ەگەمەن قازاقستان • 30 قىركۇيەك، 2021

كونە تاريح سۇرلەۋى سىردا جاتىر

204 رەت كورسەتىلدى

«Egemen Qazaqstan» جانە «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتتەرىنىڭ «اتامەكەن» اقپاراتتىق-تانىمدىق ەكسپەديتسياسى سىر بويىنا كەلىپ جەتتى. تاريح تابارىگىن تۇگەندەۋگە ارنالعان ساپارىمىز دۇنيە تىلسىمىن قوبىز سارىنىنان ىزدەگەن تۇگەل تۇركىگە ورتاق تۇلعا قورقىت اتا جاتقان توپىراقتان باستالدى. ەكسپەديتسيا قۇرامىندا وبلىستىق ىشكى ساياسات ءبولىمىنىڭ ماماندارى، «سىر بويى» گازەتى، «Qyzylorda» تەلەارناسىنىڭ تىلشىلەرى بولدى. ءار نىساندا اۋداندارداعى جەرگىلىكتى ولكەتانۋشىلار مەن تاريحشىلار قاتارىمىزدى تولىقتىرىپ وتىردى.

جەلماياسىن جەلدىرىپ، جاھان كەزگەن

سىر بويىندا ءوزى ىزدەگەن ماڭگىلىك ءومىر ءمانىن ولمەس ونەردەن تاپقان قورقىت بابا جايلى اڭىز، ءافسانا كوپ. سوناۋ ەرتە زاماننان كەرۋەن تارتىپ بۇگىنگە جەتكەن باعزى مۇرا – جىراۋلىق ونەر باستاۋىن وسى قوبىز اتاسىنان الادى. 

ون توعىزىنشى عاسىردىڭ ەكىنشى بولىگىندە سىرداريا قازاقتارىنىڭ ومى­رىنەن ەتنوگرافيالىق ماتەريالدار جي­ناعان بەلگىلى عالىم ابۋباكىر ديۆاەۆ داريا سۋى شايىپ، جويىلۋعا اينالعان قورقىت مازارىن العاش بولىپ سۋرەتكە تۇسىرگەندەردىڭ ءبىرى. جەرگىلىكتى بيلىكتەن تاريحي ساۋلەت ونەرىنىڭ بەلگىسى سانالاتىن زيراتتى قورعاۋعا الۋدى سۇراعان دا وسى عالىم. بىراق ەسكەرتكىش 1925 جىلدان وپىرىلا باستاپ، وتكەن عاسىردىڭ ورتاسىنا تامان تولىعىمەن جويىلعان. يسلامعا دەيىنگى تۇرىك ساۋلەت قۇرىلىسى ۇلگىسىمەن سالىنعان نىساننان ءسال بەرى كۇرە جولعا جاقىن سالىنعان قازىرگى كەشەن 1980 جىلى بوي كوتەردى. جول ۇستىندەگى جولاۋشىنىڭ كوزىنە الىستان شالىناتىن ەسكەرتكىش اۆتورى ساۋلەتشى بەك يبراەۆ بولسا، كەلۋشىلەرگە انىق ەستىلەتىن قوبىزدىڭ قوڭىر ءۇنىن ستەللا ورتاسىنا 40 تۇتىك ورناتۋ ارقىلى فيزيك-اكۋستيك سوۆەت يساتاەۆ ويلاپ تاپقان.

ەكىمىڭىنشى جىلداردىڭ باسىندا ­كەشەندە مۋزەي اشىلىپ، وعىزدار داۋى­رىنەن حابار بەرەتىن جادىگەرلەر جي­ناقتالدى.

1

– قازىر مۋزەيدە قورقىت ءومىر سۇر­گەن جانكەنت قالاسىنان، ساقتار مەكەنى شىرىك-راباتتان تابىلعان جادىگەرلەر تۇر. قازبا جۇمىستارى كەزىندە اسارلاردان شىققان ءبىراز م ۇلىك تە وسىندا. مىناۋ ساقتار زامانىنداعى ادامنىڭ انتروپولوگيالىق بەينەسىن اتاقتى عالىم ميحايل گەراسيموۆ جاساعان. ساداقتىڭ كىرىسى بىلەكتى قاجاماس ءۇشىن جاسالعان بارىس بەينەلى مىنا جاراق تا كونە قالالار ورنىنان تابىلعان قۇندىلىق، – دەيدى مۋزەي قىزمەتكەرى ماعاۋيا اليەۆ.

سوڭعى جاڭعىرتۋ جۇمىستارىندا مۇندا 18 تاق­تاتاس قويىلىپتى. بولاشاقتا ولارعا تۇر­ك­ىتىلدەس حالىقتار تىلىندە قور­قىت ناقىل­دارى تاڭبالانباق. بابا مۇرا­سىن ۇلىقتاۋ ماقساتىندا 3 جىلدا ءبىر وتەتىن «قورقىت جانە ۇلى دالا سازى» ات­تى حالىقارالىق ونەر فەستيۆالى وسى كە­شەننىڭ 2 مىڭ ادام سياتىن امفيتەاترىنان باستاۋ الادى.

ادامزات تاريحىندا ايرىقشا ءىز قال­دىرعان تۇركى جۇرتىنا ورتاق تۇلعانىڭ مۇرا­سىن قۇرمەت تۇتۋ باعىتىنداعى باستامالار ءىزسىز كەتكەن جوق. وسىدان 3 جىل بۇرىن ماۆريكي رەسپۋبليكاسىنىڭ استاناسى پورت-لۋيستە وتكەن يۋنەسكو-نىڭ ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇرالاردى قورعاۋ جونىندەگى ۇكىمەتارالىق كومي­تەتىنىڭ وتىرىسىندا قورقىت اتا مۇرالارى تىزىمگە الىندى.

 سوڭعى جىلدار بەدەرىندە وڭىردەگى كونە قالالار ءبىرشاما زەرتتەلدى. قازاقستاننىڭ ورتاعاسىرلىق كەزەڭىنەن دەرەك بەرەتىن جانكەنت قالاشىعىن «حالىقارالىق جانكەنت ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسياسى» زەرتتەپ كەلدى. ارحەولوگ، تاريحشى، وستەولوگ، توپىراقتانۋشى، ارحيتەكتور، گەوفيزيك سەكىلدى عالىمداردان قۇرالعان ەكسپەديتسيا جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىندە قالاشىق اۋماعىندا اسپاناستى مۋزەيى ۇيىمداستىرىلدى. بۇل باعىتتا قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا ۋنيۆەرسيتەتى­نىڭ تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ءازىل­حان تاجەكەەۆ جەتەكشىلىك ەتەتىن «ارحەولو­گيا جانە ەتنوگرافيا» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى ماماندارىنىڭ ايرىقشا قىز­مەت ەتكەنىن ايتا كەتكەن ءجون.

قازبا ارقىلى كونە قالاداعى كەيبىر ۇيلەردىڭ ورنى قالپىنا كەلتىرىلىپ، ەجەلگى كەيپىن قايتا تاپتى. ءۇي تۇرعىندارىنىڭ مۇسىندەرى پايدا بولدى. كونە شاھارداعى ءۇي-جايلاردىڭ، بولمەلەردىڭ جاقسى ساق­تالعاندىعى كەلەشەكتە قالاشىق اۋما­­عىندا ارحەولوگيالىق پارك قالىپ­تاس­تىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

ەكىمىڭىنشى جىلداردان بەرى عا­لىمدار وعىزدار مەكەندەگەن تاعى ءبىر قالا­شىقتى قۇم استىنان ارشىپ ال­دى. جوسالى كەنتىنە جاقىن اۋماقتان انىق­تالعان قالا ورنىن زەرتتەگەن ماماندار قالاشىقتار توبىنا وردازى دەگەن اتاۋ بەرىپ وتىر. ارالارى نەبارى ءبىر شاقىرىمداي ءۇش قالاشىقتىڭ ءبىر جەر­دە ورنالاسۋى مۇندا ۇلكەن ورتالىق بول­عاندىعىن كورسەتەدى. ساپار بارىسىندا عالىمدار وعىز مەملەكەتىنىڭ كىشى ورداسى بولۋى مۇمكىن دەپ بولجام جاساعان وسى كونە قالالار ورنىندا دا بولدىق. 2017 جىلى باستالعان ارحەلوگيالىق قازبا جۇ­مىستارى 3 جىل توقتاۋسىز جۇرگىزىلىپتى.

– ەسكەرتكىشتىڭ باتىس قابىرعاسى­نىڭ 80، وڭتۇستىك بەتىنىڭ 70 مەترى عانا ساقتالعان، – دەيدى اۋداندىق تاريحي-ولكە­تانۋ مۇراجايىنىڭ عىلىمي قىزمەتكە­رى ازىربەك باقتىباەۆ. – سولتۇستىك، شى­عىس قابىرعالارىن تولىعىمەن ارناسى اۋىسقان داريا سۋ شايىپ، قۇندى قازىنا قايراڭعا اينالىپ كەتكەن. كەشىگە بەرسەك، وعىز ءداۋىرىنىڭ باعا جەتپەس مۇرالارى تولىعىمەن سۋ استىنا كەتكەلى تۇر.

توپىراق قاباتى مەن تابىلعان جادى­گەرلەرگە قاراپ ماماندار VIII-X عاسىر­لاردا بولعان دەپ وتىرعان وردازى قورقىت اتا قورىمىنا ەڭ جاقىن قالاشىقتار توبى. قورقىت اتا كەشەنى – جوسالى – سور­توبە باعىتتارى بويىنشا تۋريستىك مار­شرۋت ەنگىزىلسە، كونەنىڭ كوزى كوپشى­لىك­تىڭ كوزايىمىنا اينالار ەدى. قالا­­شىقتاعى ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىس­تا­رى ارقاسىندا قورقىت بابا زاما­نىن­داعى حا­لىقتىڭ تۇرعىن ۇيلەرى، تۇرمىس-تىر­شى­لىگىنەن حابار بەرەتىن مالىمەت مولايا ءتۇستى.

زەرتتەۋدە ماماندار جاراتىلىستانۋ عىلىمدارىنىڭ ادىستەرىن دە كەڭى­نەن قولدانعان ليتۆانىڭ ۆيلنيۋس ۋنيۆەر­سيتەتى زەرتحاناسىنا جىبەرىلگەن ساراپتا­مالار ەسكەرتكىشتىڭ ناقتى مەرزىمىن انىق­تاۋعا مۇمكىندىك بەردى. ال قالاشىق ما­ڭىنداعى قورىمنان تابىلعان ادامنىڭ قاڭ­قاسى الماتىدا ورنالاسقان جالپى گەنەتيكا جانە تسيتولوگيا ينستيتۋتىنىڭ پوپۋلياتسيالىق گەنەتيكا زەرتحاناسىندا زەرتتەلۋدە.

 كوكىلتاشتىڭ كوشىرمەسى

بۇل كۇنگى ساپارىمىز سىر بويىندا­عى احۋندار مەكتەبىنىڭ كورنەكتى وكىلى قالجان احۋن مەدرەسەسىندە كۇرمەلدى. حيۋا قالاسىندا 1862 جىلى ومىرگە كەل­گەن قالجان بۇقاراداعى ايگىلى كوكىلتاش­تا وقيدى. ورتا ازياداعى ىرگەلى وقۋ ورنىن جيىرما جەتى جاسىندا تامامداعان ول شاريعات جانە زاڭ سالاسىنا قوسا فيلوسوفيا، استرونوميا، ماتەماتيكا، بيو­لوگيا عىلىمدارىن تاۋىسا وقىپ، شارۋا­شىلىق باسقارۋ ءىسىن يگەرىپ شىعادى. وراز احۋننىڭ شاقىرتۋىمەن سىرعا كەلگەن قالجاننىڭ بالالاردى وقىتۋمەن قاتار وزەن جاعالاۋىنا باۋ-باقشا ەگىپ، جۇرتتى وتىرىقشىلىققا باۋلىعان ەڭبەگى ءالى ەل اۋزىندا ءجۇر.

قالجان احۋن سالدىرعان بۇل عيمارات وڭتۇستىك وڭىردە اپپاق يشان، قار-ناق مەد­رەسەلەرىنەن كەيىنگى بىلىمگە سۋساعان ەلدىڭ كوزىن اشقان، رۋحاني ورتالىق بول­عان. ايگىلى كوكىلتاشتىڭ ۇلگىسى بويىن­شا سالىنعان مەدرەسە قۇرىلىسى 1902 جىلدان باستاۋ الادى. جوباسى بۇقا­را­دا جاسالعان عيماراتتى سالۋعا جۇرت جۇ­مىلىپتى. قۇرىلىس احۋننىڭ قايتىس بولعانىنان كەيىن 6 جىل وتكەندە، ياعني 1922 جىلى تولىق اياقتالادى.

توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا مەد­رەسە اۋلاسىن قورشالىپ، دۇركىن-دۇركىن جۇرگىزىلگەن رەستاۆراتسيالىق جۇ­مىستار ناتيجەسىندە قۇلاۋعا اينالعان قۇن­دى عيمارات ءبىرشاما قالىپقا كەلدى. ەندىگى ماسەلە ونىڭ ىرگەسىندەگى احۋننىڭ مازارىنا ءمان بەرۋدە بولىپ تۇر. 1916 جىلدىڭ جازىندا جالاعاشتا ورازا كە­زىندە ساجدە ۇستىندە ۇزىلگەن احۋندى جۇرت كوتەرىپ اكەلىپ، مەدرەسە جانىنداعى ءوزى سال­دىرعان مەشىت اۋلاسىنا جەرلەيدى. قازىر سول قورىم قاراۋسىز تۇر. بار ءومىرىن قالجانداي قايراتكەردىڭ ءومىرىن زەرتتەۋگە ارناعان جەرگىلىكتى ولكەتانۋشى جانى­بەك ماحانبەتوۆ عۇلامانىڭ ماڭگىلىك مە­كەنىن ىزدەپ كەلگەندەردىڭ كوبى وسى كورى­نىسكە قىنجىلىپ كەتەتىنىن ايتادى. مەد­رەسە مەن قورىم اياسىنداعى جالعىز اياق جول­دى دۇرىستاۋ تۋرالى دا ماسەلە كوتەرىل­گەنىمەن ءالى شەشىمىن تابا قويعان جوق.

«و، سىعاناق، قاقپالارىڭنىڭ شاڭىن ءسۇيىپ جىلار ەم...

1

توپىراعىن ءتۇرتىپ قالساڭ كونە زامان­نىڭ ءبىر بەتى اشىلا كەتەتىن جاڭاقورعان اۋدانىندا رەپۋبليكالىق ماڭىزى بار 6 تاريحي ورىن بار. سولاردىڭ باسىندا عالىمدار VI-XVIII عاسىرلار ارالىعىندا گۇل جايناعان قالا بولعان دەگەن بايلام جاساعان سىعاناق تۇر. ءوز زامانىنداعى وزىق ورتالىق بولعان شاھار ءبىر ەمەس، بىرنەشە رەت كۇيرەگەن. بىراق ەجەلگى اڭىز­داعى كۇلدەن جاراتىلاتىن فەنيكس قۇستاي قايتا بوي تىكتەپ وتىرىپتى. قاي كەزەڭ دەرەكتەرىندە دە سىعاناق تىنىش ءومىردىڭ، بەرەكە مەن بايلىقتىڭ بەسىگى رەتىندە سۋرەتتەلەدى. وسى قالادا ون ءۇشىن­شى عاسىر­دا ءومىر سۇرگەن شامسۋدين سىعناقي جازدى دەيتىن:

«و، سىعاناق،

قاقپالارىڭنىڭ شاڭىن

ءسۇيىپ جىلار ەم،

قايتا تۋسام،

سىعاناقتا تۋار ەم»، –

دەگەن ولەڭ جولى دا شەجىرەلى شاھاردىڭ شادىمان كەلبەتىن كوز الدىڭا اكەلەدى. باياعى دەرەكتەردە اتى بار قالا ورنىنا 1868 جىلى العاشقى بارلاۋ جۇمىستارىن جاساعان عالىم پ.ي.لەرح. ودان ءبىراز كەيىن ارحەولوگيا اۋەسقويلارىنىڭ تۇر­كىستان ۇيىرمەسىنىڭ بەلسەندى مۇشەسى، گەنەرال-مايور ۆ.ا.كاللاۋردىڭ سىعاناق قالاسى تۋرالى ەڭبەگى جارىق كورەدى. قالا تۋرالى مالىمەتتەر مەن ءبىرشاما ساقتالعان عيماراتتار سۇلباسى ا.ياكۋبوۆسكيدىڭ ەڭبەكتەرىندە دە كەزدەسەدى. 1947 جىلى كورنەكتى عالىم ا.ن.بەرنشتام جەتەكشىلىك ەتكەن وڭتۇستىك قازاقستان ەكسپەديتسياسى قالانى زەرتتەۋگە كىرىسەدى. وسى توپ قۇرامىنداعى ە.اگەەۆا، گ.پاتسەۆيچتەر قالا ىرگەسى ءىV-V عاسىرلاردا قالانعان دە­گەن بولجام جاسايدى. وتكەن عاسىردىڭ 70-جىلدارى قالاعا توپوگرافيالىق زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن وتىرار ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسياسىنىڭ ماماندارى ورتاعاسىرلىق شاھار دەشتى قىپشاق دالاسىنداعى وتىراردان كەيىنگى اتاقتى ەكىنشى قالا بولعان دەگەن بايلامعا كەلەدى.

تاۋەلسىزدىكتەن كەيىنگى زەرتتەۋ جۇ­مىس­تارى ەلباسى باستاماشى بولعان «مادە­ني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا جۇرگىزىلدى. 2003 جىلدان باستاپ قا­لاعا عالىم سەيدىن جولداسبەكوۆتىڭ جە­تەك­شىلىگىمەن ق.ا.ياساۋي اتىن­داعى حا­لىق­­ارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەر­سيتە­تىنىڭ «ارحەولوگيا» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتا­لى­عى­نىڭ ارحەولوگتارى قازبا جۇمىس­تارىن جۇرگىزۋدە.

1

ء بىزدى وسى شاھار ورنىنان جاڭاقور­عان اۋداندىق ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ ماماندارى، تاريح تابارىگىنە جاناشىر جەر­گىلىكتى تۇرعىندار كۇتىپ الدى. اۋدان­دىق ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ قىزمەتكەرى باق­داۋ­لەت ءتاجدينوۆ سىر بويىنداعى 4-5 شا­ھار­دا عانا تەڭگە سارايى بولعانىن ايتادى. سونىڭ ءبىرى وسى سىعاناق. شاھار­دا 1320 جىلدارى سوعىلعان تەڭگەلەر سانكت-پەتەربۋرگتەگى ەرميتاجدا تۇر. جەر­گىلىكتى نۋميزماتتاردىڭ دا قولىندا جي­­ناقتالعان ءبىراز قۇندى دۇنيەلەر بار. ەجەلگى قىپشاق مەملەكەتىنىڭ ورتالىعى بولعان قالا جوشى حان جورىعىنان كەيىن كۇيرەپ، ۇزاق ۋاقىتتان كەيىن قايتا جاندانا باستايدى. كەيىننەن اق وردانىڭ استاناسىنا اينالعان شاھاردىڭ ءباز-باياعى داۋرەنى قايتا ورالعانداي بولادى. قالانىڭ وردا ەجەن، ەرزەن حان، مۇباراك قوجا حان مەن ۇرىس حان تۇسىندا گۇلدەنە تۇسكەنى تۋرالى دەرەك كوپ. سىعاناق بىزگە قازاق حاندىعىنىڭ العاشقى استاناسى رەتىندە دە قىمبات.

ءبىز بارعاندا قوجا احمەت ياساۋي اتىن­­داعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋني­ۆەرسيتەتى ارحەولوگيا عىلىمي-زەرت­تەۋ ينس­تيتۋتىنىڭ ماماندارى قاز­با جۇ­مىس­تارىن جۇرگىزىپ جاتىر ەكەن. جە­تەكشى ارحەولوگ، PhD دوكتور باقداۋلەت سىز­دىقوۆ 20 جىلعا جۋىق زەرتتەۋدىڭ ناتي­جەسىندە شاھاردىڭ مادەني قاباتتارى بەل­گىلەنىپ، عىلىمي اينالىمعا ەنگىزىلگەنىن ايتادى.

– تاريحقا بولجام جۇرمەيتىنىن بى­لە­سىزدەر عوي. تابىلعان جادىگەرلەرگە قا­راپ، قالا ءحىىى عاسىردىڭ سوڭى مەن ءحىV عا­سىر­دىڭ باسىندا پايدا بولعان دەپ وتىر­مىز. شاھار «جاسى» ودان دا ارى­دەن باستالۋى مۇمكىن، – دەيدى ول.

ەل ىشىندە تاريحتى تۇگەندەپ جۇرەتىن، وتكەننەن ونەگە تەرگەن جۇرت كوپ ەكەن. ەكسپەديتسيا بارىسىندا سوعان كوزىمىز جەتىپ، كوڭىل توعايدى. ساپاردى وسى ارادان تۇيىندەپ، تۇركىستان وبلىسىنىڭ شەكاراسىنا بەت الدىق. قوس وبلىستىڭ تۇيىسكەن جەرىندەگى ەجەلگى ساۋران قالا­سىنىڭ تۇسىندا ءبىزدى حالىقارالىق «الاش» جانە «تۇركى الەمىنە قىزمەت» سىي­لىق­تارىنىڭ لاۋرەاتى، تانىمال جازۋشى مارحابات بايعۇت، ك.سيمونوۆ اتىندا­عى حالىقارالىق ادەبي سىيلىعىنىڭ يەگەرى، اقىن نارماحان بەگاليەۆ، ساۋران اۋدا­نىنىڭ اكىمى عاني رىسبەكوۆ پەن تۇركىستان وبلىستىق قوعامدىق دامۋ باس­قارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى دىنمۇحامەد جاقىپبەكوۆ، رەسپۋبليكا­لىق «Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ تۇركىس­تان وبلىسىنداعى ءتىلشىسى عالىمجان ەل­شىباي باستاعان توپ قارسى الدى. داستۇرگە ساي ءدام-تۇز ۇسىنىپ، جازۋشى مارحابات بايعۇت ءبىزدىڭ توپقا «تۇركىلەر ءتورى تۇركىس­تان» كىتابىن تارتۋ ەتتى.

سوڭعى جاڭالىقتار

اماناتقا ادالدىق

ادەبيەت • كەشە

ديلليان ۋايت قاھارىنا ءمىندى

كاسىپقوي بوكس • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار