بيىل ەتنوگراف-جازۋشى, ادەبيەت زەرتتەۋشىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى اقسەلەۋ سلان ۇلى سەيدىمبەكتىڭ دۇنيە سالعانىنا ون ەكى جىلدىڭ ءجۇزى بولدى. ال الدىمىزداعى جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا ارداقتى تۇلعانىڭ تۋعانىنا 80 جىل تولادى ەكەن.
بۇگىندە اقسەلەۋ دەسە قازاق بالاسىنىڭ كوز الدىنا ارقانىڭ اق تەڭىزدەي تولقىعان سەلەۋلى دالاسى كەلەدى. التاي مەن اتىراۋدىڭ اراسىن كۇي كۇمبىرى كەرنەپ كەتكەندەي بولادى ونىڭ ەسىمى اتالعاندا. بوز جۋساننىڭ بۇرقىراعان جۇپارى ەستى الىپ, «داۋرەن-اي» دەپ سالعان ءان جان دۇنيەنى استان-كەستەڭ ەتەدى. ويتكەنى ول – موگيكانداردىڭ سوڭعى تۇياعى ءوزىنىڭ سانالى عۇمىرىن «قازاقتىڭ الەمىن تانۋ» عىلىمىنا ارناعان اياۋلى دا ارداقتى جان ەدى. ءيا, باعزى زامانداعى بابالارىمىز قالدىرعان ءدۇر-دۇنيەلەرمەن جادىنان جاڭىلا جازداعان قازاقتىڭ بالاسىن قاۋىشتىرعان دا ءبىر ءوزى-تۇعىن.
اقسەلەۋ سەيدىمبەك ارامىزدان كەتكەن ءبىر مۇشەلگە جۋىق ۋاقىت ىشىندە ونىڭ ەسىمىن ەستە ماڭگى قالدىرۋ ماقساتىندا نە ىستەي الدىق؟ ءيا, قابىرىنىڭ باسىنا ءمارماردان ەسكەرتكىش سوقتىق. «كوكتەگى كۇنگە, جەردەگى ەلىمە مەيىرىم قانبادى» دەگەن ءوزىنىڭ ءسوزىن قۇلپىتاسىنا قاشاپ جازدىق. تۋعان اۋىلى مەن اۋدانىنىڭ ءبىر-ءبىر كوشەسىنە ەسىمى بەرىلگەن ەكەن. وسىمەن توقتاعان ءتۇرىمىز بار.
البەتتە, اقسەلەۋ سەيدىمبەك سىندى اسا سيرەك كەزدەسەتىن دارىن يەسى سوڭىنا قالدىرعان اسىل مۇراسىمەن وزىنە ولمەس ەسكەرتكىش سوعىپ كەتكەن تۇلعا عوي. دەگەنمەن ۇلتىنىڭ جولىنا جانىن ساداعا قىلۋعا قاشاندا دايىن بولعان ساڭلاقتىڭ ەسىمىن اۋقىمدى تۇردە ارداقتايتىن ۋاقىت جەتكەنى داۋسىز شىندىق.
مىسالى, الاشتىڭ ارداقتى ۇلى, اسا كورنەكتى قالامگەر, مəدەنيەت جəنە قوعام قايراتكەرى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى ءƏبىش كەكىلباي ۇلىنا ارنالىپ اقتاۋ قالاسىندا ء«ابىش كەكىلباەۆ رۋحاني ورتالىعى» اشىلدى. ونىڭ الدىندا ورال قالاسىندا قازاقتىڭ كلاسسيك اقىنى قادىر مىرزا ءالى اتىنداعى مادەنيەت جانە ونەر ورتالىعى اشىلعان بولاتىن.
ال جاڭاعى ءبىز ەسىمىن قۇرمەتپەن اتاپ وتكەن ابىز ءابىش كەكىلباي ۇلى اقسەلەۋ سەيدىمبەك ومىردەن وتكەندە نە دەپ ەدى؟ قايىرا ءبىر ەسكە تۇسىرەيىكشى. «قازاقتا سال قانداي بولادى؟ اقسەلەۋدەي بولادى. سەرi قانداي بولادى؟ اقسەلەۋدەي بولادى. بي قانداي بولادى؟ اقسەلەۋدەي بولادى. باتىر قانداي بولادى؟ اقسەلەۋدەي بولادى. پiر قانداي بولادى؟ اقسەلەۋدەي بولادى. قازاقتىڭ جاقسىسى مەن جايساڭىنىڭ بəرi قانداي بولادى؟ اقسەلەۋدەي بولادى. قازاقتىڭ كəتەپتi قارا نارى قانداي بولادى؟ اقسەلەۋدەي بولادى. بəرiنiڭ ورنىنا بiر عانا اقسەلەۋ جۇرە الادى. ال اقسەلەۋدiڭ ورنىنا كiم جۇرە الادى؟» دەپ ەگىلگەنىن ەستى ەل ۇقسا دەيسىڭ...
مىنە, «جاقسىدان – شاراپات» دەگەن, ورال مەن اقتاۋداعى ونەگەلى شارۋانىڭ شاراپاتى ءتيىپ, قاراعاندىنىڭ قاق تورىنەن اقسەلەۋ سەيدىمبەككە ارنالعان ورتالىق بوي كوتەرىپ جاتسا, اق تۇيەنىڭ قارنى جارىلعان كۇن بولار ەدى-اۋ. قازىردىڭ وزىندە بۇل تاقىرىپ ەل ىشىندە اڭگىمە ارقاۋىنا اينالىپ, ارقا توسىندەگى زيالى قاۋىم تولعاعى جەتكەن ماسەلەنى ءار-ءار جەردە كوتەرە باستاعان. سولاردىڭ ءبىرى ءھام بىرەگەيى – سەرىك اقسۇڭقار ۇلى.
قازاقتىڭ بەگىلى اقىنى, اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى سەرىك اقسۇڭقار ۇلى ءوزىنىڭ شىعارماشىلىق ومىرىندە اقسەلەۋ سەيدىمبەكتىڭ اعالىق قامقورلىعىن, اقادال تىلەۋلەستىگىن كوپ كورگەنىن ۇلكەن تەبىرەنىسپەن ەسكە الىپ جۇرەدى. اقىن ءوزىنىڭ «حح عاسىردىڭ 20 ءساتى» اتتى ولەڭمەن جازىلعان پوەماسىمەن جارق ەتىپ, ادەبيەت الەمىنە تانىلعانى ءۇشىن اۋەلى «سوتسياليستىك قازاقستان» (قازىرگى Egemen Qazaqstan) گازەتىن, ودان كەيىن كەزىندە وسى باسىلىمدا ادەبيەت جانە ونەر ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ قىزمەت ەتكەن اقسەلەۋ سەيدىمبەكتى اۋزىنان تاستامايدى.
سول كەزدە جاسى وتىزعا كەلىپ قالسا دا, جىرسۇيەر قاۋىمعا ەسىمى ءالى دە بولسا بەلگىسىزدەۋ اقىن ىزدەپ بارىپ, قولجازباسىن اقسەلەۋ سەيدىمبەكتىڭ قولىنا تاپسىرىپ كەتكەن ەكەن.
ء«الى ەسىمدە, 1984 جىل, كۇن سەنبى بولاتىن. كەڭەس وداعىنىڭ كەزىندە قارقارالىعا «پراۆدا» مەن «سوتسياليستىك قازاقستان» شىققان كۇنى كەلۋشى ەدى. «سوتسياليستىك قازاقستاننىڭ» ءتورتىنشى بەتىن اشىپ قالسام, «قۇرلىقتار» دەگەن اتپەن ءبىر بەتتى الىپ, مەنىڭ پوەمام تۇر. سول پوەما كەڭەستىك تسەنزۋرا مەن رەداكتوردىڭ سۇزگىسىنەن ازەر ءوتىپ, قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىندە جاۋاپتى قىزمەت اتقاراتىن ءابىش (كەكىلباي ۇلى) اعامنىڭ القاۋىمەن 1984 جىلى, «جالىن» باسپاسىنان ج ۇلىم-ج ۇلىم بوپ جارىق كوردى. التى جىل ارپالىسىپ ءجۇرىپ, وتىز ءتورت جاسىمدا جالعاننىڭ جارىعىنا ازەر شىعاردىم. كولەمى ءبىر باسپا تاباقتاي. تسەنزۋرانىڭ قاتال تەزىنەن وتكەن», دەپ ەسكە الادى س.اقسۇڭقار ۇلى.
اقىن اقسەلەۋ سەيدىمبەكتى «الاشتىڭ ادامزاتقا جىبەرگەن ەلشىسى» دەپ باعالايدى. «احاڭ, – دەيدى ول, – ءاليحان بوكەيحان, احمەت بايتۇرسىن, ءالىمحان ەرمەكوۆتەردىڭ بىزگە قالعان سارقىتىنداي ءبىر تۇلعا ەدى. جەندەت الاشتىڭ سورپا بەتىنە شىعارىن قولىمەن قالقىپ العاندا, اللا سولاردىڭ كوزىندەي عىپ احاڭداردى قالدىرىپ ەدى. ورنىندا باردىڭ وڭالىپ جاتقانى سودان. سوڭىندا كوشپەلىلەر تسيۆيليزاتسياسىنىڭ ءۇش تاعانىنداي «قازاق الەمى», «قازاقتىڭ كۇي ونەرى», «قازاقتىڭ اۋىزشا تاريحى» سىندى ءۇش سوم دۇنيەسى قالدى. احاڭدارى بار الاش وتكەن-كەتكەنىن جادىنان شىعارا المايدى. وتكەنىن ۇمىتپاعان ۇلتتىڭ كەلەشەگى دە كەمەل بولادى».
وسى ويىن تارقاتا كەلە اقسۇڭقار ۇلى قاراعاندى قالاسىندا اقسەلەۋ سەيدىمبەك اتىنداعى ورتالىق مىندەتتى تۇردە بوي كوتەرۋى كەرەك دەپ سانايدى. «قاراعاندىدا قاسىمنىڭ ءۇيى ءانى-ءمىنى اشىلادى دەپ ءجۇر عوي. اشىلسىن. ال اقسەلەۋ اتىنداعى تاعى ءبىر ورتالىق ارقا توسىنە كوپتىك ەتپەيدى. ءبىز وسىنداي ەستى تىرلىك ارقىلى احاڭنىڭ اسقاق رۋحىنا تاعزىم ەتىپ, ونىڭ ارتىندا قالعان مول مۇراسىن وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ يگىلىگىنە جاراتۋعا جاردەمدەسكەن بولار ەدىك», دەپ تولعانادى س.اقسۇڭقار ۇلى.
وسى ورايدا اقسەلەۋ سەيدىمبەكپەن تىرىسىندە تىعىز شىعارماشىلىق قارىم-قاتىناستا بولعان ارداگەر جۋرناليست, ەتنوگراف-جازۋشى تورەحان مايباستىڭ دا ايتارى بار. ءوزىنىڭ تاياۋدا عانا جارىققا شىققان, اقسەلەۋ سەيدىمبەكتىڭ ىشكى الەمىن اشۋعا تالپىنعان «قۇرمالدىق» دەگەن رۋح كىتابىن مىناداي سوزدەرمەن باستايدى: «احاڭنىڭ ماعان ايتار قاشاندا ەكى ءسوزى بولدى. بىرەۋى – ەسەندەسەيىك ءسوزى. ەكىنشىسى – دۇكەندەسەيىك ءسوزى. بىرىنشىسىندە قاشاندا اۋىل ءىشىنىڭ اڭگىمەسىنەن اسپايمىز. ءجون-جوسىق سۇراسامىز... ەكىنشىسىندە ارقانى كەڭگە سالامىز. ويتكەنى ساعاتتاپ دۇكەندەسەمىز. ەستى اڭگىمەلەر ايتامىز, ەسسىز ارماندارعا بەرىلەمىز. كادىمگىدەي ەت جەپ, سورپا ىشەمىز...».
مىنە, وسى ءبىر جولداردان-اق ەتنوگرافيا دەيتىن تەلەگەي تەڭىزدىڭ تەرەڭىنە بويلاعان قوس قالامگەر اراسىنداعى بالتالاساڭ اجىراماس ىنتىماقتىڭ قانشالىقتى بەرىك بولعانىن باعامداۋعا بولار ەدى.
«بىزدەر, – دەيدى تورەحان مايباس, – قازىر قازاقتانۋدىڭ ءۇش تولقىنىن باستان وتكەرىپ جاتىرمىز. قازاقتانۋدىڭ باسىندا, ارينە, ماشەكەڭ تۇر. ودان كەيىن ءاليحاننىڭ ەرەكشە تۇرپاتتاعى, ەۋروپالانعان كونتسەپتسياسى تۇر. ودان كەيىن, ارينە, قازاقتىڭ اقسەلەۋ سەيدىمبەگى... ول سانالى تۇردە بارىنەن باس تارتتى. جانىنا سەرىك ەتىپ قازاقتانۋدى عانا الىپ قالدى... قازىر احاڭتانۋ تۋرالى ايقاي كوپ! دۇرىس ايقاي! كومەك سۇراعاندا ايقايلاۋشى ەدىك عوي... احاڭنان جاردەم سۇرايىق. كوزى كەتكەنىمەن توم-توم دۇنيەسى قالدى. قازاق بالاسىنىڭ ەندىگى عاسىرلىق ازىعى سول جازبالار بولماق».
اقسەلەۋ جايىندا اڭگىمەسى تاۋسىلمايتىن تورەحان مايباس اسقاق تۇلعا اتىنداعى ورتالىقتىڭ كەنشىلەر استاناسىندا ورىن تەبۋى كەرەك دەگەن يدەيانى قوس قولدى كوتەرىپ قولدايتىنىن ايتادى. «بۇل احاڭنىڭ ۇلت الدىنداعى ەرەسەن ەڭبەگىنە بەرىلگەن ەڭ لايىقتى باعا بولار ەدى», دەپ تەبىرەنەدى قالامگەر.
ءيا, قادىرمەندىمىزدىڭ اقسەلەۋ بيىگىندەگى قابىرىنىڭ باسىنا «كوكتەگى كۇنگە, جەردەگى ەلىمە مەيىرىم قانبادى» دەگەن ءسوز قاشالىپ جازىلدى. بۇل ءوزىنىڭ كوزى تىرىسىندە ايتقان, سىرىنا ءبىزدىڭ ءتىسىمىز باتپاس, سالماعى ءزىل باتپان ءسوزى ەدى. ەندى كەلمەسكە كەتكەن كەمەڭگەر تۇلعانىڭ تىرىلەردىڭ بۇگىنگى تىرلىگىنە رۋحى شات-شادىمان بولسىن دەسەك نەمەسە الاشتىڭ ارداقتىسى قالدىرعان مول مۇراعا ەرتەڭگى ۇرپاقتىڭ مەيىرى قانسىن دەسەك, ارقا توسىندە – قاراعاندىنىڭ تورىندە اقسەلەۋ اتىنداعى رۋحاني ورتالىق وردا تىگۋى ءتيىس. بۇل شاراپاتتى شارۋانى ىسكە اسىرۋعا جاقسىنىڭ قازاقتىڭ ادەبيەتى مەن ونەرىنە, مادەنيەتى مەن رۋحانياتىنا ءھام جانە ءتول تاريحىنا سىڭىرگەن ەڭبەگىنە رازى بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ شاماسى جەتەدى دەگەنگە كامىل سەنگىمىز كەلەدى.
