04 قازان، 2021

اقسەلەۋ ورتالىعى وردا تىكسە

1112 رەت كورسەتىلدى

كوزى تىرىسىندە قازاق رۋحانياتىنىڭ كوگىنە سامعاپ، ۇلتىمىزدىڭ ىقىلىم زاماننان بەرگى اسىل مۇراسىن ۇلىقتاۋ ىسىنە ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان اقسەلەۋ سەيدىمبەكتەي اياۋلى تۇلعانى ءبىز وسى ارداقتاي الدىق پا؟ بۇگىن الدىمىزدان شىققان بۇل ساۋالدىڭ ەرتەڭ جولىمىزدى كەس-كەستەپ جۇرگىزبەسى ايدان انىق. ويتكەنى قازاق عىلىمىنىڭ اينالىمىنا «كوشپەلىلەر مادەنيەتى مەن وركەنيەتى» دەگەن ۇلى ۇعىمدى ەنگىزىپ كەتكەن كەمەڭگەر تۇلعانىڭ كەرەكتىگىنە دەگەن زارۋلىك ارتقاننىڭ ۇستىنە ارتا بەرمەك.

 

بيىل ەتنوگراف-جازۋشى، ادەبيەت زەرت­تەۋشىسى، مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋ­رەاتى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى اقسەلەۋ سلان ۇلى سەيدىمبەكتىڭ دۇنيە سالعانىنا ون ەكى جىلدىڭ ءجۇزى بولدى. ال الدىمىزداعى جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا ارداقتى تۇلعانىڭ تۋعانىنا 80 جىل تولادى ەكەن.

بۇگىندە اقسەلەۋ دەسە قازاق بالاسىنىڭ كوز الدىنا ارقانىڭ اق تەڭىزدەي تولقى­عان سەلەۋلى دالاسى كەلەدى. التاي مەن اتىراۋدىڭ اراسىن كۇي كۇمبىرى كەرنەپ كەتكەندەي بولادى ونىڭ ەسىمى اتالعاندا. بوز جۋساننىڭ بۇرقىراعان جۇپارى ەستى الىپ، «داۋرەن-اي» دەپ سالعان ءان جان دۇنيەنى استان-كەستەڭ ەتەدى. ويتكەنى ول – موگيكانداردىڭ سوڭعى تۇياعى ءوزىنىڭ سانالى عۇمىرىن «قازاقتىڭ الەمىن تانۋ» عىلىمىنا ارناعان اياۋلى دا ارداقتى جان ەدى. ءيا، باعزى زامانداعى بابالارىمىز قالدىرعان ءدۇر-دۇنيەلەرمەن جادىنان جاڭىلا جازداعان قازاقتىڭ بالاسىن قاۋىشتىرعان دا ءبىر ءوزى-تۇعىن.

اقسەلەۋ سەيدىمبەك ارامىزدان كەتكەن ءبىر مۇشەلگە جۋىق ۋاقىت ىشىندە ونىڭ ەسى­مىن ەستە ماڭگى قالدىرۋ ماقسا­تىندا نە ىستەي الدىق؟ ءيا، قابىرىنىڭ باسىنا ءمارماردان ەسكەرتكىش سوقتىق. «كوكتەگى كۇنگە، جەردەگى ەلىمە مەيىرىم قانبادى» دەگەن ءوزىنىڭ ءسوزىن قۇلپىتاسىنا قاشاپ جازدىق. تۋعان اۋىلى مەن اۋدانىنىڭ ءبىر-ءبىر كو­شەسىنە ەسىمى بەرىلگەن ەكەن. وسىمەن توق­تاعان ءتۇرىمىز بار.

البەتتە، اقسەلەۋ سەيدىمبەك سىندى اسا سيرەك كەزدەسەتىن دارىن يەسى سوڭى­نا قالدىرعان اسىل مۇراسىمەن وزىنە ول­مەس ەسكەرتكىش سوعىپ كەتكەن تۇلعا عوي. دەگەن­مەن ۇلتىنىڭ جولىنا جانىن ساداعا قى­لۋعا قاشاندا دايىن بولعان ساڭلاقتىڭ ەسى­مىن اۋقىمدى تۇردە ارداقتايتىن ۋاقىت جەتكەنى داۋسىز شىندىق.

مىسالى، الاشتىڭ ارداقتى ۇلى، اسا كورنەكتى قالامگەر، مəدەنيەت جəنە قو­عام قايراتكەرى، قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى ءƏبىش كەكىلباي ۇلىنا ارنالىپ اقتاۋ قالا­سىندا ء«ابىش كەكىلباەۆ رۋحاني ور­تالىعى» اشىلدى. ونىڭ الدىندا ورال قالا­سىندا قازاقتىڭ كلاسسيك اقىنى قا­دىر مىرزا ءالى اتىنداعى مادەنيەت جانە ونەر ورتا­لىعى اشىلعان بولاتىن.

ال جاڭاعى ءبىز ەسىمىن قۇرمەتپەن اتاپ وتكەن ابىز ءابىش كەكىلباي ۇلى اقسەلەۋ سەيدىمبەك ومىردەن وتكەندە نە دەپ ەدى؟ قايىرا ءبىر ەسكە تۇسىرەيىكشى. «قازاقتا سال قانداي بولادى؟ اقسەلەۋدەي بولادى. سەرi قانداي بولادى؟ اقسەلەۋدەي بولادى. بي قانداي بولادى؟ اقسەلەۋدەي بولادى. باتىر قانداي بولادى؟ اقسەلەۋدەي بولادى. پiر قانداي بولادى؟ اقسەلەۋدەي بولادى. قازاقتىڭ جاقسىسى مەن جايساڭىنىڭ بəرi قانداي بولادى؟ اقسەلەۋدەي بولادى. قازاقتىڭ كəتەپتi قارا نارى قانداي بولادى؟ اقسەلەۋدەي بولادى. بəرiنiڭ ورنىنا بiر عانا اقسەلەۋ جۇرە الادى. ال اقسەلەۋدiڭ ورنىنا كiم جۇرە الادى؟» دەپ ەگىلگەنىن ەستى ەل ۇقسا دەيسىڭ...

مىنە، «جاقسىدان – شاراپات» دەگەن، ورال مەن اقتاۋداعى ونەگەلى شارۋانىڭ شاراپاتى ءتيىپ، قاراعاندىنىڭ قاق تو­رىنەن اقسەلەۋ سەيدىمبەككە ارنالعان ورتالىق بوي كوتەرىپ جاتسا، اق تۇيەنىڭ قارنى جا­رىلعان كۇن بولار ەدى-اۋ. قا­زىر­دىڭ وزىن­دە بۇل تاقىرىپ ەل ىشىندە اڭگىمە ارقا­ۋىنا اينالىپ، ارقا توسىندەگى زيالى قاۋىم تولعاعى جەتكەن ماسەلەنى ءار-ءار جەر­دە كو­تەرە باستاعان. سولاردىڭ ءبىرى ءھام بىرەگەيى – سەرىك اقسۇڭقار ۇلى.

قازاقتىڭ بەگىلى اقىنى، اباي اتىن­داعى مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋ­رە­ا­تى سەرىك اقسۇڭقار ۇلى ءوزىنىڭ شى­عار­ما­شىلىق ومىرىندە اقسەلەۋ سەي­دىم­بەك­تىڭ اعالىق قامقورلىعىن، اقادال تى­لەۋ­لەستىگىن كوپ كورگەنىن ۇلكەن تەبى­رە­نىسپەن ەسكە الىپ جۇرەدى. اقىن ءوزىنىڭ «حح عاسىردىڭ 20 ءساتى» اتتى ولەڭمەن جازىلعان پوەما­سىمەن جارق ەتىپ، ادە­بيەت الەمىنە تانىلعا­نى ءۇشىن اۋەلى «سو­تسيا­ليستىك قا­زاقستان» (قازىرگى Egemen Qazaqstan) گازەتىن، ودان كەيىن كەزىندە وسى باسىلىمدا ادەبيەت جانە ونەر ءبولىمىنىڭ مەڭ­گەرۋشىسى بولىپ قىزمەت ەتكەن اقسەلەۋ سەيدىمبەكتى اۋزىنان تاس­تامايدى.

سول كەزدە جاسى وتىزعا كەلىپ قالسا دا، جىر­سۇيەر قاۋىمعا ەسىمى ءالى دە بول­سا بەلگى­سىزدەۋ اقىن ىزدەپ بارىپ، قول­جازباسىن اقسەلەۋ سەيدىمبەكتىڭ قولىنا تاپسىرىپ كەتكەن ەكەن.

ء«الى ەسىمدە، 1984 جىل، كۇن سەنبى بولاتىن. كەڭەس وداعىنىڭ كەزىندە قارقارا­لى­عا «پراۆدا» مەن «سوتسياليستىك قازاق­ستان» شىققان كۇنى كەلۋشى ەدى. «سوتسياليستىك ­قا­زاقستاننىڭ» ءتورتىنشى بەتىن اشىپ قالسام، «قۇرلىقتار» دەگەن اتپەن ءبىر بەتتى الىپ، مەنىڭ پوە­مام تۇر. سول پوەما كەڭەستىك تسەن­زۋرا مەن رەداك­توردىڭ سۇزگىسىنەن ازەر ءوتىپ، قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىندە جاۋاپتى قىزمەت اتقاراتىن ءابىش (كەكىل­باي ۇلى) اعامنىڭ القاۋى­مەن 1984 جىلى، «جالىن» باسپاسىنان ج ۇلىم-ج ۇلىم بوپ جارىق كوردى. التى جىل ارپا­لىسىپ ءجۇرىپ، وتىز ءتورت جاسىمدا جالعاننىڭ جارىعىنا ازەر شىعاردىم. كولەمى ءبىر باسپا تاباقتاي. تسەنزۋرانىڭ قاتال تەزىنەن وتكەن»، دەپ ەسكە الادى س.اقسۇڭقار ۇلى.

اقىن اقسەلەۋ سەيدىمبەكتى «الاش­تىڭ ادامزاتقا جىبەرگەن ەلشىسى» دەپ باعالايدى. «احاڭ، – دەيدى ول، – ءاليحان بوكەيحان، احمەت بايتۇرسىن، ءالىمحان ەرمەكوۆتەردىڭ بىزگە قالعان سارقىتىنداي ءبىر تۇلعا ەدى. جەندەت الاشتىڭ سورپا بەتىنە شىعارىن قولىمەن قالقىپ العاندا، اللا سولاردىڭ كوزىندەي عىپ احاڭداردى قالدىرىپ ەدى. ورنىندا باردىڭ وڭالىپ جاتقانى سودان. سوڭىندا كوشپەلىلەر تسيۆيليزاتسياسىنىڭ ءۇش تاعانىنداي «قازاق الەمى»، «قازاقتىڭ كۇي ونەرى»، «قازاقتىڭ اۋىزشا تاريحى» سىندى ءۇش سوم دۇنيەسى قالدى. احاڭدارى بار الاش وتكەن-كەتكەنىن جادىنان شىعا­را المايدى. وتكەنىن ۇمىتپاعان ۇلتتىڭ كەلەشەگى دە كەمەل بولادى».

وسى ويىن تارقاتا كەلە اقسۇڭقار­ ۇلى قاراعاندى قالاسىندا اقسەلەۋ سەيدىم­بەك اتىنداعى ورتالىق مىندەتتى تۇردە بوي كوتەرۋى كەرەك دەپ سانايدى. «قاراعاندىدا قاسىمنىڭ ءۇيى ءانى-ءمىنى اشىلادى دەپ ءجۇر عوي. اشىلسىن. ال اقسەلەۋ اتىنداعى تاعى ءبىر ورتالىق ارقا توسىنە كوپتىك ەتپەيدى. ءبىز وسىنداي ەستى تىرلىك ارقىلى احاڭنىڭ اسقاق رۋحىنا تاعزىم ەتىپ، ونىڭ ارتىندا قالعان مول مۇراسىن وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ يگىلىگىنە جاراتۋعا جاردەمدەسكەن بولار ەدىك»، دەپ تولعانادى س.اقسۇڭقار ۇلى.

وسى ورايدا اقسەلەۋ سەيدىمبەكپەن تىرىسىندە تىعىز شىعارماشىلىق قارىم-قاتىناستا بولعان ارداگەر جۋرناليست، ­ەتنوگراف-جازۋشى تورەحان مايباستىڭ ­دا ايتارى بار. ءوزىنىڭ تاياۋدا عانا جارىق­قا شىققان، اقسەلەۋ سەيدىمبەكتىڭ ىشكى الەمىن اشۋعا تالپىنعان «قۇرمالدىق» دەگەن رۋح كىتابىن مىناداي سوزدەرمەن باس­تايدى: «احاڭنىڭ ماعان ايتار قا­شاندا ەكى ءسوزى بولدى. بىرەۋى – ەسەن­دە­سە­يىك ءسوزى. ەكىنشىسى – دۇكەندەسەيىك ءسو­زى. بىرىنشىسىندە قاشاندا اۋىل ءىشىنىڭ اڭگىمەسىنەن اسپايمىز. ءجون-جوسىق سۇرا­سامىز... ەكىنشىسىندە ارقانى كەڭگە سالامىز. ويتكەنى ساعاتتاپ دۇكەن­دەسەمىز. ەستى اڭگىمەلەر ايتامىز، ەسسىز ار­ماندارعا بەرىلەمىز. كادىمگىدەي ەت جەپ، سورپا ىشەمىز...».

مىنە، وسى ءبىر جولداردان-اق ەتنوگرا­­فيا دەيتىن تەلەگەي تەڭىزدىڭ تەرەڭىنە بوي­­لا­­عان قوس قالامگەر اراسىنداعى بال­تا­لاساڭ ­اجى­­راماس ىنتىماقتىڭ قانشا­لىق­تى بە­رىك بول­عانىن باعامداۋعا بولار ەدى.

«بىزدەر، – دەيدى تورەحان مايباس، – قا­زىر قازاقتانۋدىڭ ءۇش تولقىنىن باس­تان وتكەرىپ جاتىرمىز. قازاقتانۋدىڭ با­سىندا، ارينە، ماشەكەڭ تۇر. ودان كە­يىن ءاليحاننىڭ ەرەكشە تۇرپاتتاعى، ەۋرو­پالانعان كونتسەپتسياسى تۇر. ودان كەيىن، ارينە، قازاقتىڭ اقسەلەۋ سەيدىمبەگى... ول سانالى تۇردە بارىنەن باس تارتتى. جانىنا سەرىك ەتىپ قازاقتانۋدى عانا الىپ قالدى... قازىر احاڭتانۋ تۋرالى ايقاي كوپ! دۇرىس ايقاي! كومەك سۇراعاندا ايقاي­لاۋشى ەدىك عوي... احاڭنان جاردەم سۇرايىق. كوزى كەتكەنىمەن توم-توم دۇنيەسى قالدى. قازاق بالاسىنىڭ ەندىگى عاسىرلىق ازىعى سول جازبالار بولماق».

اقسەلەۋ جايىندا اڭگىمەسى تاۋسىلمايتىن تورەحان مايباس اسقاق تۇلعا اتىن­داعى ورتالىقتىڭ كەنشىلەر استاناسىندا ورىن تەبۋى كەرەك دەگەن يدەيانى قوس قولدى كوتەرىپ قولدايتىنىن ايتادى. «بۇل احاڭنىڭ ۇلت الدىنداعى ەرەسەن ەڭبەگىنە بەرىلگەن ەڭ لايىقتى باعا بولار ەدى»، دەپ تەبىرەنەدى قالامگەر.

ءيا، قادىرمەندىمىزدىڭ اقسەلەۋ بيىگىن­دەگى قابىرىنىڭ باسىنا «كوكتەگى كۇنگە، جەردەگى ەلىمە مەيىرىم قانبادى» دەگەن ءسوز قاشالىپ جازىلدى. بۇل ءوزىنىڭ كوزى تىرىسىندە ايتقان، سىرىنا ءبىزدىڭ ءتىسىمىز باتپاس، سال­ماعى ءزىل باتپان ءسوزى ەدى. ەندى كەلمەسكە كەت­كەن كەمەڭگەر تۇلعانىڭ تىرىلەردىڭ بۇ­گىنگى تىرلىگىنە رۋحى شات-شادىمان بولسىن دەسەك نەمەسە الاشتىڭ ارداقتىسى قال­دىرعان مول مۇراعا ەرتەڭگى ۇرپاقتىڭ مەيىرى قانسىن دەسەك، ارقا توسىندە – قاراعاندىنىڭ تورىندە اقسەلەۋ اتىنداعى رۋحاني ورتالىق وردا تىگۋى ءتيىس. بۇل شاراپاتتى شارۋانى ىسكە اسىرۋعا جاقسىنىڭ قازاقتىڭ ادەبيەتى مەن ونەرىنە، مادەنيەتى مەن رۋحانياتىنا ءھام جانە ءتول تاريحىنا سىڭىرگەن ەڭبەگىنە رازى بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ شاماسى جەتەدى دەگەنگە كامىل سەنگىمىز كەلەدى.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

تاعى 1650 قازاقستاندىق ىندەت جۇقتىردى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:00

سوفيادان ولجالى ورالدى

سپورت • بۇگىن، 08:40

جاس تەننيسشىلەر جارادى

تەننيس • بۇگىن، 08:32

تۇتىنۋشى قۇقىعىن قورعايدى

قازاقستان • بۇگىن، 08:27

ۇقساس جاڭالىقتار