اتالعان كودەكستى ازىرلەۋ تۋرالى باستامانى پرەزيدەنت 2020 جىلى كوتەرىپ, بۇعان جاۋاپتى ورگاندارعا ءتيىستى تاپسىرما جۇكتەگەن ەدى. پرەزيدەنتتىڭ بىلتىرعى جولداۋىندا: «جالپى, بىزگە الەۋمەتتىك ساياساتتىڭ جاڭا پاراديگماسى كەرەك. الەۋمەتتىك قامتاماسىز ەتۋ سالاسى 17 زاڭمەن جانە زاڭعا سايكەس ونداعان اكتىمەن رەتتەلەدى. بۇل رەتتەۋ ءىسىنىڭ كۇردەلەنۋىنە جانە جۇيەسىزدىگىنە اكەلىپ سوقتىردى. سونىڭ سالدارىنان مەملەكەت جاۋاپكەرشىلىگى ايقىندالماي, ازاماتتار ءوز قۇقىقتارىن جەتە تۇسىنبەي ءجۇر. ۇكىمەتكە ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك كودەكسىن ازىرلەۋ جۇمىسىن باستاۋدى تاپسىرامىن», دەگەن بولاتىن.
ارادا ءبىر ايدان استام ۋاقىت وتكەندە مەملەكەت باسشىسى رەفورمالار جونىندەگى جوعارى كەڭەستىڭ ءبىرىنشى وتىرىسىندا الەۋمەتتىك سالانى قايتا جاڭعىرتۋعا ارنايى توپ جۇمىلدىرىلاتىنىن جەتكىزدى.
ول ءوزىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن قازاقستان ءۇشىن مۇلدە جاڭا قۇجات, اتاپ ايتقاندا, الەۋمەتتىك كودەكستىڭ ازىرلەنىپ جاتقانىنا توقتالدى. «شىن مانىندە, بۇل قۇجات جەكەلەگەن ادام مەن مەملەكەت اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى جۇيەلەۋگە, ولاردىڭ ءوزارا مىندەتتەمەلەرىن ايقىنداۋعا, سونداي-اق قازاقستاندىقتارعا بەرىلەتىن تومەنگى الەۋمەتتىك كەپىلدىكتەردى ناقتىلاۋعا ارنالعان. ياعني قۇجاتتا ازاماتتاردىڭ بالاباقشاعا بارعاننان زەينەتكە شىققانعا دەيىنگى ءومىرى تولىق قامتىلعان», دەدى پرەزيدەنت.
كودەكس ازىرلەنبەس بۇرىن ونىڭ تۇجىرىمداماسى قولعا الىناتىنى انىق. بۇل جۇمىستى اتقارۋعا ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىمەن, ساراپشىلارمەن قاتار, ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ جانە رەفورمالار اگەنتتىگىنىڭ دە ۇلەس قوسقانى بەلگىلى. اتالعان ۆەدومستۆونىڭ توراعاسى قايرات كەلىمبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, جوبانى ازىرلەۋ بارىسىندا اگەنتتىك تاراپىنان الەۋمەتتىك كودەكستىڭ الەۋمەتتىك دارەجەسىنە قاراماستان, قازاقستان ازاماتتارىنىڭ بارلىعىنا اسەر ەتۋ سالاسىن كەڭەيتۋ, الەۋمەتتىك كودەكستىڭ جالپى بولىمىنە ادامنىڭ بازالىق الەۋمەتتىك قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرىن رەتتەيتىن نورمالاردى, سونىڭ ىشىندە مينيمالدى الەۋمەتتىك ستاندارتتاردى قوسۋ, الەۋمەتتىك سالاداعى زاماناۋي ترەندتەر مەن حالىقارالىق تاجىريبەنى ەسكەرە وتىرىپ, مينيمالدى الەۋمەتتىك ستاندارتتاردى قايتا قاراۋ جانە وزەكتىلەندىرۋ ماسەلەلەرىنە قاتىستى ماڭىزدى ءۇش پوزيتسيا ۇسىنىلدى.
«اتالعان ءۇش پوزيتسيانىڭ دا قولداۋ تاپقانىن ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى. وعان قوسا, ءبىز ماسەلەلەرگە الدىن الا تالداۋ جاساپ, حالىقارالىق تاجىربيەنى زەرتتەدىك. حقر, ەققدب, بۇكىلالەمدىك بانك, بەف, ممۋ, گارۆارد ساراپتامالارىن قاراستىردىق. ءبىز بەس بلوكتان تۇراتىن ۇسىنىس بىلدىردىك: عىلىم سالاسىندا, قولجەتىمدى باسپانانى دامىتۋ جونىندە, «ديپلوممەن – اۋىلعا!» جوباسى, «سەرپىن» جوباسى جانە جۇمىسپەن قامتۋ بويىنشا», دەدى ق.كەلىمبەتوۆ. ازىرلەنگەن الەۋمەتتىك كودەكس تۇجىرىمداماسىنىڭ جوباسى الدىمەن «اشىق دەرەكتەر» پورتالىندا ورنالاستىرىلدى.
ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى سەرىك شاپكەنوۆ سەناتتىڭ الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ جانە عىلىم كوميتەتىنىڭ وتىرىسىندا دەپۋتاتتارعا الەۋمەتتىك كودەكستى ازىرلەۋ جۇمىسىنىڭ بارىسى تۋرالى باياندادى. وسىلايشا, اتالعان كودەكستى ازىرلەۋ بارىسىندا ءماجىلىس پەن سەنات دەپۋتاتتارىن قوسا العاندا, جۇزدەن استام ساراپشىنىڭ باسىن بىرىكتىرگەن جۇمىس توبى قۇرىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە 30-دان استام زاڭنامالىق جانە 150 زاڭعا تاۋەلدى اكت زەردەلەندى. حالىق پەن قوعامدىق بىرلەستىكتەردەن كەلىپ تۇسكەن 500-گە جۋىق ۇسىنىس قارالدى.
«قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستاندىقتارعا الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ شارالارىنىڭ كەڭ سپەكترى بەرىلەدى. ولار 1 كودەكسپەن, 16 زاڭمەن جانە 100-دەن استام زاڭعا تاۋەلدى اكتىمەن رەتتەلەدى. جاڭا كودەكستىڭ نەگىزگى ماقساتى – حالىقتىڭ تۇسىنىگىن جەڭىلدەتۋ ءۇشىن وسى سالاداعى قولدانىستاعى زاڭنامانىڭ بارلىق نورمالارىن ءبىر قۇجاتتا شوعىرلاندىرۋ. كودەكستى قابىلداۋ نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردى بايانداۋدىڭ بىرىڭعاي ءستيلىن قامتاماسىز ەتەدى. بۇل الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ سالاسىنداعى بىرقاتار زاڭنىڭ 90-جىلداردىڭ باسىندا قابىلدانۋىنا, سودان بەرى نقا-نى ازىرلەۋ تاسىلدەرىنىڭ ايتارلىقتاي وزگەرگەنىنە بايلانىستى. بۇدان باسقا, كودەكس شەڭبەرىندە ازاماتتاردىڭ الەۋمەتتىك قۇقىقتارىن جۇيەلەۋ جۇمىسى ىسكە اسىرىلادى – ءبىر قۇجاتتا ادام ءومىرىنىڭ بارلىق سالاسىندا تۋىندايتىن بازالىق قۇقىقتار, سونىڭ ىشىندە ەڭ تومەنگى الەۋمەتتىك ستاندارتتار كورسەتىلەتىن بولادى», دەدى مينيستر.
كوميتەت وتىرىسىندا س.شاپكەنوۆ باتىس ەۋروپانىڭ كەيبىر ەلدەرىندە (انگليا, يتاليا, بەلگيا) الەۋمەتتىك كودەكستەر جوق ەكەنىن اتاپ وتكەن بولاتىن. بۇل مەملەكەتتەر حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ اكتىلەرىن, اتاپ ايتقاندا ەۋروپا كەڭەسىنىڭ اكتىلەرىن باسشىلىققا الادى. سوعان قاراماستان, گەرمانيادا, فرانتسيادا, شۆەتسيادا, اۋستريادا, ءۇندىستاندا جانە تاعى باسقا ەلدەردە الەۋمەتتىك كودەكستەر, سونداي-اق الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ كودەكستەرى قابىلداندى. سونىمەن قاتار شەت مەملەكەتتەردىڭ الەۋمەتتىك كودەكستەرىمەن رەتتەلەتىن ماسەلەلەر اۋقىمى اسا كەڭ. ماسەلەن, فرانتسيادا بۇل قۇجات جۇمىسسىزدىق ماسەلەلەرىن رەتتەمەيدى. ال ءۇندىستاندا – كوپ بولىگى ەۋروپا ەلدەرىنىڭ الەۋمەتتىك كودەكستەرىمەن رەتتەلمەيتىن ەڭبەك قاتىناستارىنا ارنالعان.
«حالىقارالىق تاجىريبەنى ەسكەرە وتىرىپ, الەۋمەتتىك كودەكستە مىناداي قاعيداتتاردى بەكىتۋ ۇسىنىلادى: مۇقتاجدىقتى ەسكەرە وتىرىپ, الەۋمەتتىك كومەك كورسەتۋدىڭ اتاۋلىلىعى مەن سارالانعان ءتاسىلى, الەۋمەتتىك تاۋەكەلدەردىڭ الدىن الۋ جانە ەسكەرتۋ; ەكونوميكالىق رەسۋرستار مەن الەۋمەتتىك ساياسات مىندەتتەرىنىڭ مولشەرلەستىگى, مەملەكەتتىڭ, جۇمىس بەرۋشىلەر مەن ازاماتتاردىڭ ورتاق جاۋاپكەرشىلىگى, الەۋمەتتىك ساياساتتىڭ ينكليۋزيۆتىلىگى, الەۋمەتتىك قورعاۋدىڭ قۇپيالىلىعى جانە حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەستىگى», دەدى س.شاپكەنوۆ.
ۆەدومستۆو باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, جۇمىس توبى ەكى – جالپى جانە ەرەكشە بولىكتەن تۇراتىن كودەكس جاساۋدى ۇسىندى. جالپى بولىكتە مەملەكەت پەن ازامات اراسىنداعى الەۋمەتتىك قاتىناستاردى ولاردىڭ ءوزارا مىندەتتەمەلەرىن ناقتى ايقىنداي وتىرىپ, قۇقىقتىق رەتتەۋدىڭ نەگىزدەرى بەلگىلەنەدى. ەرەكشە بولىك الەۋمەتتىك تاۋەكەلدەردىڭ جەكەلەگەن تۇرلەرىنە ارنالعان. وندا الەۋمەتتىك تاۋەكەلدەرگە دەن قويۋ شارالارى, الەۋمەتتىك كومەك الۋشىلاردىڭ ساناتتارى, تولەمدەردىڭ مولشەرى, ونى تاعايىنداۋ شارتتارى مەن مەرزىمدەرى ايقىندالادى. سونداي-اق الەۋمەتتىك قىزمەتكەرلەر مەن الەۋمەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى رەگلامەنتتەلمەك.
الەۋمەتتىك كودەكس ءازىر بولماعانىمەن, ونىڭ تۇجىرىمداماسى بار. بۇل تۇجىرىمدامادا الەۋمەتتىك قۇقىقتار مەن كەپىلدىكتەردى قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى شارالاردى كۇشەيتۋ (ازاماتتاردىڭ قۇقىقتىق ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋ, مۇقتاج وتباسىلاردى الەۋمەتتىك سۇيەمەلدەۋ ينستيتۋتىن دامىتۋ, قۇقىقتار مەن كەپىلدىكتەردىڭ قامتاماسىز ەتىلۋىن باقىلاۋ جونىندەگى الەۋمەتتىك ينسپەكتورلاردى ەنگىزۋ, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك ءال-اۋقات يندەكسىن ەنگىزۋ) ماسەلەسى كوزدەلگەن. سونىمەن قاتار ازاماتتاردى الەۋمەتتىك قولداۋدى جاڭعىرتۋ (الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋدىڭ حالىقارالىق ەڭ تومەنگى نورمالارىنان كەم ەمەس دەڭگەيدە الەۋمەتتىك تولەمدەردى قامتاماسىز ەتۋ, سىرقاتتانۋ كەزىندە جۇمىس ىستەيتىن ازاماتتاردىڭ الەۋمەتتىك قورعالۋىن ارتتىرۋ, الەۋمەتتىك قىزمەتتەردى جان باسىنا شاققانداعى قارجىلاندىرۋدى ەنگىزۋ, دەموگرافيالىق ترەندتەردى ەسكەرە وتىرىپ, زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ) ماسەلەلەرى دە نازارعا الىنعان.
بۇدان بولەك, الەۋمەتتىك ستاندارتتاردى ۇسىنۋدىڭ ينتەگراتسيالانعان مودەلىن ەنگىزۋ («تسيفرلىق الەۋمەتتىك كارتانى» ەنگىزۋ, وتباسىلاردىڭ مۇقتاجدىق جاعدايىنان شىعۋىن ىنتالاندىرۋ, الەۋمەتتىك سالانىڭ باعىتتارى بويىنشا الدىن الۋ شارالارىن قابىلداۋ) دە جوسپارلانىپ
وتىر. سونىمەن قاتار مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى ترانسفورماتسيالاۋ جانە رەينجينيرينگتەۋ ء(وتىنىش بەرۋدەن پرواكتيۆتى قىزمەت كورسەتۋگە كوشۋ, مۇگەدەك ادامداردى سىرتتاي كۋالاندىرۋ, اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك كورسەتۋ پروتسەستەرىن اۆتوماتتاندىرۋ, «الەۋمەتتىك ءامياندى» كەزەڭ-كەزەڭىمەن ەنگىزۋ) جۇمىسى دا قولعا الىنباق.
بۇل از دەسەڭىز, الەۋمەتتىك ينستيتۋتتاردى رەفورمالاۋ كوزدەلەدى. ياعني زەينەتاقى مەن جاردەماقى تاعايىنداۋ جونىندەگى فۋنكتسيالاردى بەرە وتىرىپ, مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ قورى بازاسىندا مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك قور قۇرۋ, الەۋمەتتىك سالانىڭ قارجىلىق اعىنىن شوعىرلاندىرۋ ماسەلەسى قارالىپ جاتىر.
«كەلەشەكتە الەۋمەتتىك كودەكستى قابىلداۋ – ازاماتتاردىڭ ءوز الەۋمەتتىك قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرى تۋرالى بىرىڭعاي ءبىلىم كوزىن قۇرۋعا, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك ءال-اۋقاتىنىڭ اۆتوماتتاندىرىلعان مونيتورينگىن جۇرگىزۋگە, الەۋمەتتىك قۇقىقتار مەن كەپىلدىكتەردى قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا الدىن الۋ شارالارىن قابىلداۋعا, مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى ەلەكتروندى جانە پرواكتيۆتى فورماتتا كورسەتۋگە, ازاماتتارىمىزدىڭ الەۋمەتتىك قورعالۋى مەن ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەيدى مينيستر.
P.S. جولداۋدا جۇكتەلگەن تاپسىرمالاردىڭ باسىم بولىگى جىل كولەمىندە ورىندالاتىنى انىق. ەندەشە, الەۋمەتتىك كودەكستى دە جەلتوقسانعا جەتكىزبەي قابىلداپ العان ءجون بولار ەدى. مەملەكەت باسشىسى ايتىپ وتكەندەي, بۇل قۇجات ەڭ الدىمەن مەملەكەتتىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ايقىنداپ, ازاماتتاردىڭ ءوز قۇقىقتارىن جەتە ءتۇسىنۋى ءۇشىن قاجەت.
