20 ەلدەن كەلگەن الەمدىك كونفەسسيالاردىڭ جانە حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى قازاقستان استاناسىندا جاھاندىق جانە وڭىرلىك وزەكتى ماسەلەلەردى تالقىلاپ, ولاردىڭ قوعامعا, رۋحانياتقا جانە ءدىني سەنىمگە اسەرى جايلى ويلارىن ورتاعا سالدى.
وتىرىستى اشقان پارلامەنت سەناتىنىڭ توراعاسى, الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارى سەزى حاتشىلىعىنىڭ باسشىسى ماۋلەن اشىمباەۆ ءدىني ليدەرلەرگە كونفەسسياارالىق ديالوگ پەن ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا قوسقان ۇلەستەرى ءۇشىن العىس بىلدىرە وتىرىپ, فورۋمنىڭ قازىرگى زامانداعى وزەكتى ماسەلەلەردى تالقىلايتىن اسا ماڭىزدى حالىقارالىق الاڭعا اينالعانىن اتاپ ءوتتى.
– سەزد بەيبىتشىلىكتى نىعايتۋدىڭ جانە مادەنيەتتەر اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋدىڭ وزىق ۇلگىسىن كورسەتىپ كەلەدى. سونداي-اق دىنارالىق تولەرانتتىلىقتى ارتتىرۋعا ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزۋدە. العاشقى كەزدەسۋدەن باستاپ, بۇل الاڭ بارلىق نەگىزگى كونفەسسيا وكىلدەرىنىڭ باسىن بىرىكتىردى. ءبىزدىڭ فورۋمدى جەتەكشى رۋحاني ليدەرلەر مەن جوعارى دەڭگەيدەگى ىقپالدى ساياساتكەرلەر ۇنەمى قولداپ كەلەدى. الداعى ۋاقىتتا دا الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارى سەزىنىڭ مۇمكىندىگى مەن الەۋەتىن ءتيىمدى پايدالانۋدىڭ ماڭىزى زور. بۇل قازىرگى كەزەڭدە وتە وزەكتى. كوروناۆيرۋس پاندەمياسى ادامداردىڭ قالىپتى ءومىرىن وزگەرتىپ قانا قويماي, ءالى كۇنگە دەيىن الەمنىڭ دامۋىنا تەرىس اسەرىن تيگىزۋدە, – دەدى ماۋلەن اشىمباەۆ.
سونداي-اق سەزد حاتشىلىعىنىڭ باسشىسى قازاقستان تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا بەيبىتشىلىك پەن جالپىۇلتتىق ديالوگتىڭ وزىندىك مودەلىن قالىپتاستىرعانىنا نازار اۋداردى. ول «بىرلىك ارالۋاندىقتا» قاعيداتىنا, ەلدىڭ بولاشاعى ءۇشىن ورتاق جاۋاپكەرشىلىككە جانە ەتنوسى مەن دىنىنە قاراماستان, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قۇرمەتتەۋ مەن قامتاماسىز ەتۋگە نەگىزدەلگەن.
– بيىل ءبىز قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدىعىن اتاپ وتەمىز. وسى كەزەڭدە بەيبىتشىلىكتىڭ, جالپىۇلتتىق بىرلىك پەن كونفەسسياارالىق ديالوگتىڭ وزىندىك مودەلىن قالىپتاستىرا الدىق. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ نەگىزىن قالاعان بۇل مودەل ءوزىنىڭ تيىمدىلىگى مەن ومىرشەڭدىگىن دالەلدەپ ۇلگەردى. قازىرگى تاڭدا ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ باسشىلىعىمەن ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىمدى قامتاماسىز ەتۋ ساياساتى جالعاسىپ كەلەدى. ءبىز الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزى مەن ونىڭ حاتشىلىعى وتىرىسىن ابىروي-بەدەل جيناۋ ءۇشىن وتكىزبەيمىز. بۇل – قازاقستاندىق دامۋ جولىنىڭ ءبىرتۇتاس, اجىراماس بولىگى, – دەدى ماۋلەن اشىمباەۆ.
سونىمەن قاتار سەنات سپيكەرى بيىلعى حاتشىلىق وتىرىسى كۇردەلى جاعدايدا ءوتىپ جاتقانىن, وعان كوروناۆيرۋس پاندەمياسى مەن سوڭعى جىلداردا الەمدە باسقا دا جاھاندىق پروبلەمالاردىڭ ۋشىعا ءتۇسۋى سەبەپ بولعانىن ايتتى. ولاردىڭ قاتارىندا گەوساياسي جانە گەوەكونوميكالىق فاكتورلار مەن جاھاندىق قاۋىپسىزدىك جۇيەسىنىڭ بۇزىلۋى سالدارىنان تۋىنداعان حالىقارالىق شيەلەنىستىڭ كۇشەيۋى, قارۋلانۋ جارىسىنىڭ ۇدەۋى جانە جاھاندىق ەكولوگيالىق كۇن تارتىبىندەگى تۇيتكىلدەر بار.
– وسىنداي جاعدايدا رۋحاني كوشباسشىلاردىڭ باستى مىندەتى قۇندىلىقتاردىڭ دۇرىس جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ جانە ادامداردى بەيبىتشىلىك, ادامگەرشىلىك, قوعامدىق كەلىسىم, ءوزارا قولداۋ سياقتى يدەيالار اياسىنا توپتاستىرۋ بولۋى كەرەكتىگى ءسوزسىز. الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرى سەزىنىڭ نەگىزگى ماقساتى دا – وسى. سوندىقتان بارشاڭىزعا ءبىزدىڭ فورۋمعا قاتىسىپ, بەلسەنە قولداۋ كورسەتكەندەرىڭىز ءۇشىن شىنايى العىسىمىزدى بىلدىرەمىز, – دەدى سەزد حاتشىلىعىنىڭ باسشىسى.
ءدىن كوشباسشىلارى ءوز سوزدەرىندە قازاقستان ءوز ىشىندە عانا ەمەس, حالىقارالىق دەڭگەيدە دە دىنارالىق جانە كونفەسسياارالىق ديالوگ ورناتۋعا باسا ءمان بەرىپ, وسى باعىتتا ماڭىزدى جۇمىس اتقارىپ كەلە جاتقانىن ايرىقشا اتاپ ءوتتى.
بۇۇ وركەنيەتتەر اليانسىنىڭ جوعارعى وكىلى ميگەل انحەل موراتينوس تۇراقتى جانە قاۋىپسىز الەم قۇرۋ ءۇشىن ءدىننىڭ قوعامداعى ءرولىن جانە حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ءوزارا ءىس-قيمىلدى تالقىلاۋ تۇرعىسىنان سەزدىڭ ماڭىزى زور ەكەنىن جەتكىزدى.
– بۇل بىرەگەي الاڭ ساياساتكەرلەر, ءدىن ليدەرلەرى, حالىقارالىق جانە وڭىرلىك ۇيىمدار جانە بارلىق مۇددەلى تاراپتارعا الەمدەگى دىنارالىق ديالوگ پەن تۇراقتى دامۋعا قاتىستى پروبلەمالاردى بىرلەسىپ تالقىلاۋعا جاقسى مۇمكىندىك بەرەدى. سوندىقتان بۇۇ وركەنيەتتەر اليانسى الداعى VII سەزد جۇمىسىنا بەلسەندى قاتىسادى, – دەدى ميگەل انحەل موراتينوس.
تۇركيا ءدىن ىستەرى باسقارماسىنىڭ باستىعى الي ەرباش الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ باس قوسۋىنا مۇرىندىق بولعان قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا العىسىن بىلدىرە كەلە, الەمدەگى تىنىشتىققا نۇقسان كەلتىرەتىن وزەكتى ماسەلەلەرگە توقتالىپ ءوتتى.
– نۇرسۇلتان نازارباەۆ ايتقانداي, الەمدىك دىندەر ليدەرلەرىنىڭ بىرلەسكەن جۇمىسى – بۇگىندە ادامداردى ءبولىپ-جارۋ, يسلاموفوبيا سياقتى بىرقاتار ماسەلەنىڭ نازارعا الىنۋىنا سەبەپشى. دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىندا سۇيىسپەنشىلىك پەن سىيلاستىق ماڭىزدى ەكەنىن تۇسىندىرۋدە باستاماشى بولعان قازاقستاننىڭ ەڭبەگى وراسان. بۇل كەلەشەكتە بەيبىت ءومىر ءسۇرۋىمىز ءۇشىن دە ماڭىزدى, – دەدى ول.
– قۇرمەتتى حاتشىلىق جۇمىسىنا قاتىسۋشىلار, بۇگىندە ادامزات قيىن كەزەڭدەردىڭ ءبىرىن باستان وتكەرىپ جاتىر. دۇنيەنىڭ بار تاراپىنا جەتكەن ىندەت ادامگەرشىلىكتىڭ, ءبىر-بىرىمىزگە دەگەن قۇرمەتتىڭ قانشالىق ماڭىزدى ەكەنىن تاعى ءبىر ەسكە سالدى. يسلام – بەيبىتشىلك پەن ادىلەت, مەيىرىم ءدىنى. سوندىقتان بەيبىت ءومىر ءۇشىن ادامداردىڭ سەنىمى بىردەي بولۋى شارت ەمەس. ەڭ ماڭىزدىسى – ادامداردىڭ تاۋەلسىزدىگىنە سىيلاستىقپەن قاراۋ.
بۇگىندە يسلاموفوبيا ءسوزىن ءجيى ەستەيمىز. يسلام مەن فوبيا ءسوزىنىڭ قاتار كەلۋىنىڭ ءوزى اقىلعا قونىمسىز. سوڭعى 2 جىلدا ەۋروپاداعى مەشىتتەرگە ءجيى شابۋىل جاسالىپ ءجۇر. بۇل, البەتتە, ءدىن دۇشپاندارىنىڭ ارەكەتى. ءادىل ءارى قاۋىپسىز كەلەشەك قۇرۋىمىز ءۇشىن ءبىر جاعادان – باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارۋىمىز قاجەت. ادامزات ز ۇلىمدىققا, زالىمدىققا بىرلەسىپ قارسى تۇرۋى كەرەك. اسىل ءدىنىمىزدى ۇلگى قىلۋ ءۇشىن بارىمىزدى سالايىق, دەپ قورىتىندىلادى ءسوزىن باسقارما باسشىسى.
كاۆكاز مۇسىلماندارى باسقارماسىنىڭ توراعاسى (ازەربايجان), شەيح-ۋل-يسلام گادجي اللاحشۇكىر پاشا-زادە 18 جىل بۇرىن قازاق حالقىنىڭ كوشباسشىسى, ىقپالدى الەمدىك ساياساتكەر, تۇركى الەمى مەن ورتالىق ازيانىڭ كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ دىندەر مەن وركەنيەتتەر اراسىنداعى ديالوگ قاعيداتتارى مەن پراكتيكاسىن ىلگەرىلەتۋ جونىندەگى باستاماسىنىڭ ءالى دە ماڭىزىن ساقتاپ كەلە جاتقانىن جانە بۇل يدەيانىڭ دايەكتىلىگى مەن ومىرشەڭدىگى ۋاقىتپەن دالەلدەنگەنىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى.
– بۇگىندە ەلباسىنىڭ دانا كوزقاراسى مەن كۇش-جىگەرىنىڭ ارقاسىندا الەمدە دىنارالىق ىنتىماقتىڭ جاڭا پلاتفورماسى قۇرىلعان. جوعارى مارتەبەلى قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ ىلگەرىلەۋى مەن وركەندەۋىن, دىنارالىق ديالوگ پەن ىنتىماق سالاسىنداعى, اتاپ ايتقاندا, الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزدەرى اياسىنداعى قۇندى يدەيالاردى ىلگەرىلەتۋ جونىندەگى ساباقتاستىقتى قامتاماسىز ەتەتىن ساياسي جولدى تابىستى جالعاستىرۋداعى كۇش-جىگەرىن ەرەكشە اتاپ وتكەن ءجون, – دەدى شەيح-ۋل-يسلام.
ول الەمدە كسەنوفوبيا, يسلاموفوبيا, حريستيانوفوبيا جانە انتيسەميتيزم سياقتى يدەولوگيالىق جانە پراكتيكالىق قاۋىپتەردىڭ ءورشىپ تۇرعانىن ايتتى.
«بۇل حالىقارالىق تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىككە ۇلكەن كەدەرگى كەلتىرەدى. بۇگىنگى تاڭدا اگرەسسيا, زورلىق-زومبىلىق جانە كەمسىتۋ تۋدىراتىن وشپەندىلىككە شاقىرۋ ناقتى ساياسي جانە الەۋمەتتىك قاۋىپكە اينالدى. مۇنداي ۇندەۋلەردىڭ يدەولوگيانىڭ كەسىرىنەن ءتۇرلى ايماقتارداعى تۇراقتىلىق بۇزىلىپ, ادامدار اراسىنداعى قاقتىعىستارعا, اسكەري قىلمىستارعا, گەنوتسيدكە اكەلىپ وتىر. ءبىز VII سەزدە جانە ونىڭ قورىتىندى قۇجاتتارىندا كەزەكتى رەت ىنتىماقتاسا وتىرىپ, كسەنوفوبيانىڭ بارلىق نىساندارىن, عيبادات ورىندارىنداعى دىندارلارعا قارسى ەكسترەميزمنىڭ كەز كەلگەن اكتىلەرىن ايىپتاي وتىرىپ, ءدىني نىشاندار مەن قاسيەتتى ورىنداردى قورلاۋعا قارسى نارازىلىق داۋسىن كوتەرەمىز دەپ سەنەمىن, دەپ قورىتىندىلادى ءسوزىن ءدىني قايراتكەر.
ۆاتيكاننىڭ دىنارالىق ديالوگ بويىنشا پاپا كەڭەسىنىڭ يسلام ماسەلەلەرى جونىندەگى بيۋروسىنىڭ باسشىسى, مونسەنور حالەد اكاشە پاندەميا كەزىندە جاپا شەككەندەردى ەسكە الىپ, ىندەتپەن كۇرەستە وزگەلەردىڭ ءومىرىن ساقتاپ قالۋ ءۇىشن ەرەن ەڭبەك ەتكەن جانداردى ايرىقشا اتاپ ءوتتى.
– پاندەميا ادامزاتقا, مەملەكەتتەرگە, ءدىني قاۋىمداستىقتارعا جانە بارشامىزعا دەنساۋلىق ساقتاۋ, ەكونوميكا, الەۋمەتتىك كەلىسىم نەمەسە ىنتىماقتاستىق سياقتى ومىرلىك ماڭىزدى سالالارداعى شەكتەۋلەر مەن كەمشىلىكتەردى اڭعارۋعا مۇمكىندىك بەردى. ءدىن كوشباسشىلارى مەن ءدىني قوعامداستىقتار پاندەميادان زارداپ شەككەندەرگە تىلەكتەستىك بىلدىرەدى, دەدى ۆاتيكان وكىلى. ول كۇردەلى كەزەڭدە جاھاندىق ماسەلەلەردى تالقىلاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن بۇگىنگىدەي كەزدەسۋدى ۇيىمداستىرعان قازاقستان باسشىلىعىنا العىسىن ءبىلدىردى.
ودان كەيىن ورىس پراۆوسلاۆيە شىركەۋى ماسكەۋ پاتريارحاتىنىڭ دىنارالىق بايلانىس جونىندەگى سىرتقى شىركەۋ بايلانىس ءبولىمىنىڭ حاتشىسى دميتري سافونوۆ ءسوز الدى. ول ورىس پراۆوسلاۆيە شىركەۋىنىڭ گۋمانيتارلىق كومەك باعىتىنداعى جۇمىستارىنا توقتالىپ ءوتتى.
– ءدىن كوشباسشىلارى سەزىنىڭ نەگىزگى پرينتسيپتەرىنىڭ ءبىرى ورىس پراۆوسلاۆيە شىركەۋىنە دە قۇرمەت تانىتۋ بولعانى قۋانتادى. قازاقستان پراۆوسلاۆ الەمىندە كانوندىق ايماق سانالاتىنىن ايتىپ وتكەن ءجون. پاندەميا باستالعالى ورىس پراۆوسلاۆيە شىركەۋى مۇسىلمان نە حريستيان دەپ دىنگە بولمەي, جاپا شەككەندەردىڭ, كومەككە زارۋلەردىڭ بارىنە كومەك كورسەتىپ كەلەدى. ماسەلەن, 2020 جىلى كوكتەم, جاز ايلارىندا بىشكەك قالاسىندا 1000 وتباسىعا ازىق-ت ۇلىكپەن جاردەم بەرىلدى. سيرياداعى جاپا شەككەندەرگە دە گۋمانيتارلىق كومەك كورسەتىلەدى. جاقىندا داماسك قالاسىندا مەكتەپ اشىلدى. قازىر ادامدار ءبىر-بىرىنە دىنىنە قاراماستان ءجيى كومەكتەسەدى. پراۆوسلاۆتاردىڭ مۇسىلماندارعا جانە كەرىسىنشە مۇسىلمانداردىڭ باسقا ءدىن وكىلدەرىنە كومەكتەسكەنىنە ءجيى كۋا بولىپ ءجۇرمىز, – دەدى دميتري سافونوۆ.
سونىمەن قاتار ورىس پراۆوسلاۆيە شىركەۋىنىڭ وكىلى حريستيان ازشىلىقتارىنا قىسىم كورسەتۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە نازار اۋداردى.
– ءبىزدىڭ شىركەۋدى الاڭداتاتىن تاعى ءبىر ماسەلەگە توقتالىپ وتكىم كەلەدى. ونى شىركەۋ بىرقاتار حالىقارالىق الاڭدا كوتەرىپ ءجۇر. بۇل – ورتالىق افريكا ەلدەرىندەگى جاعداي. نيگەريا, سۋدان, كونگو دەموكراتيالىق رەسپۋبليكاسىنداعى حالىقتىڭ جاعدايى. ديسكريميناتسياعا قارسى ورىس پراۆوسلاۆيە شىركەۋى نيگەريادا پراۆوسلاۆ شىركەۋىنە قاتىستى گەنوتسيد ۇيىمداستىرىلىپ جاتقانىن قاشاننان ايتىپ ءجۇر. ول جاقتا كۇنىنە 10-عا جۋىق ادام ولەدى. شىركەۋ قىزمەتكەرلەرىمەن قاتار, بەيبىت ادامدار دا مەرت بولعانىن ەستيمىز. نيگەريا ۇكىمەتى بۇل ماسەلەگە قاتىستى ەشقانداي شارا قولدانبايدى. حريستيان ءدىنى وكىلدەرىن قورعاپ, تەررورشىلارمەن كۇرەس جۇرگىزبەيدى. كەي جاعدايدا ءتىپتى ازشىلىق وكىلدەرىن قۋدالاپ جاتادى. مىسالى, جاقىندا ەلدەگى بىرنەشە ءشيتتىڭ سوتتالعانى حابارلاندى.
وسى ماسەلەنى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ قىسىمى عانا رەتتەي الادى دەپ ويلايمىز. بۇل – ءبىزدىڭ نازارىمىزدا, ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن جۇمىس ءالى دە جالعاسادى. سونىمەن قاتار ورىس پراۆوسلاۆيە شىركەۋى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ دىنارالىق قارىم-قاتىناستاعى ەلەۋلى ەڭبەگىن جوعارى باعالايتىنىن ايتا كەلە, وعان العىسىمىزدى جەتكىزگىم كەلەدى, دەدى ول.
قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ توراعاسى, باس ءمۇفتي ناۋرىزباي قاجى تاعان ۇلىپاندەميانىڭ مۇسىلمان الەمىن ودان سايىن بىرىكتىرە تۇسكەنىن ايتا كەلە, ءدىننىڭ ماڭىزىنا توقتالدى.
– كەز كەلگەن ءداستۇرلى ءدىن حالىقتى ادامگەرشىلىك پەن ىزگىلىككە ۇندەيدى. ءدىن – ادامدىق قاسيەتتى قالىپتاستىراتىن تەڭدەسسىز تاربيە مەكتەبى. دەمەك, ءبىز ءدىننىڭ قۋاتتى كۇشىن ادامدار اراسىنداعى دوستىق, ءوزارا سىيلاستىق پەن قۇرمەتتى ارتتىرۋعا باعىتتاۋىمىز كەرەك. الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرى سەزىنىڭ باستاماشىسى قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ: «حالىقتاردى ءبىر-بىرىنەن بولەتىن تەڭىزدەر ەمەس, ناداندىق پەن تىلدەردىڭ بولەكتىگى دە ەمەس, ارازدىق قانا. دوستىق جوق جەردە ارازدىققا مۇمكىندىك مول بولماق», دەگەن سوزىندە ۇلكەن ماعىنا جاتىر.
پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت توقاەۆ حالىققا جولداۋىندا: «قوعامداعى بىرلىك پەن كەلىسىمدى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋىمىز كەرەك. ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق قاتىناستىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن بارلىق ازاماتىمىز ءتۇسىنۋى قاجەت. ءبىز قاشاندا الاۋىزدىققا قارسى تۇرا بىلگەن ەلمىز», دەپ اتاپ ايتتى. راسىندا, ءبىز بەيبىتسۇيگىش حالىقپىز جانە الەم حالقىن بەيبىت ءومىر سۇرۋگە ۇندەيمىز. ەلىمىزدە تۇراقتى تۇردە ءوتىپ كەلە جاتقان الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزى وسىعان دالەل, دەدى باس ءمۇفتي.
وتىرىس بارىسىندا ءسوز العان «چوگيە» كورەي بۋدديستىك ۇيىمىنىڭ ورتالىق ازياداعى وكىلدىگىنىڭ جانە جاىنسا عيباداتحاناسىنىڭ ديرەكتورى يان كي حۋن پاندەميا سالدارىن ەڭسەرۋ مەن اۋعانستانداعى جاعدايدىڭ وزەكتىلىگىنە توقتالىپ, كۇردەلى كەزدە ءدىني قىزمەتتىڭ قالاي جۇرگەنىن اتاپ ءوتتى.
– ءبىز ءۇشىن پاندەميانىڭ سالدارىن بىرلەسە ەڭسەرۋ مەن اۋعانستاندا بەيبىتشىلىكتىڭ ورناۋى اسا ماڭىزدى. ەلدەگى جاعدايدىڭ تۇراقتالۋىنا اتسالىسقىمىز كەلەدى. پاندەمياعا بايلانىستى وڭىرلىك قانا ەمەس, حالىقارالىق ۇيىمدار دەڭگەيىندە اتقارىلىپ جاتقان بەلسەندى جۇمىس جايىن تالقىلاپ, پىكىر ءبىلدىرۋ ءۇشىن جينالىپ وتىرمىز. وكىنىشكە قاراي, الەمدى جايلاعان پاندەميا كەزىندە ءدىني قىزمەتتەرىمىزدى تولىق اتقارا المادىق, ءدىني وقىتۋلاردى وتكىزە العان جوقپىز. سوعان قاراماستان, ءبىز ءدىني قوعامداستىق اياسىنداعى قىزمەتىمىزدى بەلسەندى اتقارۋعا تىرىسىپ جاتىرمىز, ۇكىمەتتىڭ جۇرگىزىپ جاتقان ساياساتىنا دا بەلسەندى ارالاسۋدامىز. وزدەرىڭىز بايقاعانداي, بىلتىرعى كۇردەلى جاعدايعا بايلانىستى رامازان ايىن دا اتاپ وتۋگە مۇمكىندىك بولمادى. ءدىن كوشباسشىلارى جاعدايدىڭ قانشالىقتى قاۋىپتى ەكەنىن ءتۇسىنىپ, حالىققا بارىنشا جەتكىزە ءبىلدى. الداعى ۋاقىتتا ادامدار وسى سەكىلدى اۋقىمدى جيىنداردا ەمىن-ەركىن باس قوسادى دەگەن سەنىمدەمىن. ءىزباسارلارىمىزدى دا وسى سەكىلدى ءدىن سالاسىنداعى ءىرى وتىرىستاردان قول ۇزبەي, زاماناۋي تەحنولوگيالاردى قولدانا وتىرىپ, قىزمەتىن جۇرگىزۋگە ىنتالاندىرىپ وتىردىق. ءدىني قىزمەتتەردى ونلاين جۇرگىزۋ ارقىلى جاڭا تەحنولوگيانى مەڭگەرۋدىڭ ماڭىزىن اڭعاردىق, – دەدى يان كي حۋن. ول اۋعانستاننىڭ قازىرگى بيلىگى بۋددا مادەنيەتىنە دە وڭ كوزقاراس تانىتاتىنىنا ءۇمىت ءبىلدىردى. ول سونداي-اق كورشىلەس ەلدەردىڭ دە ءبىر-ءبىرىنىڭ مادەنيەتى, ءداستۇرى مەن ءدىني سەنىمىنە سىيلاستىقپەن قاراۋى اسا ماڭىزدى ەكەنىن ەسكە سالا وتىرىپ, سەزدى ۇيىمداستىرۋ كەزىندە كورەي ارىپتەستەرىنە تولىق سەنىم ارتۋعا بولاتىنىن ەسكەرتتى.
ەگيپەتتەن كەلگەن ءال-حازار يسلام زەرتتەۋلەر اكادەمياسىنىڭ باس حاتشىسى نازير مۋحاممەد ءال-نازير ايادوتىرىستىڭ دۇنيەجۇزى جاھاندىق گۋمانيتارلىق داعدارىس پەن قاندى قاقتىعىستاردى باستاپ كەشىرىپ جاتقان كەزدە ءوتىپ جاتقانى وزەكتى ەكەنىن العا تارتتى.
– بۇل وتىرىس ادامزات يگىلىگى ءۇشىن ءتۇرلى الەمدىك جانە ءداستۇرلى ءدىن كوشباسشىلارىنىڭ باسىن قوسىپ, ىنتىماقتاستىق ورناتۋ, ورتاق ارماندارىمىزعا قول جەتكىزۋ, كەدەيلىكپەن, اۋرۋ-سىرقاۋمەن كۇرەس جولىندا اسا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. بۇگىنگى كەزدەسۋ دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ عالامدىق ماسەلەلەردى شەشۋدەگى نەگىزگى ءرولىن تاعى دا انىقتاي تۇسكەندەي. ويتكەنى ادامزاتتىڭ رۋحاني قۇندىلىعى مەن سەنىمىن نىعايتۋ – باستى مىندەتىمىز, – دەدى يسلام زەرتتەۋلەر اكادەمياسىنىڭ باس حاتشىسى.
انتيدون ارحيەپيسكوپى, يەرۋساليم اۋتوتسەفاليالىق شىركەۋىنىڭ پاتريارح وكىلى (يزرايل) حەندەرسون مايكل نەكتاريوس سەزدىڭ جاھاندىق ماسەلەلەردى كوتەرىپ, ورتاق شەشىمگە كەلۋدەگى ماڭىزىنا توقتالدى.
– الەمدە بەيبىتشىلىك, ادىلەتتىلىك, تاتۋلىق ورناتۋ ماسەلەسىنە ۇكىمەت وكىلدەرىمەن قاتار, ءدىن الەمىنىڭ كوشباسشىلارى دا ارالاسۋى كەرەك. سەزگە قاتىسۋشىلار ءدىن ادامزات تاجىريبەسىنىڭ نەگىزى ەكەنىن جاقسى تۇسىنەدى. ءدىن قوعامداعى ماڭىزدى كۇش بولىپ قالا بەرەدى. ءتۇرلى مادەنيەت پەن ۇلت وكىلدەرىنىڭ ءوزارا ارالاسىپ, بىرگە دامۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىن ەڭ ءتيىمدى جول – ديالوگتى ورناتۋعا باعىتتالعان سەزد جۇمىسى اسا ماڭىزدى, – دەپ اتاپ ءوتتى سپيكەر.
سونداي-اق ءيزرايلدىڭ باس
اشكەنازي راۆۆيناتىنىڭ وكىلى, لوندونداعى ەۆرەي قاۋىمداستىعىنىڭ باسشىسى جوەل ادلەر تاريحتاعى قارالى وقيعالاردىڭ ءبىرى – حولوكوست قۇرباندارىن قۇشاق جايا قارسى الىپ, قامقورلىق تانىتقان قازاق ەلىنە العىس ايتىپ, ءىلتيپاتىن ءبىلدىردى.
«بالانى ءبىر اۋىل تاربيەلەپ شىقسا, جاڭا الەمدى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن ودان دا ۇلكەن بىرىككەن كۇش قاجەت» دەگەن انگليكان شىركەۋىنىڭ وكىلى, دوركينگ قالاسىنىڭ ەپيسكوپى دجو بەيلي ۋەللس قازاقستاننىڭ الەمدىك ديالوگ ورناتۋداعى جەتىستىكتەرىن اتاپ ءوتتى.
– الەمدەگى ءوزارا ديالوگتىڭ
ورناۋىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىن وقيعالار مەن جاعدايلار كوپ. قازاقستان استاناسىنداعى بۇل كەزدەسۋگە كەلەر بولساق, ءدال وسى ۇستانىم تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ نەگىزىن سالعان ەلدىڭ ساياسي باعىتى, قازاق ۇلتىنىڭ قانىنا سىڭگەن قاسيەت ەكەنى تاڭعالدىرادى. كوپ ەتنوستىلىعىنا قاراماستان, قازاقستاننىڭ بەيبىتشىلىكتى تۋ ەتىپ, باتىس پەن شىعىسقا قۇلاق اسىپ, ەجەلگى ءارى زامانۋي ەرەكشەلىككە يە كەزدەسۋ ورنىن ۇسىنۋى ەلدەگى ەرەكشە ۇيلەسىمدىلىكتى كورسەتەدى, – دەدى ۇلىبريتانيادان كەلگەن قوناق.
حاتشىلىق وتىرىسىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ VII سەزى وتەتىن ورىن مەن ۋاقىت بەلگىلى بولدى. اتاپ ايتقاندا, الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ VII سەزى 2022 جىلعى 14-15 قىركۇيەك كۇندەرى نۇر-سۇلتان قالاسىندا وتەدى. اتالعان فورۋمدا پاندەميادان كەيىنگى كەزەڭدە ادامزاتتىڭ الەۋمەتتىك-رۋحاني دامۋىنداعى الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ ءرولى كەڭىنەن تالقىلانباق.
وتىرىس سوڭىندا ماۋلەن اشىمباەۆ بۇگىنگى كەزدەسۋ ءتۇرلى مادەنيەتتەر مەن ءدىن وكىلدەرىنىڭ ىنتىماقتاستىقتا جانە بەيبىتشىلىكتە ءومىر سۇرۋگە دەگەن ورتاق ۇمتىلىسىن كەزەكتى رەت پاش ەتكەنىن اتاپ ءوتتى. سونداي-اق حاتشىلىق باسشىسى الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارى سەزىنىڭ داستۇرگە اينالعان وسى ۇمتىلىسى فورۋمنىڭ ءارى قاراي دا تابىستى جۇمىس ىستەۋىنە نەگىز بولاتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى.
مەرۋەرت بۇركىتباي
سۆەتلانا عالىمجانقىزى
