قارۋ مەن قالام
قاسىم ءشارىپوۆتى ءبىر كورگەن ادام ءسىرا ۇمىتپاس. ەرەكشە مادەنيەتتىلىگىنە, سىپايىلىعىنا قاراماي, كوپ رەتتە ءجۇزى قاتقىلداۋ كورىنەتىن. سىپايىلىق پەن قاتقىلدىق ۇيلەسە قويمايدى دەپ داۋ ايتۋعا دا بولار, بىراق بۇل كىسىنىڭ بويىنان سول ەكەۋى دە تابىلاتىن سياقتى. وزىنەن ۇلكەن نەمەسە تۇستاستارىنا عانا ەمەس, ءوزىنەن كوپ كىشىلەرگە, ءتىپتى بالاسىنداي ادامدارعا دا ء“سىز” دەپ سويلەر ەدى. ال قاتالدىعىنا كەلسەك, ول كىسى جۇمىستا ايرىقشا تالاپشىل, اركىمنىڭ ءوز مىندەتىن مۇلتىكسىز ورىنداۋىن قالايتىن. رەداكتسيا قىزمەتكەرلەرى اعامىزدىڭ ايتقاندارىن ەكى ەتپەي ورىندار ەدى.
وسىنىڭ ءبارى قاسەكەڭنىڭ بويىنا سوعىستا قالىپتاسقانداي كورىنەدى دە تۇرادى. ال ول كىسىنىڭ سوعىستاعى ءومىرى تۋرالى اڭگىمەنى مايدانگەر جۋرناليستەردەن تالاي ەستىگەنىمىز بار. ءوزى جازعان دەرەكتى شىعارمالارىن قازاقستاندىق جاۋىنگەرلەردىڭ تاماشا ەرلىكتەرىنىڭ ناعىز شەجىرەسى دەسەك بولار. كوز كورگەندەردىڭ اڭگىمەسى دەگەندە, اتاقتى جۋرناليست-جازۋشى جەكەن جۇماحانوۆتىڭ ايتقاندارىن ەستىگەن دە, ەستىمەگەن دە ارماندا دەيتىن. ونى اۋىزشا كوركەم شىعارما دەيتىن جۇرت. قاسەكەڭ جايىندا رەداكتسيامىزدا ۇزاق جىلدار ەڭبەك ەتكەن ماعزۇم كوشەكوۆ اعامىز دا تالاي سىر شەرتكەن. قازاقشامەن جەتكىزە الماي جاتىرمىن-اۋ دەگەندە, ول: “ون ناستوياششي گەروي!” دەر ەدى.
سول ايتىلعاندارعا قاسىم ءشارىپوۆتىڭ ءوز جازعاندارىن قوسساق, قارۋ مەن قالامدى قاتار ۇستاعان وتانشىل ازاماتتىڭ قايسار بەينەسى كوز الدىڭا كولبەڭدەپ تۇرا قالعانداي بولادى. اسىرەسە بۇگىنگى ۇلى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعى تۋرالى اڭگىمە كوبىرەك ايتىلىپ جاتقان تۇستا كوزىن كورگەن جاننىڭ جاۋىنگەرلىك جولى جايىندا ءسوز ايتۋ پارىزداي كورىنەدى.
ءوزىنىڭ جاۋىنگەرلىك جولىن قاسىم اعامىز ء“بىز – پانفيلوۆشىلارمىز”, “پودموسكوۆنايا بيتۆا”, “قارۋلاس باۋىرلار”, “قاتارداعى قاھارمان” دەگەن كىتاپتارىندا, كوپتەگەن وچەركتەر مەن ماقالالارىندا ناقتى كورسەتكەنى بار. سول جازعانداردان وتانداستارىمىزدىڭ عاجاپ ەرلىگىنە كۋا بولۋمەن قاتار, اۆتوردىڭ ءوزىنىڭ ءىس-ارەكەتتەرىن كورسەتۋدەن قاشقالاقتاپ, ايرىقشا كىشىپەيىلدىلىك تانىتقانىن دا اڭعاراسىڭ. سوندا ول جايىندا باسقالاردىڭ جازعاندارىن وقىپ, ونىڭ جاي سوعىسقا قاتىسۋشى عانا ەمەس, ساياسي اسكەري قىزمەتكەر عانا ەمەس, قولىنا قارۋ الىپ, جاۋعا قاسقايىپ قارسى تۇرعان قاھارمان جاۋىنگەر بولعانىنا كوزىمىز جەتەدى.
سوعىستى قاسىم ءشارىپوۆ اعامىز شابىتتى شىعارماشىلىق ەڭبەك ۇستىندە قارسى العانىن ءوزىنىڭ ء“بىز – پانفيلوۆشىلارمىز” كىتابىندا اسەرلى باياندايدى. “...مەن لەنيننىڭ ء“بىر ادىم ىلگەرى, ەكى ادىم كەيىن” دەگەن كىتابىن اۋدارۋمەن شۇعىلدانىپ, تۇنگى ساعات ءتورتكە دەيىن وتىرىپ شارشادىم دا, جاتىپ ۇيىقتاماق بولدىم. مۇندايدا تەزىرەك كوزىڭ ىلىنبەي, دوڭبەكشىپ جاتاسىڭ دا, ءبىرازدان كەيىن تالىقسىپ, ۇيىقتاپ كەتەسىڭ. ارينە, كەش تۇراسىڭ. بۇگىن دە ناق سولاي بولدى.
كوزىمدى ۋقالاپ, توسەكتەن تۇردىم دا, تەرەزەنىڭ پەردەسىن اشىپ, دالاعا قارادىم. كوشەدە ادام تولىپ كەتكەن. ادەتتە جەكسەنبى كۇنى پارككە باراتىندار جاقسى كيىنىپ, ءبىر-بىرىمەن قولتىقتاسىپ, ماڭ-ماڭ باساتىن. ال بۇگىن جۇرت قالاي بولسا, سولاي كيىنگەن. ءاركىم ءوز بەتىنشە اسىعىپ-ۇسىگىپ جۇگىرىپ بارادى. تانىس ادامدار دا كوپ. “مىناۋ عابەڭ ەمەس پە؟” دەپ تەرەزەگە شۇقشيا قارايمىن. ءيا, عابيت ءمۇسىرەپوۆتىڭ ءوزى. جاي ۋاقىتتا اسىپ-ساسۋ دەگەندى بىلمەيتىن, سابىرلى, سالماقتى عابەڭنىڭ بالاشا جۇگىرىپ بارا جاتقانى نەسى؟ مىنا جۇرتقا نە بولعان؟
تەلەفون شىلدىر ەتە قالدى.
– راديو حابارىن ەستىدىڭ بە؟- دەپ سۇرادى مەنىڭ جولداسىم باقتيار مەڭدىعازين.
– جوق, راديونى تىڭداعان جوقپىن.
– ەندەشە...تىڭدا, دوسىم, تىڭدا!– دەدى دە ترۋبكانى قويا سالدى.
مەن دەرەۋ راديونى سويلەتتىم. راديو قۇلاعىمدى قاق جارعانداي بولدى. ەسەڭگىرەپ كەتتىم. ءۇي-ءىشىمىزبەن ۇيمەلەپ, ءۇنسىز تۇرىپ قالدىق.
– نەمىس-فاشيست باسقىنشىلارىنا قارسى سوۆەت حالقىنىڭ ۇلى وتان سوعىسى باستالدى. ءبىزدىڭ ءىسىمىز – ءادىل ءىس. جاۋ تالقاندالادى. ءبىز جەڭەمىز.
باسىمىزعا وسىنداي كۇن تۋدى دەگەندەي, ءبىز ءبىر-بىرىمىزگە قارايمىز.
–مەن مايدانعا باراتىن شىعارمىن, مەنىڭ كيىم-كەشەگىمدى كىشكەنتاي چەمودانعا سالىپ ازىرلەپ قوي, – دەدىم زۋراعا.
چەمودان سول كۇنى-اق دايىن تۇردى”.
سوعىستى قاسىم اعامىز وسىلاي قارسى العان. ءوزى ىستەيتىن پارتيا تاريحى ينستيتۋتى ونى وبلىسقا لەكتسيا وقۋعا ىسساپارعا جۇمسادى. ال ءاسكەري كوميسسارياتتان شاقىرۋ قاعاز كەلىپ جاتتى. قاسەكەڭ كوميسسارياتقا باردى.
سوندا الماتىدا 316-شى اتقىشتار ديۆيزياسى جاساقتالا باستادى. كومانديرى – گەنەرال-مايور يۆان ۆاسيلەۆيچ پانفيلوۆ. قاسەكەڭ دە سوعان بارىپ تىركەلمەك. كىم بولارى بەلگىسىز. ايتەۋىر سوعىسقا باراتىنى انىق. كوپشىلىگىن تانىمايدى. قاسىم اعامىزبەن بىرگە ءبىز دە قازاقتىڭ بولاشاق باتىرلارىمەن تانىسا باستايمىز.
1073-ءشى پولكتىڭ ءبىرىنشى باتالونىنىڭ كومانديرى اعا لەيتەنانت باۋىرجان مومىش ۇلى. “...كومانديرلەردىڭ سۇيەگىنە بىتكەن مىنەز مۇنىڭ دا بويىندا بار: كوزى وتكىر, قاباعى قاتىڭقى, ءجۇزى سۋىق, – دەپ جازدى قاسەكەڭ. – تەبەگەن اتتاي, ماڭىنا ەشكىمدى جولاتپايدى. مەن قورعالاقتاپ جاقىن كەلدىم.
– ۇيگە بارىپ كەلۋگە رۇقسات ەتىڭىزشى, ۇيدەگى ايەلىم, بالالارىم مەنىڭ ارمياعا الىنعانىمدى ءالى بىلمەيدى, – دەدىم.
– نەمەنە, مايدانعا قاتىن-بالاڭدى سۇيرەتىپ اپارماق پا ەدىڭ؟! – دەپ كەكەتە جاۋاپ بەردى دە, تەز كەل! – دەدى.
ۇيگە جۇگىرىپ بارىپ, جاي-جاعدايدى ايتىپ, دايىن تۇرعان كىشكەنە چەمودانىمدى الدىم دا, تەزىرەك كازارماعا قايتىپ كەلدىم”.
قاسىم اعامىز اسكەرگە وسىلاي الىنعان. ول 1075-ءشى پولكتىڭ ءۇشىنشى باتالونىنىڭ سەگىزىنشى روتاسىنىڭ پوليترۋگى بولىپ تاعايىندالدى. پولك كومانديرى – پولكوۆنيك يليا كاپروۆ, كوميسسارى – احمەتجان مۇحامەدياروۆ, باتالون كومانديرى – كاپيتان نيكولاي مولچانوۆ. ءبارى دە كەيىن سوعىستا ەرەكشە كوزگە تۇسكەن تۇلعالار.
“كوميسسار ءوزىنىڭ الدىندا جاتقان مەنىڭ قۇجاتتارىما ءبىر قاراپ قويدى دا, ءسوزىن باستادى:
– ءشارىپوۆ جولداس, مەن ءسىزدىڭ ومىربايانىڭىزبەن تانىسپىن,– دەدى ول. – قالالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ۇسىنىسى بويىنشا ءبىز ءسىزدى 3-ءشى باتالونداعى 8-ءشى روتانىڭ ساياسي جەتەكشىسى قىزمەتىنە تاعايىنداپ وتىرمىز. سىزگە جۋىردا پوليترۋك اتاعى بەرىلەدى... روتا ءۇشىن الدىمەن كوماندير ەمەس, ءسىز جاۋاپ بەرەسىز. بىراق كومانديردى دۇرىس باعىتتاپ, قولداپ وتىرۋ قاجەت...
كوميسسارىمىز احمەتجان لاتىپ ۇلى مۇحامەدياروۆتىڭ ءاربىر ءسوزى مەنىڭ كوكەيىمە قونىپ تۇر. ورتا بويلى, قارا كوزدى, قيعاش قاستى, قىزىل شىرايلى, اققۇبا سۇلۋ جىگىت ماعان ءا دەگەننەن ۇنادى. سىپايى, ۇستامدى...”.
قاسەكەڭ ءۇشىن گەنەرال پانفيلوۆپەن تانىسۋ ايرىقشا بولدى. بۇلار دايىندىق جاساپ جاتقاندا, ونى كورۋگە ءبىر توپ اسكەري باسشىلار كەلدى. پولك, باتالون كومانديرلەرىنەن باسقا ەكى گەنەرال, تاعى رومبا بەلگىسى بار بىرەۋ. مۇندايدا روتا كومانديرى راپورت بەرەدى. بىراق لەيتەنانت داۆىدوۆ سىلەيىپ تۇرىپ قالىپتى. سوندا: “روتا اتىس ونەرىن ۇيرەنىپ جاتىر, بايانداۋشى پوليترۋك ءشارىپوۆ”, – دەيدى قاسەكەڭ. گەنەرالدىڭ ءبىرى كومانديرلەرىن اتاپ بەرۋىن سۇرايدى. پوليترۋك تاقىلداتىپ ايتىپ شىعادى. “الدىڭىزدا تۇرعان ەكى گەنەرالدىڭ قايسىسى پانفيلوۆ؟” دەيدى ءبىر گەنەرال. ء“سىز بولارسىز” – دەيدى پوليترۋك. بىراق ول قاتەلەسكەن ەدى, بۇعان دەيىن پانفيلوۆتى كورمەگەن بولاتىن. “روتاڭىزدىڭ كومانديرى قايدا؟” – دەيدى گەنەرال. “مەنمىن”, – دەيدى الىستاۋ تۇرعان داۆىدوۆ. “راپورت بەرمەي, ءتارتىپ بۇزعانىڭىز ءۇشىن مەن ءسىزدى روتا كومانديرى قىزمەتىنەن بوساتامىن”, دەيدى گەنەرال. ءيا, سوعىس ءتارتىبى وسىلاي.
مايدانعا جەتكەنشە-اق قاسەكەڭ ءوزىنىڭ قاندىكويلەك جولداستارىمەن توننىڭ ىشكى باۋىنداي ارالاسىپ, جاقىنداسىپ كەتەدى. كومانديرلەرى نەگىزىنەن ورىس ازاماتتارى بولعانىمەن, اسكەري بولىمدەردىڭ ساياسي جەتەكشىلەرى قازاقتار. پولك كوميسسارى مۇحامەدياروۆ ايتقانداي, باتالون, روتالارعا الدىمەن سولار جاۋاپ بەرەدى. سونىڭ ءبىرى – قاسەكەڭنىڭ ەسكى تانىسى, ءۇشىنشى روتانىڭ پوليترۋگى مالىك عابدۋللين بۇكىل پولكتىڭ سۇيىكتى ادامىنداي. “مالىكتى مەن بالا كەزىمنەن بىلەمىن, – دەيدى قاسىم اعامىز. – موسكۆادا وقىپ ءجۇرىپ, جازدا پراكتيكا رەتىندە “سوتسياليستىك قازاقستان” گازەتىنىڭ رەداكتسياسىندا قىزمەت ىستەگەن كەزىمدە مالىكتى كۇندە كورەتىنمىن. ول “لەنينشىل جاس” گازەتىندە پيونەر بولىمىندە ىستەدى... قازىر ءۇشىنشى روتانىڭ پوليترۋگىمەن كۇن سايىن كەزدەسىپ جۇرسەك تە, ونىڭ پيونەر كەزىندەگى ءپىشىنى ەسىمنەن كەتپەيدى”.
كەيىن بۇكىل وتان سوعىسىنىڭ ايتۋلى باتىرىنا اينالعان ۆاسيلي كلوچكوۆپەن قاسەكەڭ ەتەنە جاقىن ءجۇردى, ازىلدەرى جاراسىپ, ۇنەمى ءبىرىن-ءبىرى سوزبەن قاعىستىراتىن جانە ۇنەمى جولدارى تۇيىسە بەرەتىن, كەزەكشىلىكتى بىرگە اتقاراتىن.
اتاقتى پولك كومسورگى بالتابەك جەتپىسباەۆ تا قاسىم اعامىزدىڭ ەڭ جاقىن ادامىنا اينالعان. “ۇزىن بويلى, زور دەنەلى, قارا جىگىتتىڭ كەلبەتى حيسسالاردا سۋرەتتەلەتىن باتىرلاردى ەسكە تۇسىرەدى. ەر مۇرىندى كەلەدى دەگەندەي, ونىڭ مۇرنى ۇلكەن. باتىر اڭقاۋ بولادى دەگەندەي, ونىڭ اڭقاۋلىعى, قاراپايىمدىلىعى, كىشىپەيىلدىلىگى ءا دەگەننەن كورىنىپ تۇرادى. روتادان جوعارى كولەمدەگى قىزمەتكەرلەردىڭ ءبارىن باستىق ساناپ, سەسكەنسەك تە, بالتابەكپەن ەركىن سويلەسەمىز. ء“سىز” دەپ ەمەس, “سەن” دەپ سويلەسەمىز”, – دەپ ەسكە العان كەيىن قاسەكەڭ.
قاسىم ءشارىپوۆتىڭ ەسكى تانىسىنىڭ ءبىرى باقتيار مەڭدىعازين ەدى. ول جونىندە قاسەكەڭ تالاي تەبىرەنىپ جازدى. “باقتيار ەكەۋمىز قىزىلورداداعى لەنين ينتەرناتىندا ءبىر كلاستا وقىدىق. وتە مومىن بالا ەدى. كەيىن كازپي-دە وقىدى. “سوتسياليستىك قازاقستان” گازەتىنىڭ رەداكتسياسىندا ادەبي قىزمەتكەر, كوركەم ادەبيەت باسپاسىندا رەداكتور بولدى, وسى باسپانىڭ وكىلى رەتىندە قازاندا تۇرىپ, كوپ كىتاپتار شىعاردى, عالىمجان يبراگيموۆتىڭ “تەرەڭ تامىرلارىن” قازاق تىلىنە اۋداردى”.
سول “مومىن بالا” العاشىندا سەگىزىنشى روتادا بولىمشە كومانديرى بولىپ, كەيىن اتاقتى بارلاۋشىعا اينالدى. قاسەكەڭ ول جايىندا “باقتيار باتىر” دەگەن كەرەمەت وچەرك جازدى.
وسىنداي ادامدارمەن قاسىم ءشارىپوۆ مايدانعا جەتىپ, العاشقى كۇننەن قىپ-قىزىل ءورتتىڭ ىشىنە كىرگەن. موسكۆانى قورعاۋدا پانفيلوۆ ديۆيزياسىنىڭ, ونىڭ ءبولىمدەرىنىڭ ەرلىگى كوپ جازىلدى. باۋىرجان مومىش ۇلى باتالونىنىڭ, 28 پانفيلوۆشى گۆاردياشىلاردىڭ, مالىك عابدۋلليننىڭ, تولەگەن توقتاروۆتىڭ ەرلىكتەرى اڭىزعا اينالعان. مايدان شەبىنە جەتە سالىسىمەن بىردەن سوعىسقا قاتىسقان ءۇشىنشى باتالوننىڭ سەگىزىنشى روتاسى دا ايرىقشا كوزگە تۇسكەندەردىڭ قاتارىندا بولدى. كەزىندە ول جايىندا دا جازىلدى. اسكەري ءتىلشى لەونيد ماكەەۆتىڭ “چاپاەۆشىلار موسكۆا تۇبىندە” دەگەن وچەركىندە بىلاي جازعانى بار:
ء“بىرسىپىرا ۋاقىتتان سوڭ گەنەرال پانفيلوۆ تاعى دا سۇرادى:
– ءبىزدىڭ چاپاەۆشىلاردىڭ جاعدايى قالاي؟ مەن مولچانوۆتى ايتىپ تۇرمىن. ونىڭ جۇمىسى جاقسى ما؟
– جاقسى سياقتى,– دەدى كاپروۆ. – اسىرەسە ونىڭ سەگىزىنشى روتاسى ەرەكشە قيمىلداۋدا. ولار نەمىستەردىڭ جاياۋ اسكەرلەرىن وقپەن جايراتىپ, ەندى تانكتەرمەن كۇرەسىپ جاتىر. روتا پوليترۋگى ءشارىپوۆ پەن ۆزۆود كومانديرى پريما گراناتپەن ەكى تانكىنى قيراتتى.
– بارەكەلدى! ولارعا العىس ايتىڭىز!”.
پانفيلوۆتىڭ العىسى سول كەزدە ناگرادادان كەم ەمەس ەدى.
وزدەرىنىڭ سول ەرلىگى تۋرالى قاسەكەڭ بىلاي جازعان ەدى. “...بۇل ون ساعات ەشبىر بىتپەيتىن ماڭگىلىك سياقتى كورىندى. دەگەنمەن ۋاقىت ءوتىپ كەتتى. ءبىزدىڭ روتا ۇزاق شايقاسىپ, دۇشپاننىڭ ءتورت تانكىسىن قيراتىپ, جۇزدەگەن فاشيستەردى جويدى, اقىرى ءوزىنىڭ قورعانىس شەبىن جاۋدان ساقتاپ قالدى. ءسويتىپ, ءبىز نەمىس اسكەرىنىڭ موسكۆاعا قاراي جىلجۋىن ءبىر كۇنگە توقتاتتىق. ال بۇل زور جەڭىس ەدى”.
سەگىزىنشى روتانىڭ ەرلىگى جايىندا جازۋشى الەكسەي كۋزنەتسوۆ, كوميسسار احمەتجان مۇحامەدياروۆ, مالىك عابدۋللين, الىشەر توقماعامبەتوۆ, پەتر سافرونوۆتار دا جازعان.
سول 1941 جىلدىڭ قاتال كۇزى مەن قىسى سونشالىقتى ۇزاققا سوزىلعان. ونىڭ ءاربىر كۇنى قاۋىرت بولدى. مۇزداي قارۋلانعان كۇشتى جاۋعا قاسارىسىپ قارسى تۇردى. امالسىز شەگىنۋگە تۋرا كەلدى. ءتىپتى سول شەگىنىستىڭ ءوزى جەڭىسپەن پاراپار ەدى. ولاردى ەشكىم دە شەگىندىڭدەر دەپ جازعىرعان جوق. قايتا جاۋدى ايتارلىقتاي كىدىرتتىڭدەر دەپ العىس ايتقان.
سوعىستىڭ قانشاما اۋىرتپالىعى بولعانىمەن, قۋانىشتى ساتتەرى دە جەتەرلىك. قىسىلتاياڭ شاقتا امان-ەسەن دوستارعا قوسىلۋ قانداي قۋانىش! بىردە قاسەكەڭنىڭ روتاسى بايلانىس جوقتىقتان شەگىنۋ جونىندە بۇيرىق جەتپەي, جاۋدىڭ قورشاۋىندا قالا جازداپتى. ءتىپتى سولاي بولدى-اۋ دەگەن جورامال دا بولعان ەكەن. كەش جەتكەن بۇيرىقتان كەيىن قيىن-قىستاۋ جولمەن پولكقا كەلىپ قوسىلعان ءساتىن قاسىم اعامىز تەبىرەنە باياندايدى. “انادايدا تۇرعان ءبىر توپ كىسىنىڭ ءىشىنەن مۇحامەدياروۆ كوزگە ءتۇستى. بىزگە جاساعان قامقورلىعى ءۇشىن مەن ونى جۇگىرىپ بارىپ سۇيگىم كەلدى. بىراق ءاسكەر تارتىبىندە مۇنى ىستەۋ كەلىسسىز.
زىبين مۇحامەدياروۆقا جاعدايىمىزدى باياندادى, الدىمەن وعان سالەم بەردىم دە, ونىڭ قاسىندا ك ۇلىپ تۇرعان بالتابەك پەن مالىككە قاراي بۇرىلدىم.
– سەنى قورشاۋدا ءولىپ قالدى عوي دەپ جۇرسەك, سەن اتقا ءمىنىپ, كوش باستاپ كەلدىڭ عوي, – دەپ مالىك ءازىل ايتتى.
– سەن تالاي ءولىپ, تالاي ءتىرىلگەنسىڭ, سونىڭ ءبىرى مەندە دە بولعان شىعار,– دەدىم مەن دە ازىلدەپ.
– ءاي, بۇل ولمەيدى, ءبارىمىز دە ولمەيمىز. جاۋدى جەڭىپ ءبارىمىز دە ۇيگە قايتامىز,– دەدى بالتابەك ءازىل سوزبەن جۇبانىشتى قورىتىندى شىعارىپ.
تالاي ەر موسكۆا ءۇشىن قۇربان بولدى. بىراق ولاردىڭ جاۋىنگەر سەرىكتەرى بۇرىنعىدان دا قاھارلانىپ, شىنىققان بولاتتاي جاۋعا قارسى ءتۇستى”.
بۇلاردىڭ ەرلىك ىسىنە ەل قۋانعان. سول قۋانىشتى مايدانعا رەسپۋبليكا گازەتتەرى جەتكىزىپ جاتتى. ونى دا قاسەكەڭنىڭ ءوز جازعانىنان بىلەمىز. وسى جەردە شامالى ۇزاقتاۋ ءۇزىندى كەلتىرۋگە تۋرا كەلەدى.
“...ورماندا ۇرىس جۇرگىزىپ جاتىر ەدىك, كومسورگ بالتابەك جەتپىسباەۆ ءبىر قۇشاق گازەت اكەلىپ بەردى. مەنىڭ كوزىمە “سوتسياليستىك قازاقستان” وتتاي باسىلدى. سوناۋ 1929 جىلى ينتەرناتتا جۇرگەن كەزىمدە “لەنينشىل جاس” گازەتى رەداكتسياسىنىڭ سەكرەتارى بولۋمەن قاتار “سوتسياليستىك قازاقستاننىڭ” ءتىلشىسى بولىپ, 1930-1933 جىلدارى موسكۆادا وقىپ جۇرگەن شاعىمدا ونىڭ موسكۆاداعى ارناۋلى ءتىلشىسى, جىل سايىنعى دەمالىس كەزدەرىندە ونىڭ ونەركاسىپ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى جانە شىمكەنت قورعاسىن زاۋىتىنداعى كوشپەلى باسىلىمنىڭ رەداكتورى بولعان ەدىم. بۇل گازەتتى سۇيەتىندىگىم سونشا – ول مەنىڭ ينتەرناتتان كەيىنگى ءۇيىم ءتارىزدى ەدى. ۇرىس تولاستاعاندا, ءبىز ءبىر توپ گۆاردياشىلار قوپارىلىپ قۇلاعان اعاشتىڭ ءتۇبىرىن تاسالاي وتىرىپ “سوتسياليستىك قازاقستاندى” وقۋعا كىرىستىك...
“سوتسياليستىك قازاقستاننىڭ” 20 نويابرىندەگى نومىرىندە مەنىڭ ءوز كوللەكتيۆىمە – پارتيا تاريحى ينستيتۋتىنىڭ كوللەكتيۆىنە ارنالعان حاتىم باسىلىپتى. وندا بىلاي دەلىنگەن:
“...جاۋ ءوزىنىڭ بارلىق كۇش-قۋاتىن مايداننىڭ وسى بولىگىنە توگىپ, ۇلكەن شابۋىل جاسادى. بىراق بۇل – زالىم جاۋدىڭ اقىرعى ارەكەتى, ولەر الدىندا ىقىلىق اتۋى. جاۋ ءوزىنىڭ ءسوزسىز قۇريتىنىنا كوزى جەتىپ, قانقۇمارلىعىن كۇشەيتىپ وتىر. نەمىس باسقىنشىلارىنىڭ ءبىرىن قالدىرماي جويىپ, وتانىمىزدى ازات ەتەتىن ساعات ءالى-اق كەلەدى. بۇعان سەنىمدەرىڭىز كامىل بولسىن, جولداستار! ءبىز جەڭەمىز!...”
گازەت قىزمەتكەرلەرى ماتەريالدى قالاي ءتيىمدى ورنالاستىرۋدى بىلەدى عوي. حاتتىڭ استىنا زۋرا ءشارىپوۆانىڭ ماقالاسىن باسىپتى. ودان: “گۆارديا اتاعىن العان, گەنەرال-مايور پانفيلوۆتىڭ ديۆيزياسىندا مەنىڭ كۇيەۋىم قاسىمنىڭ دا بولۋى مەنى ۇلكەن قۋانىشقا بولەدى. وتانىمىزدىڭ جۇرەگى – ايبىندى موسكۆانى قورعاۋشىلار قاتارىندا بولۋدان, قىزىل گۆارديا قاتارىندا بولۋدان ارتىق قۇرمەتتى نە بار!” دەگەن سوزدەردى وقىدىق.
گازەتتىڭ 22 نويابردەگى ءنومىرىندە ءسابيت مۇقانوۆتىڭ “گۆاردەەتس باۋىرلارعا” دەگەن ولەڭى باسىلىپتى. وندا اۆتور پانفيلوۆتى, ءمالىكتى, الىشەردى, ىقىلاستى, ءاليدى, سنەگيندى, كۋزنەتسوۆتى ماقتاي كەلىپ, ءبىر شۋماعىندا بىلاي دەيدى:
ەندى, جاۋ , جىلجىماسسىڭ سەن جاسىرىن,
جىلجيمىن دەسەڭ, ونىڭ جان اشۋىڭ.
ءشارىپوۆ, اماندىقوۆ, بەكباتىروۆ –
قيت ەتسەڭ قيعالى تۇر ءۇش قاسىمىم”.
ارينە, مۇنىڭ ءبارى قۋانىش. ءبىراق سوعىستىڭ قاشاندا قايعىلى ءساتى كوپ. كۇندەلىكتى قيىندىق ءوز الدىنا. جاقىن ادامدارىڭنان ايىرىلىپ جاتاسىڭ, جارالاناتىنىڭ دا بار.
“تاڭەرتەڭ 19 نويابر كۇنى, كوشەدە, ءدال ءۇيدىڭ تۇسىندا الەكسەي كۋزنەتسوۆپەن كەزدەستىم, – دەپ ەسكە الادى كەيىن قاسەكەڭ. – اشەيىندە شۇيىركەلەسىپ قالاتىن الەكسەي قاتۋلى قاباعىمەن جەرگە قارادى.
– مىنا قاندى كورىپ تۇرسىڭ عوي. بۇل – پانفيلوۆتىڭ قانى. فاشيستەر ءبىزدىڭ گەنەرالىمىزدى تۇندە مينامەن اتىپ ءولتىردى عوي,– دەپ جىلامسىرادى”.
پانفيلوۆ – ديۆيزيا جاۋىنگەرلەرى ءۇشىن اكەدەي بولعان ادام. ونىڭ قازاسى جۇرتتىڭ بارىنە اۋىر ءتيدى. جۇرتتىڭ ءبارى ونىڭ قانى ءۇشىن جاۋدان كەك قايتارۋعا سەرت بەرگەن.
سونداي-اق بىرگە جۇرگەن, بلينداجدا بىرگە جاتقان, جاۋ تانكىسىنە قارسى قاسقايىپ بىرگە شايقاسقان دوستارىنىڭ قازاسى دا از بولعان جوق. مىنا سوعىستا ءبارىن دە كوردى: قايسارلىقتى دا, دارمەنسىزدىكتى دە كوردى.
جانعا قاتتىراق باتاتىنى جارالانۋ ەكەن. “قاتارىمىزدا ولگەندەر, جارالانعاندار كوبەيىپ كەتتى, – دەپ جازادى قاسىم اعامىز. – چالاپوۆتان جانە ونىڭ اۆتوماتچيكتەرىنەن اتىستى كۇشەيتۋدى تالاپ ەتىپ, ءارلى-بەرلى جۇگىرىپ, ارپالىسىپ ءجۇرمىن. قاپەلىمدە مەنى سانينسترۋكتور يۆان حارچەنكو ۇستاي الدى.
– ءسىز جارالىسىز, پوليترۋك جولداس, – دەدى.
مەن تومەن قاراپ ەدىم, قاردىڭ بەتى قىپ-قىزىل قان ەكەن. ءوز قانىمدى كورگەندە, كوزىم قاراۋىتىپ, باسىم اينالىپ كەتتى”.
بۇل جاراقات قاسىم ءشارىپوۆ اعامىزدى سول 1941 جىلدىڭ قاراشاسىنىڭ اياعىندا قارۋلى جاۋىنگەر قاتارىنان شىعاردى. سوندا ول قارۋ رەتىندە قولىنا قالامىن العان.
بۇل قارۋمەن ول جەڭىسكە جەتكەنشە سوعىستى, ودان كەيىن دە جاۋىنگەرلىك قاتاردان شىققان جوق. ول اسكەري ءتىلشى, ءبىرشاما ديۆيزيالىق گازەتتەردىڭ رەداكتورى, مايداندىق “سۋۆوروۆەتس” گازەتى رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى بولدى. ول ەكى تىلدە بىردەي جازاتىن. قالام دەيتىن قارۋدى ونىڭ قالاي پايدالاناتىنىن ءبىز جاقسى بىلەمىز. قازاق ءباسپاسوزىنىڭ گەنەرالى بولعانىن دا كوزىمىز كورگەن, كۋا بولعانبىز.
ماماديار جاقىپ.
سۋرەتتە: مايدانگەر جۋرناليستەر كاپيتان قاسىم ءشارىپوۆ اعا لەيتەنانتتار جەكەن جۇماحانوۆ, ديقانباي قوسانوۆپەن بىرگە, 1943 جىل.
قاسىم ءشارىپوۆتى ءبىر كورگەن ادام ءسىرا ۇمىتپاس. ەرەكشە مادەنيەتتىلىگىنە, سىپايىلىعىنا قاراماي, كوپ رەتتە ءجۇزى قاتقىلداۋ كورىنەتىن. سىپايىلىق پەن قاتقىلدىق ۇيلەسە قويمايدى دەپ داۋ ايتۋعا دا بولار, بىراق بۇل كىسىنىڭ بويىنان سول ەكەۋى دە تابىلاتىن سياقتى. وزىنەن ۇلكەن نەمەسە تۇستاستارىنا عانا ەمەس, ءوزىنەن كوپ كىشىلەرگە, ءتىپتى بالاسىنداي ادامدارعا دا ء“سىز” دەپ سويلەر ەدى. ال قاتالدىعىنا كەلسەك, ول كىسى جۇمىستا ايرىقشا تالاپشىل, اركىمنىڭ ءوز مىندەتىن مۇلتىكسىز ورىنداۋىن قالايتىن. رەداكتسيا قىزمەتكەرلەرى اعامىزدىڭ ايتقاندارىن ەكى ەتپەي ورىندار ەدى.
وسىنىڭ ءبارى قاسەكەڭنىڭ بويىنا سوعىستا قالىپتاسقانداي كورىنەدى دە تۇرادى. ال ول كىسىنىڭ سوعىستاعى ءومىرى تۋرالى اڭگىمەنى مايدانگەر جۋرناليستەردەن تالاي ەستىگەنىمىز بار. ءوزى جازعان دەرەكتى شىعارمالارىن قازاقستاندىق جاۋىنگەرلەردىڭ تاماشا ەرلىكتەرىنىڭ ناعىز شەجىرەسى دەسەك بولار. كوز كورگەندەردىڭ اڭگىمەسى دەگەندە, اتاقتى جۋرناليست-جازۋشى جەكەن جۇماحانوۆتىڭ ايتقاندارىن ەستىگەن دە, ەستىمەگەن دە ارماندا دەيتىن. ونى اۋىزشا كوركەم شىعارما دەيتىن جۇرت. قاسەكەڭ جايىندا رەداكتسيامىزدا ۇزاق جىلدار ەڭبەك ەتكەن ماعزۇم كوشەكوۆ اعامىز دا تالاي سىر شەرتكەن. قازاقشامەن جەتكىزە الماي جاتىرمىن-اۋ دەگەندە, ول: “ون ناستوياششي گەروي!” دەر ەدى.
سول ايتىلعاندارعا قاسىم ءشارىپوۆتىڭ ءوز جازعاندارىن قوسساق, قارۋ مەن قالامدى قاتار ۇستاعان وتانشىل ازاماتتىڭ قايسار بەينەسى كوز الدىڭا كولبەڭدەپ تۇرا قالعانداي بولادى. اسىرەسە بۇگىنگى ۇلى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعى تۋرالى اڭگىمە كوبىرەك ايتىلىپ جاتقان تۇستا كوزىن كورگەن جاننىڭ جاۋىنگەرلىك جولى جايىندا ءسوز ايتۋ پارىزداي كورىنەدى.
ءوزىنىڭ جاۋىنگەرلىك جولىن قاسىم اعامىز ء“بىز – پانفيلوۆشىلارمىز”, “پودموسكوۆنايا بيتۆا”, “قارۋلاس باۋىرلار”, “قاتارداعى قاھارمان” دەگەن كىتاپتارىندا, كوپتەگەن وچەركتەر مەن ماقالالارىندا ناقتى كورسەتكەنى بار. سول جازعانداردان وتانداستارىمىزدىڭ عاجاپ ەرلىگىنە كۋا بولۋمەن قاتار, اۆتوردىڭ ءوزىنىڭ ءىس-ارەكەتتەرىن كورسەتۋدەن قاشقالاقتاپ, ايرىقشا كىشىپەيىلدىلىك تانىتقانىن دا اڭعاراسىڭ. سوندا ول جايىندا باسقالاردىڭ جازعاندارىن وقىپ, ونىڭ جاي سوعىسقا قاتىسۋشى عانا ەمەس, ساياسي اسكەري قىزمەتكەر عانا ەمەس, قولىنا قارۋ الىپ, جاۋعا قاسقايىپ قارسى تۇرعان قاھارمان جاۋىنگەر بولعانىنا كوزىمىز جەتەدى.
سوعىستى قاسىم ءشارىپوۆ اعامىز شابىتتى شىعارماشىلىق ەڭبەك ۇستىندە قارسى العانىن ءوزىنىڭ ء“بىز – پانفيلوۆشىلارمىز” كىتابىندا اسەرلى باياندايدى. “...مەن لەنيننىڭ ء“بىر ادىم ىلگەرى, ەكى ادىم كەيىن” دەگەن كىتابىن اۋدارۋمەن شۇعىلدانىپ, تۇنگى ساعات ءتورتكە دەيىن وتىرىپ شارشادىم دا, جاتىپ ۇيىقتاماق بولدىم. مۇندايدا تەزىرەك كوزىڭ ىلىنبەي, دوڭبەكشىپ جاتاسىڭ دا, ءبىرازدان كەيىن تالىقسىپ, ۇيىقتاپ كەتەسىڭ. ارينە, كەش تۇراسىڭ. بۇگىن دە ناق سولاي بولدى.
كوزىمدى ۋقالاپ, توسەكتەن تۇردىم دا, تەرەزەنىڭ پەردەسىن اشىپ, دالاعا قارادىم. كوشەدە ادام تولىپ كەتكەن. ادەتتە جەكسەنبى كۇنى پارككە باراتىندار جاقسى كيىنىپ, ءبىر-بىرىمەن قولتىقتاسىپ, ماڭ-ماڭ باساتىن. ال بۇگىن جۇرت قالاي بولسا, سولاي كيىنگەن. ءاركىم ءوز بەتىنشە اسىعىپ-ۇسىگىپ جۇگىرىپ بارادى. تانىس ادامدار دا كوپ. “مىناۋ عابەڭ ەمەس پە؟” دەپ تەرەزەگە شۇقشيا قارايمىن. ءيا, عابيت ءمۇسىرەپوۆتىڭ ءوزى. جاي ۋاقىتتا اسىپ-ساسۋ دەگەندى بىلمەيتىن, سابىرلى, سالماقتى عابەڭنىڭ بالاشا جۇگىرىپ بارا جاتقانى نەسى؟ مىنا جۇرتقا نە بولعان؟
تەلەفون شىلدىر ەتە قالدى.
– راديو حابارىن ەستىدىڭ بە؟- دەپ سۇرادى مەنىڭ جولداسىم باقتيار مەڭدىعازين.
– جوق, راديونى تىڭداعان جوقپىن.
– ەندەشە...تىڭدا, دوسىم, تىڭدا!– دەدى دە ترۋبكانى قويا سالدى.
مەن دەرەۋ راديونى سويلەتتىم. راديو قۇلاعىمدى قاق جارعانداي بولدى. ەسەڭگىرەپ كەتتىم. ءۇي-ءىشىمىزبەن ۇيمەلەپ, ءۇنسىز تۇرىپ قالدىق.
– نەمىس-فاشيست باسقىنشىلارىنا قارسى سوۆەت حالقىنىڭ ۇلى وتان سوعىسى باستالدى. ءبىزدىڭ ءىسىمىز – ءادىل ءىس. جاۋ تالقاندالادى. ءبىز جەڭەمىز.
باسىمىزعا وسىنداي كۇن تۋدى دەگەندەي, ءبىز ءبىر-بىرىمىزگە قارايمىز.
–مەن مايدانعا باراتىن شىعارمىن, مەنىڭ كيىم-كەشەگىمدى كىشكەنتاي چەمودانعا سالىپ ازىرلەپ قوي, – دەدىم زۋراعا.
چەمودان سول كۇنى-اق دايىن تۇردى”.
سوعىستى قاسىم اعامىز وسىلاي قارسى العان. ءوزى ىستەيتىن پارتيا تاريحى ينستيتۋتى ونى وبلىسقا لەكتسيا وقۋعا ىسساپارعا جۇمسادى. ال ءاسكەري كوميسسارياتتان شاقىرۋ قاعاز كەلىپ جاتتى. قاسەكەڭ كوميسسارياتقا باردى.
سوندا الماتىدا 316-شى اتقىشتار ديۆيزياسى جاساقتالا باستادى. كومانديرى – گەنەرال-مايور يۆان ۆاسيلەۆيچ پانفيلوۆ. قاسەكەڭ دە سوعان بارىپ تىركەلمەك. كىم بولارى بەلگىسىز. ايتەۋىر سوعىسقا باراتىنى انىق. كوپشىلىگىن تانىمايدى. قاسىم اعامىزبەن بىرگە ءبىز دە قازاقتىڭ بولاشاق باتىرلارىمەن تانىسا باستايمىز.
1073-ءشى پولكتىڭ ءبىرىنشى باتالونىنىڭ كومانديرى اعا لەيتەنانت باۋىرجان مومىش ۇلى. “...كومانديرلەردىڭ سۇيەگىنە بىتكەن مىنەز مۇنىڭ دا بويىندا بار: كوزى وتكىر, قاباعى قاتىڭقى, ءجۇزى سۋىق, – دەپ جازدى قاسەكەڭ. – تەبەگەن اتتاي, ماڭىنا ەشكىمدى جولاتپايدى. مەن قورعالاقتاپ جاقىن كەلدىم.
– ۇيگە بارىپ كەلۋگە رۇقسات ەتىڭىزشى, ۇيدەگى ايەلىم, بالالارىم مەنىڭ ارمياعا الىنعانىمدى ءالى بىلمەيدى, – دەدىم.
– نەمەنە, مايدانعا قاتىن-بالاڭدى سۇيرەتىپ اپارماق پا ەدىڭ؟! – دەپ كەكەتە جاۋاپ بەردى دە, تەز كەل! – دەدى.
ۇيگە جۇگىرىپ بارىپ, جاي-جاعدايدى ايتىپ, دايىن تۇرعان كىشكەنە چەمودانىمدى الدىم دا, تەزىرەك كازارماعا قايتىپ كەلدىم”.
قاسىم اعامىز اسكەرگە وسىلاي الىنعان. ول 1075-ءشى پولكتىڭ ءۇشىنشى باتالونىنىڭ سەگىزىنشى روتاسىنىڭ پوليترۋگى بولىپ تاعايىندالدى. پولك كومانديرى – پولكوۆنيك يليا كاپروۆ, كوميسسارى – احمەتجان مۇحامەدياروۆ, باتالون كومانديرى – كاپيتان نيكولاي مولچانوۆ. ءبارى دە كەيىن سوعىستا ەرەكشە كوزگە تۇسكەن تۇلعالار.
“كوميسسار ءوزىنىڭ الدىندا جاتقان مەنىڭ قۇجاتتارىما ءبىر قاراپ قويدى دا, ءسوزىن باستادى:
– ءشارىپوۆ جولداس, مەن ءسىزدىڭ ومىربايانىڭىزبەن تانىسپىن,– دەدى ول. – قالالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ۇسىنىسى بويىنشا ءبىز ءسىزدى 3-ءشى باتالونداعى 8-ءشى روتانىڭ ساياسي جەتەكشىسى قىزمەتىنە تاعايىنداپ وتىرمىز. سىزگە جۋىردا پوليترۋك اتاعى بەرىلەدى... روتا ءۇشىن الدىمەن كوماندير ەمەس, ءسىز جاۋاپ بەرەسىز. بىراق كومانديردى دۇرىس باعىتتاپ, قولداپ وتىرۋ قاجەت...
كوميسسارىمىز احمەتجان لاتىپ ۇلى مۇحامەدياروۆتىڭ ءاربىر ءسوزى مەنىڭ كوكەيىمە قونىپ تۇر. ورتا بويلى, قارا كوزدى, قيعاش قاستى, قىزىل شىرايلى, اققۇبا سۇلۋ جىگىت ماعان ءا دەگەننەن ۇنادى. سىپايى, ۇستامدى...”.
قاسەكەڭ ءۇشىن گەنەرال پانفيلوۆپەن تانىسۋ ايرىقشا بولدى. بۇلار دايىندىق جاساپ جاتقاندا, ونى كورۋگە ءبىر توپ اسكەري باسشىلار كەلدى. پولك, باتالون كومانديرلەرىنەن باسقا ەكى گەنەرال, تاعى رومبا بەلگىسى بار بىرەۋ. مۇندايدا روتا كومانديرى راپورت بەرەدى. بىراق لەيتەنانت داۆىدوۆ سىلەيىپ تۇرىپ قالىپتى. سوندا: “روتا اتىس ونەرىن ۇيرەنىپ جاتىر, بايانداۋشى پوليترۋك ءشارىپوۆ”, – دەيدى قاسەكەڭ. گەنەرالدىڭ ءبىرى كومانديرلەرىن اتاپ بەرۋىن سۇرايدى. پوليترۋك تاقىلداتىپ ايتىپ شىعادى. “الدىڭىزدا تۇرعان ەكى گەنەرالدىڭ قايسىسى پانفيلوۆ؟” دەيدى ءبىر گەنەرال. ء“سىز بولارسىز” – دەيدى پوليترۋك. بىراق ول قاتەلەسكەن ەدى, بۇعان دەيىن پانفيلوۆتى كورمەگەن بولاتىن. “روتاڭىزدىڭ كومانديرى قايدا؟” – دەيدى گەنەرال. “مەنمىن”, – دەيدى الىستاۋ تۇرعان داۆىدوۆ. “راپورت بەرمەي, ءتارتىپ بۇزعانىڭىز ءۇشىن مەن ءسىزدى روتا كومانديرى قىزمەتىنەن بوساتامىن”, دەيدى گەنەرال. ءيا, سوعىس ءتارتىبى وسىلاي.
مايدانعا جەتكەنشە-اق قاسەكەڭ ءوزىنىڭ قاندىكويلەك جولداستارىمەن توننىڭ ىشكى باۋىنداي ارالاسىپ, جاقىنداسىپ كەتەدى. كومانديرلەرى نەگىزىنەن ورىس ازاماتتارى بولعانىمەن, اسكەري بولىمدەردىڭ ساياسي جەتەكشىلەرى قازاقتار. پولك كوميسسارى مۇحامەدياروۆ ايتقانداي, باتالون, روتالارعا الدىمەن سولار جاۋاپ بەرەدى. سونىڭ ءبىرى – قاسەكەڭنىڭ ەسكى تانىسى, ءۇشىنشى روتانىڭ پوليترۋگى مالىك عابدۋللين بۇكىل پولكتىڭ سۇيىكتى ادامىنداي. “مالىكتى مەن بالا كەزىمنەن بىلەمىن, – دەيدى قاسىم اعامىز. – موسكۆادا وقىپ ءجۇرىپ, جازدا پراكتيكا رەتىندە “سوتسياليستىك قازاقستان” گازەتىنىڭ رەداكتسياسىندا قىزمەت ىستەگەن كەزىمدە مالىكتى كۇندە كورەتىنمىن. ول “لەنينشىل جاس” گازەتىندە پيونەر بولىمىندە ىستەدى... قازىر ءۇشىنشى روتانىڭ پوليترۋگىمەن كۇن سايىن كەزدەسىپ جۇرسەك تە, ونىڭ پيونەر كەزىندەگى ءپىشىنى ەسىمنەن كەتپەيدى”.
كەيىن بۇكىل وتان سوعىسىنىڭ ايتۋلى باتىرىنا اينالعان ۆاسيلي كلوچكوۆپەن قاسەكەڭ ەتەنە جاقىن ءجۇردى, ازىلدەرى جاراسىپ, ۇنەمى ءبىرىن-ءبىرى سوزبەن قاعىستىراتىن جانە ۇنەمى جولدارى تۇيىسە بەرەتىن, كەزەكشىلىكتى بىرگە اتقاراتىن.
اتاقتى پولك كومسورگى بالتابەك جەتپىسباەۆ تا قاسىم اعامىزدىڭ ەڭ جاقىن ادامىنا اينالعان. “ۇزىن بويلى, زور دەنەلى, قارا جىگىتتىڭ كەلبەتى حيسسالاردا سۋرەتتەلەتىن باتىرلاردى ەسكە تۇسىرەدى. ەر مۇرىندى كەلەدى دەگەندەي, ونىڭ مۇرنى ۇلكەن. باتىر اڭقاۋ بولادى دەگەندەي, ونىڭ اڭقاۋلىعى, قاراپايىمدىلىعى, كىشىپەيىلدىلىگى ءا دەگەننەن كورىنىپ تۇرادى. روتادان جوعارى كولەمدەگى قىزمەتكەرلەردىڭ ءبارىن باستىق ساناپ, سەسكەنسەك تە, بالتابەكپەن ەركىن سويلەسەمىز. ء“سىز” دەپ ەمەس, “سەن” دەپ سويلەسەمىز”, – دەپ ەسكە العان كەيىن قاسەكەڭ.
قاسىم ءشارىپوۆتىڭ ەسكى تانىسىنىڭ ءبىرى باقتيار مەڭدىعازين ەدى. ول جونىندە قاسەكەڭ تالاي تەبىرەنىپ جازدى. “باقتيار ەكەۋمىز قىزىلورداداعى لەنين ينتەرناتىندا ءبىر كلاستا وقىدىق. وتە مومىن بالا ەدى. كەيىن كازپي-دە وقىدى. “سوتسياليستىك قازاقستان” گازەتىنىڭ رەداكتسياسىندا ادەبي قىزمەتكەر, كوركەم ادەبيەت باسپاسىندا رەداكتور بولدى, وسى باسپانىڭ وكىلى رەتىندە قازاندا تۇرىپ, كوپ كىتاپتار شىعاردى, عالىمجان يبراگيموۆتىڭ “تەرەڭ تامىرلارىن” قازاق تىلىنە اۋداردى”.
سول “مومىن بالا” العاشىندا سەگىزىنشى روتادا بولىمشە كومانديرى بولىپ, كەيىن اتاقتى بارلاۋشىعا اينالدى. قاسەكەڭ ول جايىندا “باقتيار باتىر” دەگەن كەرەمەت وچەرك جازدى.
وسىنداي ادامدارمەن قاسىم ءشارىپوۆ مايدانعا جەتىپ, العاشقى كۇننەن قىپ-قىزىل ءورتتىڭ ىشىنە كىرگەن. موسكۆانى قورعاۋدا پانفيلوۆ ديۆيزياسىنىڭ, ونىڭ ءبولىمدەرىنىڭ ەرلىگى كوپ جازىلدى. باۋىرجان مومىش ۇلى باتالونىنىڭ, 28 پانفيلوۆشى گۆاردياشىلاردىڭ, مالىك عابدۋلليننىڭ, تولەگەن توقتاروۆتىڭ ەرلىكتەرى اڭىزعا اينالعان. مايدان شەبىنە جەتە سالىسىمەن بىردەن سوعىسقا قاتىسقان ءۇشىنشى باتالوننىڭ سەگىزىنشى روتاسى دا ايرىقشا كوزگە تۇسكەندەردىڭ قاتارىندا بولدى. كەزىندە ول جايىندا دا جازىلدى. اسكەري ءتىلشى لەونيد ماكەەۆتىڭ “چاپاەۆشىلار موسكۆا تۇبىندە” دەگەن وچەركىندە بىلاي جازعانى بار:
ء“بىرسىپىرا ۋاقىتتان سوڭ گەنەرال پانفيلوۆ تاعى دا سۇرادى:
– ءبىزدىڭ چاپاەۆشىلاردىڭ جاعدايى قالاي؟ مەن مولچانوۆتى ايتىپ تۇرمىن. ونىڭ جۇمىسى جاقسى ما؟
– جاقسى سياقتى,– دەدى كاپروۆ. – اسىرەسە ونىڭ سەگىزىنشى روتاسى ەرەكشە قيمىلداۋدا. ولار نەمىستەردىڭ جاياۋ اسكەرلەرىن وقپەن جايراتىپ, ەندى تانكتەرمەن كۇرەسىپ جاتىر. روتا پوليترۋگى ءشارىپوۆ پەن ۆزۆود كومانديرى پريما گراناتپەن ەكى تانكىنى قيراتتى.
– بارەكەلدى! ولارعا العىس ايتىڭىز!”.
پانفيلوۆتىڭ العىسى سول كەزدە ناگرادادان كەم ەمەس ەدى.
وزدەرىنىڭ سول ەرلىگى تۋرالى قاسەكەڭ بىلاي جازعان ەدى. “...بۇل ون ساعات ەشبىر بىتپەيتىن ماڭگىلىك سياقتى كورىندى. دەگەنمەن ۋاقىت ءوتىپ كەتتى. ءبىزدىڭ روتا ۇزاق شايقاسىپ, دۇشپاننىڭ ءتورت تانكىسىن قيراتىپ, جۇزدەگەن فاشيستەردى جويدى, اقىرى ءوزىنىڭ قورعانىس شەبىن جاۋدان ساقتاپ قالدى. ءسويتىپ, ءبىز نەمىس اسكەرىنىڭ موسكۆاعا قاراي جىلجۋىن ءبىر كۇنگە توقتاتتىق. ال بۇل زور جەڭىس ەدى”.
سەگىزىنشى روتانىڭ ەرلىگى جايىندا جازۋشى الەكسەي كۋزنەتسوۆ, كوميسسار احمەتجان مۇحامەدياروۆ, مالىك عابدۋللين, الىشەر توقماعامبەتوۆ, پەتر سافرونوۆتار دا جازعان.
سول 1941 جىلدىڭ قاتال كۇزى مەن قىسى سونشالىقتى ۇزاققا سوزىلعان. ونىڭ ءاربىر كۇنى قاۋىرت بولدى. مۇزداي قارۋلانعان كۇشتى جاۋعا قاسارىسىپ قارسى تۇردى. امالسىز شەگىنۋگە تۋرا كەلدى. ءتىپتى سول شەگىنىستىڭ ءوزى جەڭىسپەن پاراپار ەدى. ولاردى ەشكىم دە شەگىندىڭدەر دەپ جازعىرعان جوق. قايتا جاۋدى ايتارلىقتاي كىدىرتتىڭدەر دەپ العىس ايتقان.
سوعىستىڭ قانشاما اۋىرتپالىعى بولعانىمەن, قۋانىشتى ساتتەرى دە جەتەرلىك. قىسىلتاياڭ شاقتا امان-ەسەن دوستارعا قوسىلۋ قانداي قۋانىش! بىردە قاسەكەڭنىڭ روتاسى بايلانىس جوقتىقتان شەگىنۋ جونىندە بۇيرىق جەتپەي, جاۋدىڭ قورشاۋىندا قالا جازداپتى. ءتىپتى سولاي بولدى-اۋ دەگەن جورامال دا بولعان ەكەن. كەش جەتكەن بۇيرىقتان كەيىن قيىن-قىستاۋ جولمەن پولكقا كەلىپ قوسىلعان ءساتىن قاسىم اعامىز تەبىرەنە باياندايدى. “انادايدا تۇرعان ءبىر توپ كىسىنىڭ ءىشىنەن مۇحامەدياروۆ كوزگە ءتۇستى. بىزگە جاساعان قامقورلىعى ءۇشىن مەن ونى جۇگىرىپ بارىپ سۇيگىم كەلدى. بىراق ءاسكەر تارتىبىندە مۇنى ىستەۋ كەلىسسىز.
زىبين مۇحامەدياروۆقا جاعدايىمىزدى باياندادى, الدىمەن وعان سالەم بەردىم دە, ونىڭ قاسىندا ك ۇلىپ تۇرعان بالتابەك پەن مالىككە قاراي بۇرىلدىم.
– سەنى قورشاۋدا ءولىپ قالدى عوي دەپ جۇرسەك, سەن اتقا ءمىنىپ, كوش باستاپ كەلدىڭ عوي, – دەپ مالىك ءازىل ايتتى.
– سەن تالاي ءولىپ, تالاي ءتىرىلگەنسىڭ, سونىڭ ءبىرى مەندە دە بولعان شىعار,– دەدىم مەن دە ازىلدەپ.
– ءاي, بۇل ولمەيدى, ءبارىمىز دە ولمەيمىز. جاۋدى جەڭىپ ءبارىمىز دە ۇيگە قايتامىز,– دەدى بالتابەك ءازىل سوزبەن جۇبانىشتى قورىتىندى شىعارىپ.
تالاي ەر موسكۆا ءۇشىن قۇربان بولدى. بىراق ولاردىڭ جاۋىنگەر سەرىكتەرى بۇرىنعىدان دا قاھارلانىپ, شىنىققان بولاتتاي جاۋعا قارسى ءتۇستى”.
بۇلاردىڭ ەرلىك ىسىنە ەل قۋانعان. سول قۋانىشتى مايدانعا رەسپۋبليكا گازەتتەرى جەتكىزىپ جاتتى. ونى دا قاسەكەڭنىڭ ءوز جازعانىنان بىلەمىز. وسى جەردە شامالى ۇزاقتاۋ ءۇزىندى كەلتىرۋگە تۋرا كەلەدى.
“...ورماندا ۇرىس جۇرگىزىپ جاتىر ەدىك, كومسورگ بالتابەك جەتپىسباەۆ ءبىر قۇشاق گازەت اكەلىپ بەردى. مەنىڭ كوزىمە “سوتسياليستىك قازاقستان” وتتاي باسىلدى. سوناۋ 1929 جىلى ينتەرناتتا جۇرگەن كەزىمدە “لەنينشىل جاس” گازەتى رەداكتسياسىنىڭ سەكرەتارى بولۋمەن قاتار “سوتسياليستىك قازاقستاننىڭ” ءتىلشىسى بولىپ, 1930-1933 جىلدارى موسكۆادا وقىپ جۇرگەن شاعىمدا ونىڭ موسكۆاداعى ارناۋلى ءتىلشىسى, جىل سايىنعى دەمالىس كەزدەرىندە ونىڭ ونەركاسىپ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى جانە شىمكەنت قورعاسىن زاۋىتىنداعى كوشپەلى باسىلىمنىڭ رەداكتورى بولعان ەدىم. بۇل گازەتتى سۇيەتىندىگىم سونشا – ول مەنىڭ ينتەرناتتان كەيىنگى ءۇيىم ءتارىزدى ەدى. ۇرىس تولاستاعاندا, ءبىز ءبىر توپ گۆاردياشىلار قوپارىلىپ قۇلاعان اعاشتىڭ ءتۇبىرىن تاسالاي وتىرىپ “سوتسياليستىك قازاقستاندى” وقۋعا كىرىستىك...
“سوتسياليستىك قازاقستاننىڭ” 20 نويابرىندەگى نومىرىندە مەنىڭ ءوز كوللەكتيۆىمە – پارتيا تاريحى ينستيتۋتىنىڭ كوللەكتيۆىنە ارنالعان حاتىم باسىلىپتى. وندا بىلاي دەلىنگەن:
“...جاۋ ءوزىنىڭ بارلىق كۇش-قۋاتىن مايداننىڭ وسى بولىگىنە توگىپ, ۇلكەن شابۋىل جاسادى. بىراق بۇل – زالىم جاۋدىڭ اقىرعى ارەكەتى, ولەر الدىندا ىقىلىق اتۋى. جاۋ ءوزىنىڭ ءسوزسىز قۇريتىنىنا كوزى جەتىپ, قانقۇمارلىعىن كۇشەيتىپ وتىر. نەمىس باسقىنشىلارىنىڭ ءبىرىن قالدىرماي جويىپ, وتانىمىزدى ازات ەتەتىن ساعات ءالى-اق كەلەدى. بۇعان سەنىمدەرىڭىز كامىل بولسىن, جولداستار! ءبىز جەڭەمىز!...”
گازەت قىزمەتكەرلەرى ماتەريالدى قالاي ءتيىمدى ورنالاستىرۋدى بىلەدى عوي. حاتتىڭ استىنا زۋرا ءشارىپوۆانىڭ ماقالاسىن باسىپتى. ودان: “گۆارديا اتاعىن العان, گەنەرال-مايور پانفيلوۆتىڭ ديۆيزياسىندا مەنىڭ كۇيەۋىم قاسىمنىڭ دا بولۋى مەنى ۇلكەن قۋانىشقا بولەدى. وتانىمىزدىڭ جۇرەگى – ايبىندى موسكۆانى قورعاۋشىلار قاتارىندا بولۋدان, قىزىل گۆارديا قاتارىندا بولۋدان ارتىق قۇرمەتتى نە بار!” دەگەن سوزدەردى وقىدىق.
گازەتتىڭ 22 نويابردەگى ءنومىرىندە ءسابيت مۇقانوۆتىڭ “گۆاردەەتس باۋىرلارعا” دەگەن ولەڭى باسىلىپتى. وندا اۆتور پانفيلوۆتى, ءمالىكتى, الىشەردى, ىقىلاستى, ءاليدى, سنەگيندى, كۋزنەتسوۆتى ماقتاي كەلىپ, ءبىر شۋماعىندا بىلاي دەيدى:
ەندى, جاۋ , جىلجىماسسىڭ سەن جاسىرىن,
جىلجيمىن دەسەڭ, ونىڭ جان اشۋىڭ.
ءشارىپوۆ, اماندىقوۆ, بەكباتىروۆ –
قيت ەتسەڭ قيعالى تۇر ءۇش قاسىمىم”.
ارينە, مۇنىڭ ءبارى قۋانىش. ءبىراق سوعىستىڭ قاشاندا قايعىلى ءساتى كوپ. كۇندەلىكتى قيىندىق ءوز الدىنا. جاقىن ادامدارىڭنان ايىرىلىپ جاتاسىڭ, جارالاناتىنىڭ دا بار.
“تاڭەرتەڭ 19 نويابر كۇنى, كوشەدە, ءدال ءۇيدىڭ تۇسىندا الەكسەي كۋزنەتسوۆپەن كەزدەستىم, – دەپ ەسكە الادى كەيىن قاسەكەڭ. – اشەيىندە شۇيىركەلەسىپ قالاتىن الەكسەي قاتۋلى قاباعىمەن جەرگە قارادى.
– مىنا قاندى كورىپ تۇرسىڭ عوي. بۇل – پانفيلوۆتىڭ قانى. فاشيستەر ءبىزدىڭ گەنەرالىمىزدى تۇندە مينامەن اتىپ ءولتىردى عوي,– دەپ جىلامسىرادى”.
پانفيلوۆ – ديۆيزيا جاۋىنگەرلەرى ءۇشىن اكەدەي بولعان ادام. ونىڭ قازاسى جۇرتتىڭ بارىنە اۋىر ءتيدى. جۇرتتىڭ ءبارى ونىڭ قانى ءۇشىن جاۋدان كەك قايتارۋعا سەرت بەرگەن.
سونداي-اق بىرگە جۇرگەن, بلينداجدا بىرگە جاتقان, جاۋ تانكىسىنە قارسى قاسقايىپ بىرگە شايقاسقان دوستارىنىڭ قازاسى دا از بولعان جوق. مىنا سوعىستا ءبارىن دە كوردى: قايسارلىقتى دا, دارمەنسىزدىكتى دە كوردى.
جانعا قاتتىراق باتاتىنى جارالانۋ ەكەن. “قاتارىمىزدا ولگەندەر, جارالانعاندار كوبەيىپ كەتتى, – دەپ جازادى قاسىم اعامىز. – چالاپوۆتان جانە ونىڭ اۆتوماتچيكتەرىنەن اتىستى كۇشەيتۋدى تالاپ ەتىپ, ءارلى-بەرلى جۇگىرىپ, ارپالىسىپ ءجۇرمىن. قاپەلىمدە مەنى سانينسترۋكتور يۆان حارچەنكو ۇستاي الدى.
– ءسىز جارالىسىز, پوليترۋك جولداس, – دەدى.
مەن تومەن قاراپ ەدىم, قاردىڭ بەتى قىپ-قىزىل قان ەكەن. ءوز قانىمدى كورگەندە, كوزىم قاراۋىتىپ, باسىم اينالىپ كەتتى”.
بۇل جاراقات قاسىم ءشارىپوۆ اعامىزدى سول 1941 جىلدىڭ قاراشاسىنىڭ اياعىندا قارۋلى جاۋىنگەر قاتارىنان شىعاردى. سوندا ول قارۋ رەتىندە قولىنا قالامىن العان.
بۇل قارۋمەن ول جەڭىسكە جەتكەنشە سوعىستى, ودان كەيىن دە جاۋىنگەرلىك قاتاردان شىققان جوق. ول اسكەري ءتىلشى, ءبىرشاما ديۆيزيالىق گازەتتەردىڭ رەداكتورى, مايداندىق “سۋۆوروۆەتس” گازەتى رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى بولدى. ول ەكى تىلدە بىردەي جازاتىن. قالام دەيتىن قارۋدى ونىڭ قالاي پايدالاناتىنىن ءبىز جاقسى بىلەمىز. قازاق ءباسپاسوزىنىڭ گەنەرالى بولعانىن دا كوزىمىز كورگەن, كۋا بولعانبىز.
ماماديار جاقىپ.
سۋرەتتە: مايدانگەر جۋرناليستەر كاپيتان قاسىم ءشارىپوۆ اعا لەيتەنانتتار جەكەن جۇماحانوۆ, ديقانباي قوسانوۆپەن بىرگە, 1943 جىل.
گۆارديا پولكوۆنيگى
ءوزى ولسە دە ارتىندا وشپەس ءىز قالدىرعان سوعىس ارداگەرى عاليحان ماقانوۆ تۋرالى ۇزىك سىر
تابيعات زاڭدىلىعى بۇگىنگى ۇرپاققا تاۋەلسىزدىگىمىزدى تارتۋ ەتىپ, ونى ابىرويلى اتقارۋعا مىندەت ەتسە, سوناۋ قىرقىنشى جىلدارداعى جاس جىگىتتەر مەن قىزداردىڭ الدىندا تابان استىنان تاپ كەلگەن قاندى قىرعىننان ەلىمىزدى ساقتاپ قالۋ پارىزى تۇردى. بۇكىل كەڭەس ەلى عانا ەمەس, جالپى ادال نيەتتى ادامزات بالاسىنىڭ باسىنا تۇسكەن الاپات سوعىس – قاسىرەتتى ءحالدى قازاق حالقى قايىسپاي كوتەرىسە ءبىلدى. ۇلى وتان سوعىسىندا ءوز تاريحىندا بۇرىننان قالىپتاسقان, قانىنا سىڭگەن باتىرلىق, ەرلىك قاسيەتتى وسى جولى دا ابىرويمەن اقتاپ شىقتى. وعان سول قاندى مايداندا جان بەرىپ, قان توككەن جۇزدەگەن, مىڭداعان باتىرلاردىڭ بۇل كۇندە شەرلى شەجىرەگە اينالعان وشپەس ىزدەرى ايقىن دالەل بولا الادى. ءبىزدىڭ البەتتە, سول ءبىر قاسىرەتتى قىرعىندا اتاعى شىعىپ, اتى بەلگىلى بولعان باتىرلاردى عانا اسپەتتەپ, كوپ اسا سول توڭىرەكتى اينالشىقتاپ قالا بەرەتىنىمىز بار. بۇل باس-اياعى بەس جىلدا, قاسىم امانجولوۆ ايتقانداي “كۇركىرەگەن كۇندەي” وتە شىققان وتپەلى سوعىس بولعانمەن, ونىڭ تاريحي زارداپتارىن زەرتتەۋ تالاي عاسىردىڭ ەنشىسىنە ەنەرى حاق. مىنە, سول زارداپتى كەزەڭ مەن بۇگىنگى كۇننىڭ اراسىن الپىس بەس جىل ءبولىپ تۇرسا دا, ونىڭ اشىلماعان سىرلارى مەن قىرلارى ساعات سايىن اشىلىپ, ايقىندالىپ جاتقانداي. تالاي بەلگىسىز باتىرلاردىڭ ەسىمدەرى انىقتالىپ, ولاردىڭ ەرلىك ىستەرىنىڭ ىزدەرى بەدەرلەنىپ جاتىر. ءتىپتى ولاردىڭ قاي جەردە, قاي مايداندا جان بەرىپ, قان توككەندىگىن تاپ باسىپ تانىتاتىن بۇلتارتپاس دەرەكتەر كۇن سايىن انداعايلاپ الدىمىزدان شىعادى. سونىڭ ءبارى دە وتكەن قاسىرەتتى كەزەڭنىڭ تاريح قويناۋىنا تەرەڭ بويلاپ, ءالى دە ايعاقتاۋدى كۇتىپ جاتقان ىزدەنىستەردى بۇگىنگى تاڭدا ىزگىلەندىرە ءتۇسۋ قاجەتتىگىن تۋىنداتادى. قازىر ارامىزدا ءتىرى جۇرگەن قاداۋ-قاداۋ قاھارماندى عانا اسپەتتەۋدەن ءارى اسا الماي, كوزىمىزدىڭ الدىنداعىنى عانا كورىپ, تەرەڭگە بويلاماي بويكۇيەزدىك تانىتساق, وتان ءۇشىن وت كەشكەن اسىلدارىمىزدىڭ ارۋاعىنا قيانات جاساعان بولىپ شىعار ەدىك. بۇل ارادا وتكەن كەڭەس وكىمەتىنىڭ “ەشكىم دە ەشقاشان ۇمىت بولمايدى” دەگەن ۇراندى ءسوزى ەسكە تۇسەدى. تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن, كەڭەس وكىمەتىنىڭ كەيبىر كەلەلى داستۇرلەرىنە قىرىن قاراپ, وعان كولەڭكە تۇسىرۋشىلەر دە بولماي قالعان جوق. قازىر بۇل كەلەڭسىز كورىنىستەردىڭ تىم اسىرا سىلتەۋ بولعانىنا بىرتە-بىرتە كوزىمىز جەتىپ كەلەدى. ءبىز قازاق ەلى ەمەس, كەڭەس وكىمەتىن قورعادىق دەگەندەي ماعىناسىز پىكىرلەر دە قىلاڭ بەرىپ قالىپ جاتادى. ال, شىن مانىندە, ءاربىر قازاق جاۋىنگەرىنىڭ جۇرەگىندە, ءوزىنىڭ وتباسى, قارا شاڭىراعى, ۇرپاعىن قورعاۋ مىندەتىمەن بىرگە, سول كەزدەگى ءبىر تۇتاس مەملەكەتىنىڭ اماندىعىن ساقتاۋ پارىزى بولعاندىعىن ەشقاشان ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. ۇلى وتان سوعىسىنداعى قازاق جاۋىنگەرلەرىنىڭ جانكەشتى ەرەسەن ەرلىگىن, سول كەزدە دە, ءتىپتى قازىرگە دەيىن ايتىپ تاۋىسا الماي كەلە جاتقان تەرەڭ تاريح ەكەنىن مويىنداۋىمىز كەرەك. ال, شىن مانىسىنە كەلگەندە, وتان قورعاۋعا قاتىسقان ءاربىر جاۋىنگەردىڭ وزىنە ءتان ەرلىگى, وزىنە ءتان تاريحى بار. ءبىز سونىڭ بىردە-بىرەۋىنىڭ ەڭبەگىن ەلەۋسىز قالدىرماي, بۇگىنگى ۇرپاق زەردەسىنە سىڭىرە ءبىلۋىمىز قاجەت. ۇلى وتان سوعىسىنا باسىنان اياعىنا دەيىن قاتىسىپ, قان مايداننىڭ قىم-قۋىت قيامەتتى كەزەڭدەرىنىڭ بارشاسىن باستان كەشىرگەن, ودان كەيىنگى بەيبىت ومىردە دە ونەگەلى قىزمەت ەتكەن, بۇل كۇندە ارامىزدا جوق بولسا دا, بۇكىل ەلىمىز مەرەكەلەپ جاتقان جەڭىس تويىندا وسىنداي جانداردىڭ ەسىمىن ەلەپ, ەسكەرىپ, بۇگىنگى ۇرپاققا ۇلگى ەتۋ ءبىزدىڭ مىندەتىمىز ەكەنىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. سولاردىڭ ءبىرى ۇلى وتان سوعىسىنداعى ۇلكەن ەرلىك ماراپاتىنىڭ بەلگىسى “قىزىل جۇلدىز” وردەنىنىڭ بىرەۋى عانا ەمەس, ەكەۋىنە بىردەي يە بولعان, ونىڭ سىرتىندا “جاۋىنگەرلىك ەرلىگى ءۇشىن”, “1941 -1945 جىلدارداعى گەرمانيادان ازات ەتۋ”, سونداي-اق, “وتان قورعاۋداعى قالتقىسىز قىزمەتى ءۇشىن”, قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ مەدالدارىن, تاعى باسقا اسكەري شەندەرگە قول جەتكىزگەن اسىل ازامات, گۆارديا پولكوۆنيگى عاليحان ماقانوۆ تۋرالى ايتپاي كەتۋگە استە بولمايدى. عاليحان ماقانوۆ 1920 جىلدىڭ 5 جەلتوقسانىندا بۇرىنعى تورعاي وبلىسى (قازىرگى قوستاناي) جانگەلدين اۋدانىنىڭ “بەستاۋ” ەلدى مەكەنىندە دۇنيەگە كەلگەن. ونىڭ جاستىق, بوزبالا شاعى وسى كۇنگى ء“شيلى” وڭىرىندە ءوتتى. سول جەردە وقىپ, ءبىلىم الىپ, ات ارقاسىنا ءمىندى. وسى ورايدا عاليحاننىڭ اكەسى بەردىعۇلوۆ ماقاننىڭ دا ءومىر تاعدىرىن تىلگە تيەك ەتە كەتۋ ارتىق بولماس. ونىڭ اكەسى مال باققان شارۋا بولا تۇرسا دا, 1930 جىلداردان باستالعان تورعاي دالاسىنداعى قولدان جاسالعان اشارشىلىققا ارا تۇرىپ, بارىنشا كۇرەسە بىلگەن قايراتكەر. سول كەزدەگى “اسىرا سىلتەۋ بولماسىن, اشا تۇياق قالماسىن” دەگەن كەڭەس وكىمەتىنىڭ سولاقاي ساياساتىنا قارسى تۇرىپ, قولدا بار مالىن بەلسەندىلەردىڭ ايداۋىنا كونبەي, جارلى-جاقىبايلارعا ءبولىپ بەرگەن. جانە سول ءوزىنىڭ ماڭداي تەرىمەن اسىراپ-باققان مالىن سىرتقا شىعارماي, ساقتاپ قالۋعا كۇش-قايرات جۇمساعان, جۇرتشىلىقتى سوعان جۇمىلدىرعان. وسى ادال قارەكەتى ءۇشىن ول كەڭەس بەلسەندىلەرىنىڭ قولىنا ءتۇسىپ, ايىپتى سانالىپ, اقىرى اباقتىدا كوز جۇمعان. ءبىز كوبىنەسە, ۇلى وتان سوعىسى قاھارماندارىنا عانا قۇرمەتپەن قاراپ, ەل باسىنان وتكەن نەبىر ناۋبەتتەردىڭ ءبارى, اسىرەسە, اشارشىلىق جىلدارىندا بەلسەندىلەرگە قارسى شىعىپ, ەرلىك كورسەتكەندەردىڭ ەسىمىن ەسكەرۋسىز قالدىرىپ جاتامىز. جالپى, ەل ءۇشىن, جەر ءۇشىن, تۋعان وتان ءۇشىن قۇربان بولعان قاي ازاماتتىڭ دا ەرلىك ءىسىن ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك. بۇل ءبىزدىڭ بولاشاق ۇرپاققا دەگەن ۇلگى-ونەگەمىزدىڭ, ىزگى ءىسىمىزدىڭ جارقىن دالەلى بولۋى قاجەت. بالالىقتىڭ قيىن-قىستاۋ كەزەڭدەرىن ارتقا تاستاپ, جالپىعا بىردەي جەتىجىلدىقتى ءوزىنىڭ تۋعان توپىراعىندا تامامداعان عاليحاننىڭ اقتوبە پەدۋچيليششەسىنە تۇسۋگە مۇمكىندىگى تۋدى. اقتوبە تورعايمەن شەكارالاس, وبلىس, اۋدانى بولەك دەمەسەڭ ەل-جۇرتى, اۋىل ايماعى ءبىر-ءبىرىمەن قۇرداي قاتىناسىپ جاتاتىن جالپاق ەل. سول سەبەپتى, كونە تورعاي جۇرتىنان اقتوبەگە بارىپ, ءبىلىم الۋشىلار لەگى ءبىر تولاستامايتىن. تۇپكى نەگىزىن قىزدار گيمنازياسى ەتىپ, ىبىراي التىنسارين قالاعان بۇل وقۋ ورنى – كەڭەس كەزىندە مۇعالىمدەر دايىندايتىن ءبىردەن-ءبىر ۋچيليششەگە اينالعان بولاتىن. بۇل وقۋ ورنىنا تورعاي, قوستاناي, سونداي-اق, سىر بويىنان, ءتىپتى ىرگەدەگى ورىنبور ولكەسىنىڭ قازاقتارى كوپتەپ تارتىلاتىن. وسى وقۋ ورنىن ويداعىداي بىتىرگەن عاليحان 1940 جىلى اقتوبە وبلىسىنىڭ ىرعىز اۋدانىنداعى ۇزىنكول مەكتەبىنە وقىتۋشىلىققا جىبەرىلەدى. بۇل مەكتەپتە ماتەماتيكا, فيزيكا پانىنەن ءدارىس بەرە ءجۇرىپ, كوپ كەشىكپەي, وقۋ ءىسى جونىندەگى مەڭگەرۋشىلىك مىندەتىن اتقارادى. عاليحان ماقان ۇلى كەڭەس ارمياسى قاتارىنا قىرقىنشى جىلدىڭ اياعىنا تامان تۋرا وسى ارادان اتتانادى. بۇل ءالى قاندى قىرعىننىڭ باستالماعان كەزى بولاتىن. قيىر شىعىستا وتان الدىندا ابىرويلى مىندەتىن بەيبىت كۇندە امان-ەسەن اتقارىپ جاتقان عاليحان اعا گەرمانيانىڭ ەلىمىزگە توتەننەن جاساعان شابۋىلىن قاتارداعى جاۋىنگەر بولىپ جۇرگەن جەرىندە ەستيدى. مىنە, وسى ساتتەن باستاپ, جاس جاۋىنگەردىڭ ءومىرى ءوز قاتارلاستارىمەن بىرگە كۇرت ءوزگەرىسكە تاپ كەلەدى. بارلىق جاعىنان اسكەري دايىندىقتان ءوتكەن جاس جاۋىنگەر ءبىردەن قان مايداننىڭ العى شەبىنە اتتانادى. عاليحاننىڭ مايدان شەبىندە جۇرگەندە, ءوز قاتارلاستارىنان اسكەري وقۋ-ءبىلىمگە ايىرىقشا العىرلىعى بايقالىپ, ول 1943 جىلى موسكۆانىڭ كراسين اتىنداعى مينومەتشى-ارتيللەريستەر دايارلايتىن ءبىرىنشى گۆارديا ۋچيليششەسىنە وقۋعا جىبەرىلەدى. ول بۇل وقۋ ورنىندا ايگىلى “كاتيۋشاعا” قاتىستى ماماندىقتى يگەرەدى. وقۋ ورنىن ۇزدىك ءبىتىرگەن ول, بىردەن كارەل-فين اۆتونوميالىق رەسپۋبليكاسىن ازات ەتۋ مايدانىنا اتتانادى. بۇدان كەيىن, ۇلان-اسىر مايدان دالاسىنىڭ ءار قيىرىندا قاندى شايقاستارعا قاتىسادى. ءتىپتى جاپون سوعىسىندا دا كوزگە تۇسەر ەرلىكتەر جاسايدى. سونىڭ بارىندە دە ول اسكەري ماراپاتتارعا يە بولىپ, ابىروي بيىگىنەن كورىنەدى. بىلىكتى مامان, ىسكەر باسشىنى وتان سوعىسى اياقتالسا دا بىردەن بوساتىپ جىبەرمەيدى. ول جەڭىس مەرەكەسىن ءوزى باسقاراتىن بولىمشە جاۋىنگەرلەرىمەن بىرگە 1945 جىلدىڭ 22 ماۋسىمىندا قىزىل الاڭدا وتكىزەدى. وسى مەرەيلى مەرەكە وتىسىمەن عاليحان ماقانوۆ باسقاراتىن اسكەري بولىمشەسىن تۇتاسىمەن كەلىسىم-شارت بويىنشا قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ پورت-ارتۋر اۋدانىنا جىبەرەدى. مۇنداعى ارنايى تاپسىرمالاردى ابىرويلى اتقارعان ول ءارتۇرلى ماراپاتتارعا يە بولىپ, ءوزىنىڭ 20 جىلدىق اسكەري ءومىر جولىن ابىرويلى ءتامامداپ, تۋعان جەرى قازاقستانعا ورالۋىنا مۇمكىندىك الادى. وسى ورايدا ونىڭ مايدان دالاسىنان باستالعان تىنىمسىز ءومىر جولىنىڭ كەيبىر كەزەڭدەرىنە نازار اۋدارا كەتكەندى ءجون كوردىك. ول ءوزىنىڭ ەڭ جوعارى اسكەري شەنى – گۆارديا پولكوۆنيگى اتاعىنا “كاتيۋشا” دەپ اتالاتىن رەاكتيۆتى ارتيللەريانى ابىرويلى باسقارىپ, جەتەكشىلىك جاساعانى ءۇشىن جەتكەن ەدى. قان مايداندا, ارپالىس ساتتەردىڭ وزىندە جاۋىنگەرلەردىڭ رۋحىن كوتەرۋ ماقساتىندا ۇلت ەرەكشەلىگى ەسكەرىلىپ, كەيبىر جاۋاپتى قىزمەتكەر, جوعارى شەندىلەردىڭ ءوزىنىڭ انا تىلىندە انت قابىلداۋ ءداستۇرى قاجەت بولعانىندا, سونداي انتتىڭ ءماتىنىن اۋدارۋعا اتسالىسقانىن ايتىپ وتىرۋشى ەدى عالەكەڭ. ونىڭ مايدان دالاسىندا سىڭىرگەن وراسان زور ەڭبەگى ءوزىنىڭ كوزى تىرىسىندە ۇنەمى ەسكەرىلىپ, ءار تاراپتا ۇلكەن ۇجىمداردا كەڭ كولەمدە اتالىپ ءوتىلىپ وتىردى. قان مايداننان تۋعان ەلىنە امان-ەسەن ورالعان عاليحان ماقانوۆ جاي قاراپ جاتپاي بەيبىت ءومىردىڭ قات-قابات تىرلىگىنە بىردەن ارالاسىپ كەتتى. 1961 جىلدان باستاپ ول قازاق كسر اۆتوموبيل كولىگى مينيسترلىگىنىڭ ورتالىق اپپاراتىنا جاۋاپتى قىزمەتكە قابىلداندى. الدىمەن جولاۋشىلار تاسىمالى باسقارماسىنىڭ اعا تەكسەرۋشىسى, سوڭىنان باستىعى بولىپ, باقىلاۋ-تەكسەرۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى رەتىندە, ۇجىمدا باسقارما باسشىسى دارەجەسىنە كوتەرىلسە, 1974 جىلى عاليحان ماقانوۆ اۆتوموبيل كولىگى مينيسترلىگىنىڭ وقۋ ورىندارى باسقارماسىنىڭ باستىعى بولىپ بەكىدى. وسىناۋ ابىرويلى جۇمىستى ول ۇزاق جىلدار بويى قالتقىسىز باسقارىپ, قازىرگى كولىك مينيسترلىگى جۇيەسىندە ساپالى كادرلار دايىنداۋعا ايانباي اتسالىستى. كەڭەس وكىمەتى كەزىندە, رەسپۋبليكانىڭ اۆتوموبيل مينيسترلىگى جۇيەسىندە ەتكەن ەڭبەگى ەلەۋسىز قالعان جوق. بۇل سالادا دا ول تالاي-تالاي ابىروي بيىگىنە كوتەرىلىپ, تاعىلىمدى تارلان رەتىندە تانىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە, كەڭەس وكىمەتى كەزىندەگى ەڭبەك ادامدارىنا دەگەن زور قۇرمەتكە يە بولىپ, ول رەسپۋبليكالىق دەربەس زەينەتكەر دارەجەسىنە جەتتى. بالا-شاعا, وتباسىنىڭ ورتاسىندا جارى انۋارمەن باقىتتى ءومىر ءسۇردى. بۇل كۇندە عاليحاننىڭ ۇلكەن قىزى – دينا الماتىدا تۇرادى. جەكە كاسىپكەر. ودان كەيىنگى قىزى ءاسيا – مال شارۋاشىلىعىنىڭ مامانى. الماتىداعى اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنىڭ زووتەحنيكالىق-مالدارىگەرلىك فاكۋلتەتىن تامامداعان. عىلىم كانديداتى. ءوزى تاربيەلەپ وسىرگەن نەمەرەسى جانىبەك تە قازىر جىگىت بولىپ, جوعارى وقۋ ورنىن ءبىتىرىپ, تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە ورەلى ۇلەس قوسىپ ءجۇر. سوعىس, ەڭبەك ارداگەرى عاليحان ماقانوۆتىڭ ءوزى دۇنيەدەن وتسە دە, ونىڭ قاھارلى جىلدار مەن بەيبىت كەزەڭدەگى ەرەن ەڭبەگىنىڭ ءىزى ءبۇتىن ءبىر ۇرپاققا ۇلگى بولارداي وتكەن تاريحتىڭ وشپەس تاڭباسىنداي بولاشاق جىلدارمەن بىرگە جاساي بەرمەك. سەرىك تۇرعىنبەك ۇلى. مەرەكەلىك مەدالدار يەلەرىن تاپتى ۇلى جەڭىستىڭ 65 جىلدىق مەرەيتويى جاقىنداعان سايىن وعان ارنالعان ءىس-شارالار ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماقتارىندا وتكىزىلىپ جاتقانى بەلگىلى. بۇل اكتسيادان ورتا مەكتەپتەرىمىز دە قالىس قالماي, جاس ۇرپاقتى وتانشىلدىق رۋحتا تاربيەلەۋ ماقساتىندا ءبىرشاما اۋقىمدى شارالار اتقارىپ جاتىر. سولاردىڭ ءبىرى – استاناداعى №37 سىرباي ماۋلەنوۆ اتىنداعى ورتا مەكتەپتە وتكەن ەلباسى جارلىعىمەن بەكىتىلگەن ۇلى جەڭىستىڭ 65 جىلدىق مەرەكەلىك مەدالىن تاپسىرۋعا ارنالعان ادەبي-سازدى كەش. مۇندا مەكتەپ ديرەكتورى بازىل احمەتوۆ 50-گە جۋىق ەلوردالىق سوعىس جانە ەڭبەك ارداگەرىنە مەرەكەلىك مەدالداردى سالتاناتتى تۇردە تابىس ەتتى. اتالعان مەكتەپتىڭ ۇستازدارى مەن وقۋشىلارىنىڭ تىكەلەي اتسالىسۋلارىمەن ەلورداداعى بىرقاتار سوعىس جانە ەڭبەك ارداگەرلەرىنىڭ باسىن قوسىپ, كونتسەرت وتكىزۋى اتا-اجەلەردىڭ كوڭىلىن ءبىر سەرپىلتىپ تاستادى. ميلليونداعان بوزداقتاردىڭ ءومىرىن قيعان كەشەگى سۇراپىل سوعىستىڭ ەستە قالعان ەستەلىكتەرىنەن سىر شەرتكەن قارت مايدانگەرلەر قابەن وسپان ۇلى مەن كوپەي ساتباەۆ كەشەگى قاندى قىرعىن سوعىستىڭ جىلدارى كەلمەسكە كەتسىن, ەلىمىز قاشاندا تىنىش بولعاي, كەيىنگى ۇرپاق سوعىس دەگەندى بىلمەسىن دەگەن اق تىلەگىن جەتكىزدى. ارداگەرلەرگە ارنالىپ دايىندالعان مۇنداي ءىس-شارالار بەلگىلى ءبىر مەرەكەلەرمەن عانا شەكتەلىپ قالماي, اعا ۇرپاقتىڭ ەرلىكتەرى مەن قاجىرلى ىستەرىن وقۋشىلاردىڭ بويىندا وتانعا دەگەن پاتريوتتىق سەزىم تاربيەلەۋدە ۇلگى رەتىندە كورسەتۋدىڭ ماڭىزى زور دەپ ەسەپتەيمىن. كۇن وتكەن سايىن قاتارى سيرەپ كەلە جاتقان اتا-اجەلەردىڭ ءار سوزىنەن عيبرات الىپ, ونەگە ۇيرەنۋدىڭ وقۋشىلار ءۇشىن پايداسى زور. ءبىز مۇنى ۇنەمى نازاردا ۇستايتىن بولامىز, دەيدى مەكتەپ ديرەكتورى بازىل احمەتوۆ. ءابدىراحمان قىدىربەك. استانا.
