنان ايىرىلىپ قالماۋعا شاقىرۋى دا تەگىن ەمەس. جارتىلاي وتكىزگىشتەر ونەركاسىبى قاۋىمداستىعى اقش اكىمشىلىگىن ىنتالاندىرۋ پاكەتىنە گرانتتار نەمەسە سالىق نەسيەلەرى تۇرىندە جارتىلاي وتكىزگىشتەردى وندىرۋگە ىنتالاندىرۋدى قارجىلاندىرۋدى قوسۋدى ۇسىنىپ وتىر.
– اقش جارتىلاي وتكىزگىشتەردىڭ جەرگىلىكتى ءوندىرىسىن دامىتۋدى ىنتالاندىرۋ ءۇشىن 54 ملرد دوللار كولەمىندە سۋبسيديا ءبولۋدى جوسپارلاۋدا. TSMC قازىردىڭ وزىندە اريزونادا زاۋىت سالىپ جاتىر. ال Intel جانە Samsung Electronics قۇرىلىستى باستاۋ جونىندەگى جوسپارلارىن جاريالادى. سونىمەن قاتار سىرتقى جەتكىزۋشىلەرگە تاۋەلدىلىكتى ازايتۋ ءۇشىن ەۋروپالىق كوميسسيا ەۋروپالىق ميكروەلەكترونيكا اليانسىن قۇرۋدى جوسپارلاپ وتىر. وعان ەۋروپانىڭ ەڭ ءىرى ميكروسحەما وندىرۋشىلەرى, سونداي-اق اۆتووندىرۋشىلەر مەن تەلەكوممۋنيكاتسيالىق كومپانيالار كىرۋى مۇمكىن, – دەيدى QazIndustry ساراپشىسى.
ەۋرووداق نەگىزگى سالالار بويىنشا اقش پەن ازيانىڭ تەحنولوگيالارىنا عانا سۇيەنبەۋ ءۇشىن ەۋروپادا جارتىلاي وتكىزگىش شىعاراتىن الدىڭعى قاتارلى زاۋىت سالۋدى قاراستىرۋدا. 2020 جىلدىڭ سوڭىندا ەۋرووداقتىڭ 17 ەلى دەكلاراتسياعا قول قويدى. وندا سالاعا 145 ملرد ەۋرو ينۆەستيتسيا سالۋعا جانە ونى 2 نانومەترگە دەيىنگى پروتسەسسورلاردى دامىتۋعا جۇمساۋ مىندەتتەلدى.
قازاقستاندىق يندۋستريا جانە ەكسپورت ورتالىعىنىڭ مالىمەتىنشە, قىتاي 2025 جىلعا قاراي جارتىلاي وتكىزگىشتەردى وندىرۋگە ارنالعان جابدىققا دەگەن قاجەتتىلىگىنىڭ 70 پايىزىن ءوز كاسىپورىندارى ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتپەك. تيىسىنشە, يمپورت ارقىلى وتەلەتىن قالعان قاجەتتىلىكتى جىل سايىن تومەندەتىپ وتىرماق. اقش تەحنولوگياسىنان تاۋەلسىز بولۋى ءۇشىن قىتاي 2025 جىلعا دەيىن جوعارى تەحنولوگيالار سالاسىنا 1,4 ترلن دوللار قارجى ينۆەستيتسيالاۋدى جوسپارلاپ وتىر.
سونىمەن قاتار قىتاي جوسپارلى تۇردە جوعارى بىلىكتى مامانداردى تارتىپ جاتىر. اتالعان ەلدىڭ Quanxin Integrated Circuit Manufacturing (QXIC) جانە Wuhan Hongxin Semiconductor Manufacturing Co (HSMC) سياقتى ەكى كومپانياسى TSMC-تەن 100-دەن استام تاجىريبەلى ينجەنەر مەن مەنەدجەردى جۇمىسقا شاقىرىپ, ولارعا TSMC-ءتىڭ جىلدىق جالاقىسىنان 2-2,5 ەسە كوپ قىزمەت پاكەتتەرى مەن بونۋستار ۇسىنعان.
وسى ورايدا, قىتاي «جارتىلاي وتكىزگىش يمپورتتى الماستىرۋ» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن پايدالانىلاتىن قاراجاتتى جيناقتاۋ ماقساتىندا ارنايى قور قۇرعانىن اتاپ وتكەن ءجون. بۇل «ۇلكەن قور» – Big Fund دەپ اتالادى. ءبىرىنشى كەزەكتە, قوردىڭ كومەگىمەن Naura, Advanced Micro-Fabrication Equipment, Hwatsing, ACM Research, Mattson Technology جانە Shanghai Micro Electronics Equipment سەكىلدى ەلەكترونيكا وندىرىسىنە ارنالعان جابدىقتى جەتكىزۋشىلەر قارجىلاندىرىلادى.
– قىتاي تىكەلەي جارتىلاي وتكىزگىشتەر وندىرىسىندە كوشباسشىلاردىڭ ءبىرى بولسا, جارتىلاي وتكىزگىشتەردى وندىرۋگە قاجەتتى تەحنولوگيالار مەن جابدىقتار تۇرعىسىنان نەگىزگى جەتىستىكتەر اقش, جاپونيا, وڭتۇستىك كورەيا جانە ەۋرووداققا تيەسىلى. قىتاي كاسىپورىندارى 28 نانومەتردى يگەرۋ ءۇشىن قاجەتتى جابدىقتار مەن تەحنولوگيالاردىڭ تەك 20 پايىزىن قامتاماسىز ەتە الادى. قالعانىن يمپورتتاۋى كەرەك. مىسالى, نيدەرلاندىنىڭ ASML كومپانياسى ميكروەلەكتروندىق ونەركاسىپكە ارنالعان فوتوليتوگرافيالىق جۇيەلەردىڭ ءىرى ءوندىرۋشىسى بولىپ سانالادى. ولاردىڭ نەگىزىندە اقش تەحنولوگياسى جاتىر. ول TSMS جانە Samsung Electronics كومپانياسىن قوسا العاندا, جارتىلاي وتكىزگىش كومپونەنتتەرىن وندىرۋشىلەردىڭ كوپشىلىگىن ليتوگرافيالىق جابدىقپەن قامتاماسىز ەتەدى.
بۇگىندە جارتىلاي وتكىزگىشتەر ونەركاسىبى ءوندىرىس پەن تەحنولوگيانى دامىتۋعا ۇلكەن قاراجات سالاتىن الەمنىڭ بىرنەشە دامىعان ەلدەرى اراسىنداعى بولىنگەن ءوندىرىس تەتىگى سانالادى. اقش, ەۋرووداق, قىتاي, وڭتۇستىك كورەيا جانە جاپونيا جارتىلاي وتكىزگىشتەر نارىعىنان بەرىك ورىن العان. تۇتىنۋ كولەمى از ەكەنى ەسكەرىلە وتىرىپ, رەسەي الدىڭعى قاتارلى كومپونەنتتەرمەن «قالدىق پرينتسيپىنە» سايكەس قامتاماسىز ەتىلەدى. جارتىلاي وتكىزگىش ونىمدەردىڭ جاھاندىق جەتىسپەۋشىلىگى ەندىگى جەردە وندىرۋشىلەردىڭ ۇلكەن نارىقتارعا باسىمدىق بەرگىزۋىنە جول اشادى.
جارتىلاي وتكىزگىش ونىمدەردى ساتۋدىڭ جالپى كولەمىندەگى ۇلەسىنىڭ ازدىعىنا بايلانىستى اۆتووندىرۋشىلەر تاپسىرىس بەرۋشىلەر اراسىندا كەزەكتىڭ سوڭىندا قالدى. الەمدىك اۆتويندۋستريا جىل سايىن 37 ملرد دوللارعا جارتىلاي وتكىزگىشتەردى ساتىپ السا, ءبىر Apple كومپانياسىنىڭ ءوزى جىل سايىن وعان شامامەن 56 ملرد دوللار جۇمسايدى.
وسى جاعدايدىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا رەسەي ءوز اۋماعىندا جارتىلاي وتكىزگىشتەر ءوندىرىسىن وقشاۋلاۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋدا. 2020 جىلدىڭ باسىندا رەسەيدە ەلەكتروندى ونەركاسىپتى دامىتۋدىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى ستراتەگياسى بەكىتىلدى. باعدارلاما 2030 جىلعا قاراي قالىڭدىعى 7 جانە 5 نانومەترگە دەيىنگى ميكروسحەمالار ءوندىرىسىن جولعا قويۋدى ماقسات تۇتىپ وتىر. رەسەي ۇكىمەتى وسى ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن 2024 جىلعا دەيىن شامامەن 266 ملرد رۋبل بولمەك. بۇگىندە رەسەيدە نەگىزىنەن 130 نانومەترلىك جارتىلاي وتكىزگىشتەر شىعارىلادى.
ءا.جاقىپبەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, الەمنىڭ جەكەلەگەن ايماقتارىنداعى ءوندىرىستى وقشاۋلاۋ كوپتەگەن ەلدى شەتەلدىك جەتكىزىلىمدەرگە تاۋەلدى ەتە ءتۇستى. بىرقاتار ەل ءوز ءوندىرىسىن دامىتۋعا كوڭىل ءبولىپ, وزىق زەرتتەۋلەرگە ينۆەستيتسيا سالادى دەگەن بولجام بار.
– ميكروچيپتەردىڭ جاڭا زاماناۋي جوعارى تەحنولوگيالىق ءوندىرىسىن جاڭادان باستاۋ تىم قىمبات جانە تەحنيكالىق تۇرعىدان كۇردەلى. جارتىلاي وتكىزگىشتەردىڭ جەكە ءوندىرىسىن قۇرۋ ءۇشىن زاماناۋي جابدىقتارى مەن تەحنولوگيالارى, بىلىكتى ينجەنەرلەرى مەن ماماندارى بار قوماقتى قارجىلىق سالىمدارعا قول جەتكىزە الاتىن ءىرى حالىقارالىق كومپانيانى شاقىرۋ قاجەت. Semiconductor Industry Association باعالاۋى بويىنشا ورتاشا ەسەپپەن 14-16 نانومەترلىك ءونىمدى شىعاراتىن زاۋىتقا 13 ملرد دوللار, 10 نانومەترلىككە – 15 ملرد دوللار, 7 نانومەترلىككە – 18 ملرد دوللار, 5 نانومەترلىككە 20 ملرد دوللار قاجەت, – دەيدى ءا.جاقىپبەكوۆ.
ەلەكترونيكا سالاسىنداعى زەرتتەۋلەرگە سالىناتىن ينۆەستيتسيا دا ارتىپ كەلەدى. بۇگىنگى تاڭدا جارتىلاي وتكىزگىشتەر سالاسىنداعى زەرتتەۋلەر مەن ازىرلەمەلەر كولەمى فارماتسەۆتيكادان كەيىن ەكىنشى ورىندا تۇر. ماسەلەن, تЅمس 2021 جىلعا وزىق ليتوگرافيالىق تەحنولوگيالاردى يگەرۋگە شامامەن 20 ملرد دوللار كولەمىندە قارجى جوسپارلاعان. ونىڭ باسىم بولىگى 3 نانومەترلىك تەحنولوگياعا باعىتتالادى.
