بۇل تاس جازۋدى العاش رەت 1818 جىلى ورىس زەرتتەۋشىسى گ.ي.سپاسسكي قازىرگى بۋرياتيا رەسپۋبليكاسى اۋماعىن كوكتەي اعىپ امۋر دارياسىنا قۇياتىن ەرگۇنە (ارگۋن) وزەنىنىڭ تۇستىك باتىسىنداعى قارقارا (كاركيرا) اڭعارىنان كورىپ, جاڭالىقتى «سيبيرسكي ۆەستنيك» جۋرنالىنا جاريالايدى. ءسويتىپ, الەم ءامىرشىسىنىڭ كوزىن كورگەن جادىگەر العاش رەت عىلىمي اينالىمعا ەنگەن ەكەن. جۋرنالدا جاريالانعان دەرەكتە: تاستىڭ بيىكتىگى 202 سم, ەنى 74 سم, قالىڭدىعى 22 سم ەكەندىگى ايقىن كورسەتىلگەن.
وسىدان كەيىن تاس جازۋدى قىزىقتاۋشى عالىمدار سانى كوبەيدى. بۇلاردىڭ نازارىن اۋدارعان دۇنيە – تاس بەتىندەگى 21 تاڭبادان تۇراتىن بەس قاتارعا ءبولىپ جازىلعان جازۋ ءماتىنى ەدى. تاس بەتىندەگى جازۋدىڭ ءبىرىنشى بولىپ دارا تۇرعان جالعىز جولىن 1927 جىلى شىعىستانۋشى ي.ن.كليۋكين «شىڭعىس حان» دەپ وقىعاندىقتان, بۇل جادىگەر «شىڭعىس تاسى» دەگەن مارتەبەگە يە بولىپ, 1932 جىلى پەتەربورعا جەتكىزىلەدى.
وسى ارالىقتا, تاس جادىگەردى ورىس وقىمىستىلارى يا.ي.شميدت, ن.يا.بيچۋرين, جاپون عالىمى س.مۋراياما, فرانتسۋز زەرتتەۋشىسى ل.امبيس, ماجارستاندىق شىعىستانۋشى ل.ليگەتي, اۋستراليالىق يگور دە راحەۆيلز باستاتقان بىلگىر ماماندار كورىپ كوزايىم بولدى. كەيىن جازۋدىڭ ءبۇتىن نۇسقاسىن 1851 جىلى بۋريات-موڭعول عالىمى دورجي بانزاروۆ تولىق وقىپ شىقتى.
ناتيجەسىندە, بۇل تاس جازۋ شىڭعىس قاعاننىڭ ارتىنان ەرگەن جالعىز ءىنىسى قاسىردىڭ ۇلكەن ۇلى ەسۇنگە مەرگەنگە (1190-1270) تيەسىلى مۇرا بولىپ شىعادى. ءارى قاراي تاپسىرلەپ ايتار بولساق, 1225 جىلى شىڭعىس قاعان حورەزمدى تولىق باعىندارعان سوڭ بۇعىلى-شاشاق (بۋگا-سۋچيگاە) دەگەن جەردە ۇلان-اسىر توي جاساپ, ات جەتەر جەردەگى مەرگەندەردى شاقىرىپ, سايىس وتكىزگەنى تۋرالى تاريحي جازبالاردا ايتىلادى. وسى سايىستا ەسۇنگە مەرگەن 335 قۇلاش جەردەگى نىساناعا ساداق وعىن ءدال تيگىزىپ, باس مەرگەن اتانىپتى. ءبىر قۇلاشتى شامامەن 1,6 مەتر دەپ ەسەپتەسەك, ەسەي مەرگەن 536 مەتر, ياعني جارتى شاقىرىمنان استام جەردەن اتقان وعىن ءدال تيگىزگەن. بۇل تاس وسى مەرگەننىڭ قۇرمەتىنە قويىلعان ەكەن.
ال ەندى تاس بەتىندەگى جازۋعا كەلەر بولساق, جازۋدىڭ ءتىلى موڭعولشا ەكەنىنە داۋ جوق. تاستاعى ءسوزدىڭ تولىق ءماتىنى: «چينگيس-حاني سارتاگۋل يرگەن تاۋليدجۋ باگۋدجۋ حامۋك مونگول ۋلۋسۋن ارات-ي بۋگا-سۋچيگاي حۋريكسان-دۋر يسۋنكە حونگودور-ۋن گۋربان دزاگۋن گۋچين تابۋن التاك تۋر وندۋلاگا» دەپ تۇر.
جوعارىداعى تىركەستى دورجي بانزاروۆ «كوگدا چينگيس-حان پوسلە ناشەستۆيا نا گورود سارتاگۋل (حيۆينتسەۆ), ۆوزۆراتيلسيا, ي ليۋدي ۆسەح مونگولسكيح پوكولەني سوبراليس ۆ بۋگا-سۋچيگاە, تو يسۋنكە پولۋچيل ۆ ۋدەل تريستا تريدتسات پيات ۆوينوۆ حوندوگورسكيح» دەپ ورىسشالاعان ەكەن.
وسى بانزاروۆ ۆەرسياسىن قازاقشالاساق: «شىڭعىس حان سارتاۋىل حالقىن (مۇسىلمانداردى) شاۋىپ قايتقاندا, مۇڭعىل حالقىنىڭ ءبارى بۋگا سۋچيگاي دەگەن جەردە جينالىپ, ەسۋنحە ۇلەسىنە حونگودور جاۋىنگەرلەردەن 335 نوكەر ءتيىپ ەدى» دەپ تاپسىرلەۋگە بولادى.
بىراق موڭعول ءتىلى مەن جازۋىنىڭ بىلگىرى جۇكەل قاماي ۇلى تۇپنۇسقا ءماتىندى باسشىلىققا الا وتىرىپ, تاستاعى ءماتىندى جولما-جول رەتىمەن بىلاي دەپ اۋدارىپتى:
- شىڭعىس حان-دى
- سارتاعۇ-ل ەلىڭ اعالاپ باعىندىرىپ قامۇق موڭعول ۇلىسىنىڭ
- نويان-ى بۇقا وچۇقاي-دا قۇرىلتاي /قۇرعاندا/
- يەسۇنكە ونتۇدۇر-ۇن ءۇش ءجۇز وتىز بەس قۇلاش-
- قا وق قادادى /وق تيگىزدى/
