جەلماياسىن جەلدىرىپ, جاھان كەزگەن
سىر بويىندا ءوزى ىزدەگەن ماڭگىلىك ءومىر ءمانىن ولمەس ونەردەن تاپقان قورقىت بابا جايلى اڭىز, ءافسانا كوپ. سوناۋ ەرتە زاماننان كەرۋەن تارتىپ بۇگىنگە جەتكەن باعزى مۇرا – جىراۋلىق ونەر باستاۋىن وسى قوبىز اتاسىنان الادى.
ون توعىزىنشى عاسىردىڭ ەكىنشى بولىگىندە سىرداريا قازاقتارىنىڭ ومىرىنەن ەتنوگرافيالىق ماتەريالدار جيناعان بەلگىلى عالىم ابۋباكىر ديۆاەۆ داريا سۋى شايىپ, جويىلۋعا اينالعان قورقىت مازارىن العاش بولىپ سۋرەتكە تۇسىرگەندەردىڭ ءبىرى. جەرگىلىكتى بيلىكتەن تاريحي ساۋلەت ونەرىنىڭ بەلگىسى سانالاتىن زيراتتى قورعاۋعا الۋدى سۇراعان دا وسى عالىم. بىراق ەسكەرتكىش 1925 جىلدان وپىرىلا باستاپ, وتكەن عاسىردىڭ ورتاسىنا تامان تولىعىمەن جويىلعان. يسلامعا دەيىنگى تۇرىك ساۋلەت قۇرىلىسى ۇلگىسىمەن سالىنعان نىساننان ءسال بەرى كۇرە جولعا جاقىن سالىنعان قازىرگى كەشەن 1980 جىلى بوي كوتەردى. جول ۇستىندەگى جولاۋشىنىڭ كوزىنە الىستان شالىناتىن ەسكەرتكىش اۆتورى ساۋلەتشى بەك يبراەۆ بولسا, كەلۋشىلەرگە انىق ەستىلەتىن قوبىزدىڭ قوڭىر ءۇنىن ستەللا ورتاسىنا 40 تۇتىك ورناتۋ ارقىلى فيزيك-اكۋستيك سوۆەت يساتاەۆ ويلاپ تاپقان.
ەكىمىڭىنشى جىلداردىڭ باسىندا كەشەندە مۋزەي اشىلىپ, وعىزدار داۋىرىنەن حابار بەرەتىن جادىگەرلەر جيناقتالدى.
– قازىر مۋزەيدە قورقىت ءومىر سۇرگەن جانكەنت قالاسىنان, ساقتار مەكەنى شىرىك-راباتتان تابىلعان جادىگەرلەر تۇر. قازبا جۇمىستارى كەزىندە اسارلاردان شىققان ءبىراز م ۇلىك تە وسىندا. مىناۋ ساقتار زامانىنداعى ادامنىڭ انتروپولوگيالىق بەينەسىن اتاقتى عالىم ميحايل گەراسيموۆ جاساعان. ساداقتىڭ كىرىسى بىلەكتى قاجاماس ءۇشىن جاسالعان بارىس بەينەلى مىنا جاراق تا كونە قالالار ورنىنان تابىلعان قۇندىلىق, – دەيدى مۋزەي قىزمەتكەرى ماعاۋيا اليەۆ.
سوڭعى جاڭعىرتۋ جۇمىستارىندا مۇندا 18 تاقتاتاس قويىلىپتى. بولاشاقتا ولارعا تۇركىتىلدەس حالىقتار تىلىندە قورقىت ناقىلدارى تاڭبالانباق. بابا مۇراسىن ۇلىقتاۋ ماقساتىندا 3 جىلدا ءبىر وتەتىن «قورقىت جانە ۇلى دالا سازى» اتتى حالىقارالىق ونەر فەستيۆالى وسى كەشەننىڭ 2 مىڭ ادام سياتىن امفيتەاترىنان باستاۋ الادى.
ادامزات تاريحىندا ايرىقشا ءىز قالدىرعان تۇركى جۇرتىنا ورتاق تۇلعانىڭ مۇراسىن قۇرمەت تۇتۋ باعىتىنداعى باستامالار ءىزسىز كەتكەن جوق. وسىدان 3 جىل بۇرىن ماۆريكي رەسپۋبليكاسىنىڭ استاناسى پورت-لۋيستە وتكەن يۋنەسكو-نىڭ ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇرالاردى قورعاۋ جونىندەگى ۇكىمەتارالىق كوميتەتىنىڭ وتىرىسىندا قورقىت اتا مۇرالارى تىزىمگە الىندى.
سوڭعى جىلدار بەدەرىندە وڭىردەگى كونە قالالار ءبىرشاما زەرتتەلدى. قازاقستاننىڭ ورتاعاسىرلىق كەزەڭىنەن دەرەك بەرەتىن جانكەنت قالاشىعىن «حالىقارالىق جانكەنت ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسياسى» زەرتتەپ كەلدى. ارحەولوگ, تاريحشى, وستەولوگ, توپىراقتانۋشى, ارحيتەكتور, گەوفيزيك سەكىلدى عالىمداردان قۇرالعان ەكسپەديتسيا جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىندە قالاشىق اۋماعىندا اسپاناستى مۋزەيى ۇيىمداستىرىلدى. بۇل باعىتتا قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ءازىلحان تاجەكەەۆ جەتەكشىلىك ەتەتىن «ارحەولوگيا جانە ەتنوگرافيا» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى ماماندارىنىڭ ايرىقشا قىزمەت ەتكەنىن ايتا كەتكەن ءجون.
قازبا ارقىلى كونە قالاداعى كەيبىر ۇيلەردىڭ ورنى قالپىنا كەلتىرىلىپ, ەجەلگى كەيپىن قايتا تاپتى. ءۇي تۇرعىندارىنىڭ مۇسىندەرى پايدا بولدى. كونە شاھارداعى ءۇي-جايلاردىڭ, بولمەلەردىڭ جاقسى ساقتالعاندىعى كەلەشەكتە قالاشىق اۋماعىندا ارحەولوگيالىق پارك قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ەكىمىڭىنشى جىلداردان بەرى عالىمدار وعىزدار مەكەندەگەن تاعى ءبىر قالاشىقتى قۇم استىنان ارشىپ الدى. جوسالى كەنتىنە جاقىن اۋماقتان انىقتالعان قالا ورنىن زەرتتەگەن ماماندار قالاشىقتار توبىنا وردازى دەگەن اتاۋ بەرىپ وتىر. ارالارى نەبارى ءبىر شاقىرىمداي ءۇش قالاشىقتىڭ ءبىر جەردە ورنالاسۋى مۇندا ۇلكەن ورتالىق بولعاندىعىن كورسەتەدى. ساپار بارىسىندا عالىمدار وعىز مەملەكەتىنىڭ كىشى ورداسى بولۋى مۇمكىن دەپ بولجام جاساعان وسى كونە قالالار ورنىندا دا بولدىق. 2017 جىلى باستالعان ارحەلوگيالىق قازبا جۇمىستارى 3 جىل توقتاۋسىز جۇرگىزىلىپتى.
– ەسكەرتكىشتىڭ باتىس قابىرعاسىنىڭ 80, وڭتۇستىك بەتىنىڭ 70 مەترى عانا ساقتالعان, – دەيدى اۋداندىق تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى ازىربەك باقتىباەۆ. – سولتۇستىك, شىعىس قابىرعالارىن تولىعىمەن ارناسى اۋىسقان داريا سۋ شايىپ, قۇندى قازىنا قايراڭعا اينالىپ كەتكەن. كەشىگە بەرسەك, وعىز ءداۋىرىنىڭ باعا جەتپەس مۇرالارى تولىعىمەن سۋ استىنا كەتكەلى تۇر.
توپىراق قاباتى مەن تابىلعان جادىگەرلەرگە قاراپ ماماندار VIII-X عاسىرلاردا بولعان دەپ وتىرعان وردازى قورقىت اتا قورىمىنا ەڭ جاقىن قالاشىقتار توبى. قورقىت اتا كەشەنى – جوسالى – سورتوبە باعىتتارى بويىنشا تۋريستىك مارشرۋت ەنگىزىلسە, كونەنىڭ كوزى كوپشىلىكتىڭ كوزايىمىنا اينالار ەدى. قالاشىقتاعى ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى ارقاسىندا قورقىت بابا زامانىنداعى حالىقتىڭ تۇرعىن ۇيلەرى, تۇرمىس-تىرشىلىگىنەن حابار بەرەتىن مالىمەت مولايا ءتۇستى.
زەرتتەۋدە ماماندار جاراتىلىستانۋ عىلىمدارىنىڭ ادىستەرىن دە كەڭىنەن قولدانعان ليتۆانىڭ ۆيلنيۋس ۋنيۆەرسيتەتى زەرتحاناسىنا جىبەرىلگەن ساراپتامالار ەسكەرتكىشتىڭ ناقتى مەرزىمىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەردى. ال قالاشىق ماڭىنداعى قورىمنان تابىلعان ادامنىڭ قاڭقاسى الماتىدا ورنالاسقان جالپى گەنەتيكا جانە تسيتولوگيا ينستيتۋتىنىڭ پوپۋلياتسيالىق گەنەتيكا زەرتحاناسىندا زەرتتەلۋدە.
كوكىلتاشتىڭ كوشىرمەسى
بۇل كۇنگى ساپارىمىز سىر بويىنداعى احۋندار مەكتەبىنىڭ كورنەكتى وكىلى قالجان احۋن مەدرەسەسىندە كۇرمەلدى. حيۋا قالاسىندا 1862 جىلى ومىرگە كەلگەن قالجان بۇقاراداعى ايگىلى كوكىلتاشتا وقيدى. ورتا ازياداعى ىرگەلى وقۋ ورنىن جيىرما جەتى جاسىندا تامامداعان ول شاريعات جانە زاڭ سالاسىنا قوسا فيلوسوفيا, استرونوميا, ماتەماتيكا, بيولوگيا عىلىمدارىن تاۋىسا وقىپ, شارۋاشىلىق باسقارۋ ءىسىن يگەرىپ شىعادى. وراز احۋننىڭ شاقىرتۋىمەن سىرعا كەلگەن قالجاننىڭ بالالاردى وقىتۋمەن قاتار وزەن جاعالاۋىنا باۋ-باقشا ەگىپ, جۇرتتى وتىرىقشىلىققا باۋلىعان ەڭبەگى ءالى ەل اۋزىندا ءجۇر.
قالجان احۋن سالدىرعان بۇل عيمارات وڭتۇستىك وڭىردە اپپاق يشان, قار-ناق مەدرەسەلەرىنەن كەيىنگى بىلىمگە سۋساعان ەلدىڭ كوزىن اشقان, رۋحاني ورتالىق بولعان. ايگىلى كوكىلتاشتىڭ ۇلگىسى بويىنشا سالىنعان مەدرەسە قۇرىلىسى 1902 جىلدان باستاۋ الادى. جوباسى بۇقارادا جاسالعان عيماراتتى سالۋعا جۇرت جۇمىلىپتى. قۇرىلىس احۋننىڭ قايتىس بولعانىنان كەيىن 6 جىل وتكەندە, ياعني 1922 جىلى تولىق اياقتالادى.
توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا مەدرەسە اۋلاسىن قورشالىپ, دۇركىن-دۇركىن جۇرگىزىلگەن رەستاۆراتسيالىق جۇمىستار ناتيجەسىندە قۇلاۋعا اينالعان قۇندى عيمارات ءبىرشاما قالىپقا كەلدى. ەندىگى ماسەلە ونىڭ ىرگەسىندەگى احۋننىڭ مازارىنا ءمان بەرۋدە بولىپ تۇر. 1916 جىلدىڭ جازىندا جالاعاشتا ورازا كەزىندە ساجدە ۇستىندە ۇزىلگەن احۋندى جۇرت كوتەرىپ اكەلىپ, مەدرەسە جانىنداعى ءوزى سالدىرعان مەشىت اۋلاسىنا جەرلەيدى. قازىر سول قورىم قاراۋسىز تۇر. بار ءومىرىن قالجانداي قايراتكەردىڭ ءومىرىن زەرتتەۋگە ارناعان جەرگىلىكتى ولكەتانۋشى جانىبەك ماحانبەتوۆ عۇلامانىڭ ماڭگىلىك مەكەنىن ىزدەپ كەلگەندەردىڭ كوبى وسى كورىنىسكە قىنجىلىپ كەتەتىنىن ايتادى. مەدرەسە مەن قورىم اياسىنداعى جالعىز اياق جولدى دۇرىستاۋ تۋرالى دا ماسەلە كوتەرىلگەنىمەن ءالى شەشىمىن تابا قويعان جوق.
«و, سىعاناق, قاقپالارىڭنىڭ شاڭىن ءسۇيىپ جىلار ەم...
توپىراعىن ءتۇرتىپ قالساڭ كونە زاماننىڭ ءبىر بەتى اشىلا كەتەتىن جاڭاقورعان اۋدانىندا رەپۋبليكالىق ماڭىزى بار 6 تاريحي ورىن بار. سولاردىڭ باسىندا عالىمدار VI-XVIII عاسىرلار ارالىعىندا گۇل جايناعان قالا بولعان دەگەن بايلام جاساعان سىعاناق تۇر. ءوز زامانىنداعى وزىق ورتالىق بولعان شاھار ءبىر ەمەس, بىرنەشە رەت كۇيرەگەن. بىراق ەجەلگى اڭىزداعى كۇلدەن جاراتىلاتىن فەنيكس قۇستاي قايتا بوي تىكتەپ وتىرىپتى. قاي كەزەڭ دەرەكتەرىندە دە سىعاناق تىنىش ءومىردىڭ, بەرەكە مەن بايلىقتىڭ بەسىگى رەتىندە سۋرەتتەلەدى. وسى قالادا ون ءۇشىنشى عاسىردا ءومىر سۇرگەن شامسۋدين سىعناقي جازدى دەيتىن:
«و, سىعاناق,
قاقپالارىڭنىڭ شاڭىن
ءسۇيىپ جىلار ەم,
قايتا تۋسام,
سىعاناقتا تۋار ەم», –
دەگەن ولەڭ جولى دا شەجىرەلى شاھاردىڭ شادىمان كەلبەتىن كوز الدىڭا اكەلەدى. باياعى دەرەكتەردە اتى بار قالا ورنىنا 1868 جىلى العاشقى بارلاۋ جۇمىستارىن جاساعان عالىم پ.ي.لەرح. ودان ءبىراز كەيىن ارحەولوگيا اۋەسقويلارىنىڭ تۇركىستان ۇيىرمەسىنىڭ بەلسەندى مۇشەسى, گەنەرال-مايور ۆ.ا.كاللاۋردىڭ سىعاناق قالاسى تۋرالى ەڭبەگى جارىق كورەدى. قالا تۋرالى مالىمەتتەر مەن ءبىرشاما ساقتالعان عيماراتتار سۇلباسى ا.ياكۋبوۆسكيدىڭ ەڭبەكتەرىندە دە كەزدەسەدى. 1947 جىلى كورنەكتى عالىم ا.ن.بەرنشتام جەتەكشىلىك ەتكەن وڭتۇستىك قازاقستان ەكسپەديتسياسى قالانى زەرتتەۋگە كىرىسەدى. وسى توپ قۇرامىنداعى ە.اگەەۆا, گ.پاتسەۆيچتەر قالا ىرگەسى ءىV-V عاسىرلاردا قالانعان دەگەن بولجام جاسايدى. وتكەن عاسىردىڭ 70-جىلدارى قالاعا توپوگرافيالىق زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن وتىرار ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسياسىنىڭ ماماندارى ورتاعاسىرلىق شاھار دەشتى قىپشاق دالاسىنداعى وتىراردان كەيىنگى اتاقتى ەكىنشى قالا بولعان دەگەن بايلامعا كەلەدى.
تاۋەلسىزدىكتەن كەيىنگى زەرتتەۋ جۇمىستارى ەلباسى باستاماشى بولعان «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا جۇرگىزىلدى. 2003 جىلدان باستاپ قالاعا عالىم سەيدىن جولداسبەكوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن ق.ا.ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ «ارحەولوگيا» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ارحەولوگتارى قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزۋدە.
ء بىزدى وسى شاھار ورنىنان جاڭاقورعان اۋداندىق ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ ماماندارى, تاريح تابارىگىنە جاناشىر جەرگىلىكتى تۇرعىندار كۇتىپ الدى. اۋداندىق ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ قىزمەتكەرى باقداۋلەت ءتاجدينوۆ سىر بويىنداعى 4-5 شاھاردا عانا تەڭگە سارايى بولعانىن ايتادى. سونىڭ ءبىرى وسى سىعاناق. شاھاردا 1320 جىلدارى سوعىلعان تەڭگەلەر سانكت-پەتەربۋرگتەگى ەرميتاجدا تۇر. جەرگىلىكتى نۋميزماتتاردىڭ دا قولىندا جيناقتالعان ءبىراز قۇندى دۇنيەلەر بار. ەجەلگى قىپشاق مەملەكەتىنىڭ ورتالىعى بولعان قالا جوشى حان جورىعىنان كەيىن كۇيرەپ, ۇزاق ۋاقىتتان كەيىن قايتا جاندانا باستايدى. كەيىننەن اق وردانىڭ استاناسىنا اينالعان شاھاردىڭ ءباز-باياعى داۋرەنى قايتا ورالعانداي بولادى. قالانىڭ وردا ەجەن, ەرزەن حان, مۇباراك قوجا حان مەن ۇرىس حان تۇسىندا گۇلدەنە تۇسكەنى تۋرالى دەرەك كوپ. سىعاناق بىزگە قازاق حاندىعىنىڭ العاشقى استاناسى رەتىندە دە قىمبات.
ءبىز بارعاندا قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتى ارحەولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ماماندارى قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتىر ەكەن. جەتەكشى ارحەولوگ, PhD دوكتور باقداۋلەت سىزدىقوۆ 20 جىلعا جۋىق زەرتتەۋدىڭ ناتيجەسىندە شاھاردىڭ مادەني قاباتتارى بەلگىلەنىپ, عىلىمي اينالىمعا ەنگىزىلگەنىن ايتادى.
– تاريحقا بولجام جۇرمەيتىنىن بىلەسىزدەر عوي. تابىلعان جادىگەرلەرگە قاراپ, قالا ءحىىى عاسىردىڭ سوڭى مەن ءحىV عاسىردىڭ باسىندا پايدا بولعان دەپ وتىرمىز. شاھار «جاسى» ودان دا ارىدەن باستالۋى مۇمكىن, – دەيدى ول.
ەل ىشىندە تاريحتى تۇگەندەپ جۇرەتىن, وتكەننەن ونەگە تەرگەن جۇرت كوپ ەكەن. ەكسپەديتسيا بارىسىندا سوعان كوزىمىز جەتىپ, كوڭىل توعايدى. ساپاردى وسى ارادان تۇيىندەپ, تۇركىستان وبلىسىنىڭ شەكاراسىنا بەت الدىق. قوس وبلىستىڭ تۇيىسكەن جەرىندەگى ەجەلگى ساۋران قالاسىنىڭ تۇسىندا ءبىزدى حالىقارالىق «الاش» جانە «تۇركى الەمىنە قىزمەت» سىيلىقتارىنىڭ لاۋرەاتى, تانىمال جازۋشى مارحابات بايعۇت, ك.سيمونوۆ اتىنداعى حالىقارالىق ادەبي سىيلىعىنىڭ يەگەرى, اقىن نارماحان بەگاليەۆ, ساۋران اۋدانىنىڭ اكىمى عاني رىسبەكوۆ پەن تۇركىستان وبلىستىق قوعامدىق دامۋ باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى دىنمۇحامەد جاقىپبەكوۆ, رەسپۋبليكالىق «Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ تۇركىستان وبلىسىنداعى ءتىلشىسى عالىمجان ەلشىباي باستاعان توپ قارسى الدى. داستۇرگە ساي ءدام-تۇز ۇسىنىپ, جازۋشى مارحابات بايعۇت ءبىزدىڭ توپقا «تۇركىلەر ءتورى تۇركىستان» كىتابىن تارتۋ ەتتى.
