قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءبىر سوزىندە ء«بىز ۇلكەندەردى سىيلاپ وسكەن قازاقپىز. قاريالاردى قازىنامىز دەپ بىلگەن, انانى سۇيگەن, قۇرمەتتەگەن ادامبىز. انانىڭ اق سۇتىنەن ارتىق ەش نارسە جوق. مەنىڭ بارمايتىن جەرىم جوق قوي, بارلىعىن ارالاپ جۇرەمىن. بۇرىن مەنىڭ جاستاۋ كەزىمدە قارتتار ۇيىندە قازاقتىڭ قاريالارى بولماۋشى ەدى. قازىر بارساڭ, قازاقتىڭ قاريالارى دا سول جەردە. جاندارىنا وتىرىپ: «بالالارىڭىز بار ما؟», دەپ اڭگىمەلەسىپ, سۇراعانىمدا: «قايتەسىڭ سونى, سۇراماي-اق قوي!», دەيدى. بارلىعى تۇسىنىكتى بولادى. ارينە, سول كەزدە ءىشىڭ اشيدى. اكە مەن اناعا جاساعان جاقسىلىق تا, جاماندىق تا ءوز بالالارىڭنىڭ الدىنان شىعادى. ءار ۋاقىتتا ويلانىڭدار», دەگەن ەدى.
بۇعان دەيىن اعا بۋىننىڭ اماندىعى تۋرالى باس اۋىرتىپ, بالتىر سىزداتا قويماعان كوپ وتانداسىمىز قارتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگىنە, دەنساۋلىعىنا كوروناۆيرۋس تاراعان تۇستا ءمان بەرە باستاعانى انىق. سەبەبى جاھاندى جايلاعان جامان تۇماۋ كەزىندە ادامزات بالاسىنىڭ 4,55 ميلليونعا جۋىعى كوز جۇمدى. ال قازاقستاندا كەسەلدىڭ كەسىرىنەن 15 907 وتانداسىمىزدىڭ ءومىرى ءۇزىلدى. سونىڭ اراسىندا قارتتارىمىز دا بار. بار ەمەس, باسىم دەۋگە دە بولادى. بۇل جاعداي ەڭ الدىمەن شاڭىراقتىڭ شىرايىن كىرگىزىپ وتىرعان قاريالارىمىزعا قامقورلىق تانىتىپ, كوزدىڭ قاراشىعىنداي قورعاۋدى ۇيرەتتى.
قامشىنىڭ سابىنداي عانا عۇمىردا جاقىنىمىزعا جاناشىر بولعانعا نە جەتسىن؟ عۇمىر دەمەكشى, الەمدىك زەرتتەۋشىلەر ەڭ ۇزاق ءومىر سۇرەتىن حالىقتاردىڭ رەيتينگىن جاساعان ەكەن. سونىڭ سوڭعى ورنىندا افريكانىڭ ورتالىق ءوڭىرىن قونىستانعان حالىق ورنالاسقان. مۇنداعى ادامدار الەمدەگى ەڭ از ءومىر سۇرەتىن تۇرعىندار سانالادى. ونداعى ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى نەبارى 52,67 جاستى قۇراپ وتىر. ال كورسەتكىشتىڭ كوش باسىنا گونكونگ قالاسىنىڭ (قىتاي) تۇرعىندارى تۇراقتاعان. بۇل قالانىڭ حالقى شامامەن 84,36 جاس ءومىر سۇرەتىن كورىنەدى. ودان كەيىنگى ورىنعا جاپونيا جايعاسقان. ۇشتىكتى تاعى سول قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ ماكاو ارنايى اكىمشىلىك ايماعى تۇيىندەپ تۇر.
قازاقستانداعى جاعداي قانداي؟ ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسى كەلتىرگەن مالىمەتكە سەنسەك, ەلىمىزدەگى ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى 2020 جىلى 71,37 جاسقا جەتىپ وتىر. سونىڭ ىشىندە, قالا تۇرعىندارىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى 71,21 جاس بولسا, اۋىل تۇرعىندارىنىڭ كورسەتكىشى 71,64 جاستى قۇرايدى. ارەدىك ەر ادامدارعا قاراعاندا ايەل ادامداردىڭ ۇزاق ءومىر سۇرەتىنى ايتىلىپ جاتادى. بۇل پىكىر شىندىققا جاناسا ما؟ «باقساق باقا ەكەن», دەمەكشى راسىمەن دە سولاي ەكەن. اتالعان بيۋرونىڭ مالىمەتى بويىنشا, ەلىمىزدەگى ەر ادامداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى بىلتىر نەبارى 67,09 جاستى قۇراسا, ايەلدەر 75,53 جاسقا دەيىن ءومىر سۇرەتىنى بەلگىلى بولدى. ياعني ايەل زاتى الدەقايدا ۇزاق جاسايدى دەگەن ءسوز.
گونكونگ پەن قازاقستانداعى ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعىندا ايىرماشىلىق بار دا شىعار, ەسەسىنە, قاريالارعا جاسالاتىن قامقورلىق, الەۋمەتتىك قولداۋ شارالارى ەلىمىزدە كوپ. ماسەلەن, 2020 جىلى 6 مامىردا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «ارداگەرلەر تۋرالى» زاڭعا قول قويدى. پرەزيدەنت ايتىپ وتكەندەي, زاڭ اياسىندا مەملەكەت تاراپىنان سوعىس ارداگەرلەرىنە عانا ەمەس, تىڭ يگەرۋگە اتسالىسقاندارعا دا ءتيىستى كومەك كورسەتىلەدى. الەمدە بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋعا ۇلەس قوسقان قازاقستاندىق ارداگەرلەر دە نازاردان تىس قالمايدى. اۋعان سوعىسىنا قاتىسقان, چەرنوبىل اپاتىنان زارداپ شەككەندەر مەن ءتۇرلى ەلدەرگە بىتىمگەرلىك ميسسيا اتقارۋعا اتتانعاندارعا دا مەملەكەت تاراپىنان قامقورلىق جاسالادى.
قارتتارعا جاسالىپ جاتقان قامقورلىق مۇنىمەن شەكتەلگەن جوق. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى اياسىندا بىلتىر ەلىمىزدەگى زەينەتاقى تولەمدەرى مەن مەملەكەتتىك جاردەماقىلار مولشەرى ەكى ەسەگە ارتتى. جيىنتىق زەينەتاقىنىڭ ءوسىمى 12%-دى, ال بازالىق زەينەتاقى مەن مەملەكەتتىك جاردەماقىلاردىڭ ءوسىمى 10%-دى قۇرادى. ال جىل باسىندا زەينەتاقى مەن جاردەماقى قايتادان يندەكستەلىپ, جيىنتىق زەينەتاقى 7%-عا, بازالىق زەينەتاقى مەن مەملەكەتتىك جاردەماقى 5%-عا ءوستى. سونىمەن بىرگە زەينەتاقى جيناقتارىنىڭ ءبىر بولىگىن تۇرعىن ءۇي جاعدايلارىن جاقسارتۋعا, ەمدەلۋ اقىسىن تولەۋگە نەمەسە جەكە كومپانيالاردىڭ باسقارۋىنا بەرۋگە مۇمكىندىك پايدا بولدى.
بۇگىندە وزگە əلەۋمەتتىك تولەمدەرگە قاراماستان, وتانداستارىمىزدىڭ 20 ساناتى ارناۋلى مەملەكەتتىك جəردەماقى الادى. زەينەتاقىنى قوسا ەسەپتەگەندە əلەۋمەتتىك تولەمدەردىڭ ورتاشا جيىنتىق مولشەرى ۇوس قاتىسۋشىلارى ءۇشىن – 182 851 تەڭگەنى, ۇوس مۇگەدەكتەرى ءۇشىن – 188 051 تەڭگەنى, وزگە مەملەكەتتەر اۋماعىنداعى قاقتىعىستارعا قاتىسقان سوعىس ارداگەرلەرى ءۇشىن (اۋعانستاندا, ۆەتنامدا, الجيردە, مىسىردا, يراكتا جəنە تاعى باسقا) – 198 801 تەڭگەنى, ۇوس قاتىسۋشىلارىنا تەڭەستىرىلگەن ادامدار ءۇشىن – 154 638 تەڭگەنى, ۇوس مۇگەدەكتەرىنە تەڭەستىرىلگەن ادامدار ءۇشىن – 119 562 تەڭگەنى, ۇوس جىلدارىنداعى تىل ەڭبەككەرلەرى ءۇشىن 120 112 تەڭگەنى قۇراپ وتىر.
ارداگەرلەردى ارداقتاۋدى كوزدەيتىن كوشەلى ىستەر مۇنىمەن شەكتەلمەيدى. جىل سايىن جەرگىلىكتى بيلىك بيۋدجەتتىڭ جəنە دەمەۋشىنىڭ قاراجاتى ەسەبىنەن ارداگەرلەرگە ومىرلىك قيىن جاعدايعا تاپ بولعان كەزدە, مەرەكە كۇندەرىندە قولداۋ كورسەتىپ وتىرادى. ماسەلەن, ارداگەرلەرگە ماتەريالدىق كومەك كورسەتۋ, تۇرعىن ءۇيىن جوندەۋ, وتىنمەن قامتاماسىز ەتۋ, قوعامدىق كولىكتە جول ءجۇرۋ جەڭىلدىكتەرىن ۇسىنۋ, ءدəرى-دəرمەكپەن قامتاماسىز ەتۋ, ءتىسىن پروتەزدەۋ سىندى قوسىمشا əلەۋمەتتىك قولداۋ شارالارى قاراستىرىلعان. سونىمەن بىرگە جىل سايىن بىرجولعى ماتەريالدىق كومەك كورسەتىلەدى. بيىل جەڭىس كۇنى قارساڭىندا ۇوس قاتىسۋشىلارى مەن مۇگەدەكتەرىنە جəنە جەڭىسكە ۇلەس قوسقان ازاماتتاردىڭ باسقا دا ساناتتارىنا قارجىلاي قولداۋ ءبىلدىردى. مۇنداي قولداۋعا باس-اياعى 6,4 ملرد تەڭگە قاراستىرىلدى.
وسىلايشا, ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ ۇسىنىسىمەن ەلىمىزدەگى ۇوس قاتىسۋشىلارى مەن مۇگەدەكتەرىنە ءبىر رەتتىك ماتەريالدىق كومەك رەتىندە 1 ملن تەڭگە تابىستالدى. ال قورشاۋداعى لەنينگراد تۇرعىندارى مەن كونتسلاگەرلەردىڭ بۇرىنعى كəمەلەتكە تولماعان تۇتقىندارىنا – كەمىندە 50 مىڭ تەڭگە بەرىلدى. سوعىستا قايتىس بولعان مۇگەدەكتەردىڭ əيەلدەرىنە, ۇوس كەزىندە قازا تاپقان جاۋىنگەرلەردىڭ جەسىرلەرىنە جəنە تىل ەڭبەككەرلەرىنە كەمىندە 30 مىڭ تەڭگەدەن ۇلەستىرىلدى. بۇل قاريالارعا جاسالىپ جاتقان قوماقتى قولداۋدىڭ ءبىر كورىنىسى.
اعا بۋىن قارتايعاندا قايعى ويلاماسى ءۇشىن اۋقىمدى ىستەر اتقارىلىپ جاتىر. الايدا «قاريالارعا قوعام بولىپ قولداۋ كورسەتىپ, ەل بولىپ قامقورلىق تانىتۋعا باعىتتالعان جۇمىستاردى جۇيەلەيتىن ورتاق باستاما بار ما؟» دەگەن ساۋال تۋىندايدى. ماسەلەن, ەلىمىزدە ەگدە جاستاعى ازاماتتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتۋدىڭ 2018-2020 جىلدارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق كەشەندى جوسپارى بار ەدى. بىلتىر اتالعان جوسپاردى ىسكە اسىرۋ مەرزىمى اياقتالىپ, ونىڭ ورنىنا ەگدە جاستاعى ەل تۇرعىندارىنىڭ جاعدايىن جاقسارتۋعا ارنالعان ۇلتتىق ءىس-قيمىل جوسپارى بەكىتىلدى. 2025 جىلعا دەيىنگى بۇل جوسپار – «بەلسەندى ۇزاق ءومىر» دەپ اتالادى. بۇل قۇجات ەڭ الدىمەن ەلىمىزدەگى ەگدە جاستاعى ازاماتتاردىڭ قوعامنىڭ ءتۇرلى سالالارىنا قاتىسۋ مۇمكىندىگىن كەڭەيتەدى. سونىمەن قاتار قاريالارىمىز مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ ساپالى ءىس-شارالارىمەن قامتىلادى. بۇعان قوسا, وسى ۇلتتىق جوسپار اياسىندا قازاقستاننىڭ ءار ايماعىندا بەلسەندى ۇزاق ءومىر ءسۇرۋ ورتالىقتارى اشىلىپ جاتىر.
P.S. بۇگىندە ەلىمىزدە ازدى-كوپتى 2 ميلليوننان استام زەينەتكەر ءومىر سۇرەدى. سونىڭ ءبارى باقىتتى ما؟ قارتايعان شاقتا نەمەرە-شوبەرەسىنىڭ قىزىعىنا كەنەلىپ, بەينەتتىڭ زەينەتىن كورگەن جاقسى-اق, ارينە. الايدا قاريانى شاڭىراقتاعى مەيىرىمنەن شەتتەتىپ, قارتتار ۇيىنە تاپسىراتىندار دا تابىلىپ جاتىر. زامان قۇبىلدى ەكەن دەپ, ادام بۇزىلۋعا بولا ما؟ اعا بۋىندى الدىمىزدا جۇرگەن كەزىندە قادىرلەي بىلەيىك.
