بۋراباي باۋرايىنداعى يت تۇمسىعى وتپەيتىن قالىڭ جىنىستىڭ ديدارىنا قوڭىر كۇزدىڭ مىڭ سان بوياۋى جاعىلىپتى. ءبيشى قايىڭداردىڭ جۇرەكشە جاپىراعى ءسال سارعايسا, ماڭگى جاسىل قاراعايلار بالاڭ كۇيىندە. تابيعاتتىڭ شەبەرلىگىنە ءتانتى بولار جەرىڭ دە وسى. ءدال مىنانداي كورگەن جاننىڭ كوزىن توعايتىپ, كوڭىلىنە سەزىم سەلىن قۇياتىن ادەمى سۋرەتتى الەمنىڭ نەبىر شەبەر سۋرەتشىلەرى سالا الار ما ەكەن؟!
بۋرابايدان باستالعان قالىڭ ورمان ەتەككە قاراي جۇگىرىپ, قۇيقاسى قالىڭ قۇنارلى ءوڭىردىڭ توسىنە جالعاسىپ كەتەدى. تاۋ ەتەگىن قونىستانعان قوعاداي قالىڭ ەلدىڭ ىشىندە اتامەكەن اۋىلى بار. اۋىل ىرگەسى يت تۇمسىعى وتپەيتىن ويدىم-ويدىم قالىڭ ورمان. تابيعات كوركىن كەيىپكەردىڭ كوكىرەگىنە ءدال وسى جەردە قۇيىپ بەرگەندەي. قولونەر شەبەرى اۋىل مەكتەبىندە قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى پانىنەن ساباق بەرەدى.
وبلىس ورتالىعىندا وتكىزىلگەن كورمەدە جولىقتىرعانبىز. كورەرمەنگە ۇسىنعان, ءوز قولىمەن جاساعان بۇيىمدارىنىڭ بەدەرلى بەينەسى بۇيرەگىمىزدى بۇلك ەتكىزگەن. مەكتەپتەگى ساباعىنان كەلىپ وتىرعان ءساتى ەكەن. داستارقانى توق. قالاداعىداي ەمەس, اۋىلدىڭ ءدامى وزگەشە عوي. وندا دا قولى ەپسەكتى, الدىنان جۇمىس ۇركىپ وتىراتىن كەلىنشەكتەرگە ءتان. باستاپقى اڭگىمە ءدام جايىندا وربىگەن. قولونەر شەبەرى جالعىز جانسىزعا جان ءبىتىرىپ, ورنەكتەۋگە عانا ەمەس, اس-سۋعا دا باپ ەكەن. ءتىل مامانى ەمەس پە, توگىلتىپ ايتىپ بەردى:
– حالقىمىزدىڭ سان عاسىر بويى جالعاسىپ كەلە جاتقان ادەت-عۇرپىنىڭ, كوشپەندى حالىقتىڭ تىنىس-تىرشىلىگىنە ءتان بارلىق جاعدايلاردىڭ ۇمىت بولماۋى, ەسكىرمەۋى, جوعالماۋى تاجىريبە الماسۋدان دەپ ۇقساق قاتەلەسپەس ەدىك, – دەيدى التىناي ساۋكەنقىزى, – جارىقتىق ءبىزدىڭ اجەلەرىمىز شاڭىراقتىڭ قۇتى, اۋلەتتىڭ بەرەكەسى عوي. ولار وتباسىنا قاجەتتى بارشا دۇنيەنى كۇن ىلگەرى زەردەلەپ, اقىل تارازىسىنا سالىپ, بولجاپ, ءبىلىپ وتىرادى. قازىرگى كۇنى ەلدەگىلەر سيىردىڭ سۇتىنەن مايىن ايىرىپ, قايماعىن الۋدى عانا بىلەدى. ەرتەرەكتە قۇرتتىڭ ءوزى سان الۋان ءتۇرلى بولاتىن. كۇبىدە پىسىرىلگەن ىركىتتىڭ مايىن العاننان كەيىن تۇبىنە ماي جاققان ۇلكەن قازانعا قۇيىپ قايناتا بەرەتىن. قۇرت – قۋاتى كۇشتى اس. ول ءارتۇرلى تاماققا قوسىلادى. سان الۋان تۇرلەرى دە ءبىزدىڭ بالا كەزىمىزدە مول ەدى. مىسالى, جاس قۇرت دەگەن ءتۇرى بولاتىن. سۇزبەدە تۇرعان قۇرتتى سارى مايمەن جەنتەكتەپ, باستىرما رەتىندە شايمەن بىرگە داستارقانعا قوياتىن. بۇل ءوزى قاتتى باۋىرساققا ءتىسى وتپەيتىن كەمپىر-شال ءۇشىن ءتاپ-ءتاۋىر اس سانالاتىن. سول كەزەڭدەردە جاس قۇرتتى ميپالاۋعا, قۇيرىق-باۋىرعا قوسقان. قۇرتتىڭ سارى سۋىن ءسۇت قوسىپ قايناتىپ, ىرىمشىك جاسايتىن, اۋىرعان مالعا ىشكىزەتىن. ونىمەن ايەلدەردىڭ باس جۋعانىن دا كوردىك. ەڭ اياعى جاس تەرىنى يلەپ, شەلىن سىدىرىپ الۋ ءۇشىن مالما جاساۋعا دا قاجەتتى ەدى. اجەلەرىمىز ازىرلەيتىن قۇرتتاردىڭ ءبىر ءتۇرى مالتا ەدى. مالتا ءارى جۇمساق, ءارى سۇيكىمدى اس. قويىن-قونشىمىزعا تولتىرىپ الىپ, سۋساعاندا ايتپەسە قارىنىمىز اشقاندا سورىپ جۇرەتىنبىز. سورپاعا, تۇدىققا, كوجەگە تاعى باسقا تاعامدارعا قوسۋ ءۇشىن ەزبە قۇرت دايىندايتىن. ونى استاۋعا سالىپ, ۇنتاقتايتىن. ەزگەن قۇرت سول تۇستاعى ۇلتتىق تاعامداردىڭ ىشىندەگى ەڭ ءبىر سۇيكىمدىسى ەدى. ال وسى كۇنى ەلدىڭ كوبى پايدالانباق تۇگىل اتىن ۇمىتقان اق مالتا – ەزگەن قۇرتتىڭ ەڭ سوڭعى شايىندىسى. ول وتە جۇعىمدى جانە تەز سىڭەتىن تاعام بولىپ سانالاتىن ەدى. ونى سول سۇيىق تۇرىندە ىشەتىن. بۇگىندە ءوز باسىم ەش جەردەن كەزدەستىرە الماي جۇرگەن ۇنتاق قۇرتتى اۋىلداعى قولى بەرەكەلى اجەلەرىمىز دايىنداي بىلەتىن.
قولونەر دە سولاي. شىنتۋايتىندا, سۇلباسى عانا قالعان. قازىر ءبىز كورىپ, تاڭىرقاپ جۇرگەنىمىز جۇقاناسى عانا. ىلكى زاماندا بار قازاق وسىنداي ادەمى, اسىل زاتتاردى تۇتىنعان. قازىر ەل شەتىندە قولونەرشى بار ەكەن دەپ ەستىسەك, ونەرىمەن تانىسپاق بولىپ ىزدەپ بارامىز. جالپىنىڭ بويىنداعى ونەر جالقىنىڭ ساۋساعىندا قالدى.
– كوبىنەسە قۇراق كورپە مەن ويۋلى كورپە تىگەمىن. قۇراق كورپە زاتتى ىسىراپسىز پايدالانۋ ءۇشىن تۋىنداعان. بىراق تىگۋگە كوپ ۋاقىت كەتەدى. تۇستەرىنىڭ ۇيلەسىمىن رەتىمەن پايدالانۋ كەرەك. باعزى زاماندا قىز جاساۋىنا مىندەتتى تۇردە قۇراق كورپەنى قوساتىن بولعان. جاڭا باس قۇراپ, شاڭىراق كوتەرىپ جاتقان جاستاردىڭ وتباسى بەرىك بولسىن دەگەن ىرىمنان. اناسى مەن قىزى جاساۋدى بىرىگىپ دايىنداعان كەزدە ءبىر جاعىنان شەبەرلىككە ۇيرەنسە, ەكىنشى جاعىنان ەرتەڭ ءوزى دە انا بولعان كەزدە بىلگەنىن ۇرپاعىنا ۇيرەتەدى. ءداستۇردىڭ ساباقتاساتىن دا تۇسى وسى. قازىر يت باسىنا ىركىت توگىلگەن زاماندا قىز جاساۋىن بار ىرىمىن ساقتاي وتىرىپ دايىنداۋ سيرەپ كەتتى. انانىڭ اق تىلەگى ءوز قولىمەن قىز جاساۋىن دايىنداپ, ۇزاتىلعان قىزى وسكەن ورتاسىن, شىققان تەگىن ۇمىتپاي, كوزىندەي كورىپ ءجۇرسىن دەگەن اقجارما نيەتتەن تۋىنداعان بولۋى كەرەك.
التىناي ساۋكەنقىزىنىڭ اناسى شەكەر بەكەنقىزى دا ون ساۋساعىنان ونەر تامعان شەبەر ادام ەكەن. نەگىزگى ماماندىعى مۇعالىم بولعانىمەن, ۇلتىمىزدىڭ ۇلىق ونەرىن ۇلىقتاعان ادام. تەك دەگەن تەكتى ۇعىمنىڭ تەگىن ەمەس ەكەندىگىن تاعى ءبىر ۇعىندىق. قولونەر شەبەرىنە بار قاسيەت ناعاشى اتاسى بەكەننەن جۇقسا كەرەك. كەيىپكەرىمىزدىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, تاريح, ەڭبەك پاندەرىنەن ساباق بەرگەن بەكەن اتا قولى ەپسەكتى ادام بولىپتى. مەكتەپ وقۋشىلارىن ەڭبەككە باۋلىعان, ءوزى كىشكەنتاي قوبديشا, اعاش قاسىق ءتارىزدى بۇيىمدار جاساعان.
– مەن اتاقتى ەتنوديزاينەر, «التىن ساپا» سىيلىعىنىڭ بىرنەشە مارتە يەگەرى ىرزا تۇرسىنزادادان كوپ نارسە ۇيرەندىم. شەبەردىڭ ساباقتارىنان ءدارىس الدىم. ول كىسى ۇيىمداستىرعان «كورپە فەست» فەستيۆالىنە قاتىستىم, – دەيدى التىناي ساۋكەنقىزى, – مەنىڭ انام عانا ەمەس, ەنەم دە قولونەر شەبەرى. قازاقتا كەلىن قايىن ەنەنىڭ توپىراعىنان جارالادى دەيتۇعىن تۇسىنىك بار عوي. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, قولدارىنا ينە ۇستاپ, كورپە كوكتەي المايتىنداردى دا كورىپ ءجۇرمىز عوي. زايىرى بۇل ونەردى مەڭگەرۋ ءۇشىن ادامنىڭ تابيعي يكەمى مەن ىنتاسى بولۋى كەرەك شىعار.
كەيىپكەرىمىزدىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ىلكىدەگى قولونەر شەبەرلەرىنىڭ كەيىنگە قالدىرعان مۇراسى مول-اق. ولاردىڭ تىككەن بورىگى, تىماعى, شاپانى, شەكپەنى, ىشىگى, بەلبەۋى, ايەلدەر كيەتىن قامزول, قوس ەتەك كويلەك, جاۋلىقتىڭ سان ءتۇرى قانداي ەدى شىركىن؟! ارادا كوپ جىل ءوتىپ كەشەگى ءتىرى سۋرەتتەر كومەسكى تارتقاننان كەيىن ونىڭ بارلىعىن كوز الدىڭا ەلەستەتىپ, سيپاتتاپ جازۋدىڭ ءوزى وڭاي شارۋا ەمەس. ءوزى قازىر قىز جاساۋىن دايىنداپ جاتىر ەكەن. قىز جاساۋى – الاش جۇرتىنىڭ تاماشا داستۇرلەرىنىڭ ءبىرى. باعزى زاماندا قىزىن ۇزاتقان قازاق جاس وتاۋعا قاجەتتى كەرەك-جابدىقپەن مۇلتىكسىز قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان. سايىپ كەلگەندە بۇل اتا-انانىڭ مىندەتى. بۇگىندە ۇلكەن وزگەرىسكە ۇشىراعاندىعىن كوز كورىپ ءجۇر. ايتەۋىر, ءجونى وسى ەكەن دەپ تىلەكتەرى ءبىر ارنادا توعىسقان جاستارعا شەتەلدىڭ كۋرورتتارىنا بارىپ كەلۋگە جولداما سىيلاعانداردى دا كوز كورگەن. ال اتا ءداستۇرى وزگەشە جوسىقتا بولاتىن. ونىڭ تيتىمدەي شۇبەرەگىنىڭ بۇرمەسىنە دەيىن ونەگە مەن يشاراعا تولى. التىناي قازىر قىزى ايعانىمعا سول سىردى ۇقتىرىپ ءجۇر. ىلكىنىڭ ىزەتتى ونەرى دارىعان قارا شاڭىراق يەسى, ون بەستەگى ماديار – اعاش شەبەرى. ءبىر اۋلەتتىڭ شەجىرەسىن قالاقتاي تاقتاعا سىيعىزىپ, كوركەمدەپ جاساپتى. اتاعا دەگەن قۇرمەت, وزگەشە ءوڭدى اۋلەت تاريحى.
– ويۋ كەستەگە ءوڭ بەرۋ اسا قيىن شارۋا ەمەس, – دەيدى قولونەر شەبەرى, – ءتىپتى الىسقا بارۋدىڭ قاجەتى دە جوق. بۋرابايدىڭ باۋرايى كوركەمدىككە تۇنىپ تۇر عوي. جىلدىڭ قاي ماۋسىمى بولسا دا مولدىرەپ تۇرعان سۇلۋلىقتىڭ سيپاتىن جاساپ جاتقان زاتىڭنىڭ بەتىنە بەدەرلەسەڭ, ۇندەسىپ شىعا كەلەدى. ال ويۋ-ورنەكتىڭ وزىندىك ءمان-ماعىناسى ۇزاققا سوزىلاتىن اڭگىمە.
سول اڭگىمە, سول ونەر ۇزىلمەسە ەكەن دەدىك ءبىز...
