بۇل ورايدا ۇلتتىق يادرولىق ورتالىعىنىڭ اتوم ەنەرگيا ينستيتۋتى فيليالى ديرەكتورىنىڭ ماتەريالتانۋ زەرتتەۋلەرى جونىندەگى ورىنباسارى ەربولات قويانباەۆتى اڭگىمەگە تارتىپ, بازالىق قۋات كوزدەرىن ارتتىرۋعا قاتىستى تىڭ مالىمەتتەرگە قانىقتىق.
رەاكتوردى تاڭداۋدا مۇقياتتىلىق قاجەت
– جۋىردا مەملەكەت باسشىسى حالىققا ارناعان جولداۋىندا ۇكىمەت پەن «سامۇرىق-قازىنا» ۇلتتىق ءال-اۋقات قورىنا ءبىر جىلدىڭ ىشىندە اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋدىڭ جولدارىن قاراستىرىپ, ناقتى ۇسىنىستاردى ازىرلەۋدى تاپسىرعان ەدى. ەربولات تايتولەۋ ۇلى, بۇل باعىتتا بىرىنشىدەن قانداي ماسەلەلەرگە كوڭىل ءبولۋ قاجەت؟
– اتوم ستانساسىن سالماس بۇرىن تابيعي جانە تەحنوگەندى پروتسەستەردى, قۇبىلىستار مەن فاكتورلاردى ەسكەرىپ, ونىڭ قاۋىپسىز پايدالانىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ورنالاساتىن اۋدانى مەن الاڭى انىقتالۋى ءتيىس. سونداي-اق قازىرگى قاۋىپسىزدىك جانە ەكونوميكالىق تيىمدىلىك تالاپتارىنا سايكەس كەلەتىن رەاكتورلىق تەحنولوگيانى تاڭداۋ ماسەلەسى دە اسا مۇقياتتىلىقتى قاجەت ەتەدى. رەاكتورلىق تەحنولوگيانىڭ ورنالاساتىن اۋدانىن تاڭداۋ ىسىندە وڭىرلەردىڭ دامىتۋ پەرسپەكتيۆالارى جانە قولدانىستان شىعارىلاتىن ەنەرگيا قۋاتتارىنىڭ الماستىرىلۋى ەسكەرىلىپ, بۇل ەلىمىزدەگى ەنەرگەتيكالىق قۋاتتار تەڭگەرىمىنە جاسالاتىن تالداۋ نەگىزىندە جۇرگىزىلۋى ءتيىس. بۇل ورايدا اتوم ستانساسىن ەلەكتر جۇكتەمەلەرىنىڭ ورتا تۇسىنا ورنالاستىرعان ءتيىمدى ەكەنىن ايتا كەتكەن ورىندى. سونىمەن بىرگە ستانسا توقتاتىلعان كەزدە رەزەرۆتى ەنەرگەتيكانىڭ مۇمكىندىكتەرىن ۇمىتپاۋ قاجەت. بۇدان بولەك, اەس-ءتىڭ قۇرىلىس دايىندىعىنا رەتتەۋشىلىك جانە زاڭنامالىق بازا تۇرعىسىنان قاراپ, ۇلتتىق اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋعا قاجەتتى جوعارى بىلىكتى مامانداردى دايارلاۋعا ءجىتى ءمان بەرگەن ابزال.
ينفراقۇرىلىمنىڭ تالاپقا ساي بولۋى ماڭىزدى
– رەسمي مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, قازاقستاندا ەلەكتر جەلىلەرىنىڭ ورتاشا توزۋى شامامەن 60%-دى (بىرنەشە وڭىردە ەلەكتر جەلىلەرىنىڭ توزۋ دەڭگەيى 70%-دان اسادى. اسىرەسە كۇردەلى جاعداي شىعىس قازاقستاندا – 81%, باتىس قازاقستاندا – 80%, سونداي-اق قوستاناي وبلىسىندا 74% دەڭگەيىندە بايقالادى) قۇرايدى. وسى رەتتە اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالماس بۇرىن, اۋەلى قاجەتتى ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا نازار اۋدارعان دۇرىس ەمەس پە دەگەن ساۋال تۋىندايدى. بۇعان قانداي وي قوساسىز؟
– ەلىمىزدەگى ەلەكتر جەلىلەرىنىڭ توزۋى شارتتى اتوم ستانساسىنىڭ قۇرىلىسى تۇرعىسىنان عانا ەمەس, تۇتاستاي قازىرگى ەنەرگيا ءوندىرۋشى ستانسالار ءۇشىن دە وزەكتى ماسەلە. البەتتە, اەس-ءتىڭ ەرەكشەلىگىنە بايلانىستى ينفراقۇرىلىمنىڭ تالاپقا ساي بولۋى ايرىقشا ماڭىزدى. ويتكەنى بۇل ەنەرگەتيكالىق گەنەراتسيا قۇرىلىمىنداعى بازالىق قۋات كوزى سانالعاندىقتان, ستانسادا وندىرىلەتىن ەلەكتر ەنەرگياسى تۇتىنۋشىلارعا ۇزدىكسىز ءارى سەنىمدى جەتكىزىلۋى ءتيىس. بۇعان قوسا رەاكتور توقتاتىلعاندا نەمەسە ەلەكتر جەلىسىندەگى اپاتقا بايلانىستى قاجەتتى ەنەرگيانىڭ بەرىلۋى شەكتەلسە, رەزەرۆتەگى قۋات كوزى دەرەۋ ىسكە قوسىلۋى قاجەت. سوندىقتان ەلىمىزدىڭ ەنەرگەتيكالىق جۇيەسىنىڭ ۇزدىكسىز جۇمىس ىستەۋ مۇمكىندىگى اەس سالۋداعى ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى.
بىراق تا اەس-ءتى سالۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانعان كۇننىڭ وزىندە ونى ىسكە اسىرۋ پروتسەسى ون جىلعا دەيىن سوزىلۋى مۇمكىن. ونىڭ ىشىندە ءتيىستى ىزدەستىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ, جوبانى ازىرلەۋ, قۇرىلىس جانە باسقا دا كەزەڭدەردى قامتيتىن جۇمىستار بار. وسى ۋاقىت, قاجەتتى قارجىلاندىرۋ بولعان جاعدايدا, ەسكىرگەن ەنەرگيا جەلىلەرىنىڭ پروبلەماسىن شەشۋگە, سونداي-اق بولاشاق اەس-كە ارنالعان قوسىمشا جەلىلەردى تارتۋعا جەتكىلىكتى دەسەك تە بولادى.
سۋ كوزىنىڭ بولۋى نەگىزگى تالاپتىڭ ءبىرى
– اتوم ەلەكتر ستانساسى قالىپتى جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن ۇلكەن كولەمدەگى سۋدىڭ قاجەت ەكەنى بەلگىلى. وسى ورايدا شارتتى اەس ەلىمىزدىڭ قاي وڭىرىندە ورنالاسقانى ءتيىمدى؟
– اەس-ءتىڭ جىلدىق سۋ قاجەتتىلىگى شامامەن 80 ملن تەكشە مەترگە دەيىن باعالانادى. بۇل كولەم قازاقستانداعى ءىرى وزەندەر مەن سۋ قويمالارىنىڭ اعىندارىمەن وڭاي قامتاماسىز ەتىلۋى مۇمكىن. ەگەر دە وسى ەنەرگەتيكالىق نىسان شىعىس قازاقستاندا سالىنعان جاعدايدا ونى سۋمەن جابدىقتاۋ ماسەلەسىن ەرتىس وزەنىنىڭ اعىنىمەن شەشۋگە بولادى. ونىڭ جىلدىق نورماسى شامامەن – 22 ملرد تەكشە مەتر. اتوم ستانساسىنىڭ بولاشاق ورنى رەتىندە ۇلكەن كەنتى (الماتى وبلىسى) تاڭدالسا, وندا ەلدى مەكەنگە تاياۋ جاتقان بالقاش كولىنىڭ كولەمى 105 ملرد تەكشە مەتر سۋدان تۇراتىنىن ايتا كەتكەن ءجون. كولدى اعىنمەن قامتيتىن نەگىزگى قاينار كوزى ىلە وزەنى ەكەنىن ەسكەرسەك, ونىڭ جىلدىق نورماسى شامامەن 12,3 ملرد تەكشە مەترگە تەڭ. ناتيجەسىندە, اەس-ءتىڭ جىلدىق سۋ قاجەتتىلىگى ەرتىس جانە ىلە سىندى وزەندەردىڭ جىلدىق نورماسى 0,4-0,65% ارالىعىندا بولادى. ءسوز ورايى كەلگەندە ايتا كەتەيىن, اتالعان ەنەرگەتيكالىق نىساننىڭ جانىندا سۋ كوزىنىڭ بولۋى بولاشاق ستانسانىڭ ورنالاساتىن اۋدانىن تاڭداۋ كەزىندەگى نەگىزگى تالاپتاردىڭ ءبىرى سانالادى. دەسە دە تۇپكىلىكتى تاڭداۋ, ىقتيمال اۋداننىڭ اەس قۇرىلىسىنىڭ بارلىق تالابىنا ساي كەلگەندە جاسالادى.
رەاكتورلاردىڭ كەڭ اۋقىمدى ءتۇرى ۇسىنىلعان
– الەمدە قازاقستاننىڭ ەنەرگەتيكالىق قاجەتتىلىگىن وتەي الاتىن رەاكتور بار ما؟ تۇتاستاي العاندا, ەلىمىزدىڭ سۇرانىسىنا ساي قانشا مەگاۆاتتىق رەاكتور قاجەت؟
– بۇگىندە الەمدىك رەاكتورلىق تەحنولوگيالار نارىعىندا زاماناۋي قاۋىپسىزدىك جۇيەلەرىمەن جابدىقتالعان 3 جانە 3+ بۋىنىنداعى رەاكتورلاردىڭ بىرقاتار جوباسى ۇسىنىلعان. ونىڭ قاتارىندا «روساتوم» كورپوراتسياسىنىڭ ۆۆەر-1200, فرانتسيا مەن جاپونيانىڭ بىرلەسىپ شىعارعان ATMEA1 رەاكتورىنىڭ جوباسى, قىتايدىڭ HPR-1000 جوباسى, وڭتۇستىك كورەيانىڭ APR-1400 جوباسى, سونداي-اق امەريكالىقتار مەن جاپوندىقتاردىڭ AP-1000 جوباسى بار.
سونىمەن قاتار الەمدە قۋاتى 50-دەن 300 مەگاۆاتقا دەيىنگى شاعىن مودۋلدىك رەاكتورلاردىڭ تەحنولوگيالارى دا دامىپ جاتىر. دەمەك نارىقتا رەاكتورلاردىڭ كەڭ اۋقىمدى ءتۇرى ۇسىنىلعان. قازاقستان ءۇشىن رەاكتورلىق تەحنولوگيانى تاڭداۋ كريتەريلەرىنىڭ ءبىرى – ونىڭ رەفەرەنتتىلىگى. بىلايشا ايتقاندا, ۋاقىتپەن تەكسەرىلگەن, قاۋىپسىزدىگى پراكتيكادا دالەلدەنگەن تەحنولوگيالارمەن سالىنعان, قولدانىستا بار اەس تاڭداۋ قاجەت. وكىنىشكە قاراي, شاعىن ءمودۋلدى رەاكتورلار ەندى عانا دامىپ كەلە جاتقاندىقتان تومەن كولەمدى قۋات دياپازونىنداعى رەفەرەنتتى بلوكتار جوق دەسەك تە بولادى. قازاقستاننىڭ ەنەرگەتيكالىق قاجەتتىلىكتەرىن وتەي الاتىن رەاكتوردى تاڭداۋ ءىسى ەلىمىزدىڭ ەنەرگەتيكالىق تەڭگەرىمىنە جاسالاتىن تالداۋ ناتيجەسىنە بايلانىستى. Energy System Researches-ءتىڭ باعالاۋىنا سۇيەنسەك, رەاليستىك ستسەناري بويىنشا 2030 جىلعا قاراي ەلەكتر تۇتىنۋ دەڭگەيى ارتىپ, اەس-ءتىڭ ەڭ تومەنگى قۋات كولەمى 1,2 گيگاۆاتت شاماسىندا قالىپتاسادى. بۇل سۇرانىس جوعارى قۋاتتى اەس-ءتىڭ ءبىر بلوگىنىڭ سالىنۋىمەن جابىلادى. ال جەس قوندىرعىلارىنىڭ قوسىمشا ىستەن شىعارىلۋىنا قاتىستى ىقتيمال تاۋەكەلدەردى ەسكەرسەك, 2030 جىلعا قاراي اەس-ءتىڭ قۋاتى 2,7 گيگاۆاتت مولشەرىندە قالىپتاسۋى مۇمكىن. ياعني بۇل ەكى بلوكتان تۇراتىن ستانسانى سالۋدى تالاپ ەتەتىنىن اڭعارتادى.
ەلىمىز اتوم ەنەرگەتيكاسىنا تولىق كوشكەن جاعدايدا بولاشاقتاعى تۇتىنۋ كولەمىنىڭ ءوسىمىن ەسكەرە وتىرىپ, ەلەكتر گەنەراتسياسىنا دەگەن قاجەتتىلىكتى وتەۋ ءۇشىن 10 بلوكتان تۇراتىن قۋاتى 12 گيگاۆاتتىق اەس-ءتى سالۋعا تۋرا كەلەدى.
ەكولوگيالىق تۇرعىدا تازا جانە قاۋىپسىز ەنەرگيا كوزى
– جاسىراتىنى جوق, قازىرگى جاھاندىق كليمات پروبلەماسى الەم ەلدەرىنىڭ كۇن تارتىبىندەگى نەگىزگى ماسەلەگە اينالدى. سول سەبەپتى ادامزات ەكولوگيالىق تۇرعىدا تازا ءارى قاۋىپسىز ەنەرگيا كوزدەرىن دامىتۋدى قاراستىرىپ جاتقانى ءمالىم. اەس وسى تالاپتارعا ساي كەلەدى دەپ ايتۋعا نەگىز بار ما؟
– اتومدىق گەنەراتسيانىڭ باسقا ەنەرگەتيكالىق تەحنولوگيالاردان پارنيك گازدارى سىندى زياندى قالدىقتار بويىنشا ارتىقشىلىعى ايقىن. اتوم ەلەكتر ستانساسى مەن جىلۋ ەلەكتر ستانساسىن ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىك جاعىنان قىسقاشا سالىستىرساق, اەس-تەن الىنعان ءبىر گيگاۆاتت قۋات جىلىنا 5,9 مەگاتوننا كومىردى نەمەسە 2,2 مەگاتوننا مازۋت پەن 26 مىڭ تەكشە مەترگە دەيىن گازدى ۇنەمدەۋگە مۇمكىندىك بەرەتىنىن كورەمىز. بۇل ورگانيكالىق وتىندى جاعۋ كەزىندە شىعاتىن كوپتەگەن گازدىڭ تارالۋىنا, قاتتى قالدىقتاردىڭ پايدا بولۋىنا جول بەرمەيدى. كومىر ونىمدەرىن تازارتاتىن زاماناۋي جۇيەلەرىمەن جابدىقتالعان جىلۋ ستانساسىنىڭ ءوزى ءبىر جىلدا اتموسفەراعا ءتۇرلى باعالاۋلارعا سايكەس, 7-دەن 120 مىڭعا دەيىن كۇكىرت توتىعىن, 2-20 مىڭ تونناعا دەيىن ازوت توتىعىن, سونداي-اق 700-1500 تونناعا دەيىن كۇل (تازارتۋسىز ەكى-ءۇش ەسە كوپ) مەن 3-7 ملن تونناعا دەيىن كومىرقىشقىل گازىن شىعارادى.
بۇدان باسقا كادمي, قورعاسىن جانە سىناپ سەكىلدى ۋلى مەتالداردان تۇراتىن شامامەن 400 مىڭ تونناعا دەيىن زياندى قالدىق پەن 300 مىڭ توننادان ارتىق كۇل پايدا بولادى ەكەن. قۋاتتىلىعى اەس-پەن بىردەي جەس سالىستىرمالى تۇردە اتموسفەراعا الدەقايدا كوپ راديواكتيۆتى قالدىق شىعارادى. بۇل كومىردىڭ قۇرامىندا ءارتۇرلى راديواكتيۆتى ەلەمەنتتەردىڭ, اتاپ ايتقاندا رادي, توري جانە پولوني سىندى ەلەمەنتتەردىڭ بولۋىمەن بايلانىستى.
قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىنە توقتالساق, رەاكتورلاردىڭ قازىرگى جوبالارىندا قاۋىپسىزدىكتى ارتتىراتىن, فيزيكا قاعيداتتارىنا نەگىزدەلگەن رەاكتوردى جەڭىلدەتىپ, ارزانداتاتىن ءپاسسيۆتى قورعانىس تەتىكتەرى, سونداي-اق رەاكتور كورپۋسىنداعى ءبىرىنشى كونتۋر جابدىقتارىنىڭ ينتەگرالدى ورنالاسۋى قولدانىلادى. بۇل سالقىنداتۋ تەتىگى ىستەن شىققاندا ۇلكەن اقاۋعا جول بەرمەيدى جانە اپاتتىڭ مولشەرى مەن سالدارىن ەداۋىر ازايتادى. وسى رەاكتورلاردىڭ باستى ەرەكشەلىگى – «جوبالاۋ كەزىندە اپاتتى الدىن الۋ» تۇجىرىمداماسىنا سايكەس, جوبالاۋ ساتىسىنىڭ وزىندە رەاكتوردىڭ اكتيۆتى اۋماعىنىڭ بالقۋىمەن وتەتىن گيپوتەتيكالىق اۋىر اپاتتى جاعدايلاردى بولدىرماۋ جولدارى قاراستىرىلعان. دەمەك وسى رەاكتورلارداعى اۋىر اپاتتاردىڭ ىقتيمالدىعى وننىڭ مينۋس جەتى دارەجەسىن (10-7) قۇرايدى. بۇل ماگاتە-ءنىڭ جاڭادان جوبالاناتىن ستانسالارعا بەلگىلەگەن كورسەتكىشتەن 100 ەسەگە تومەن شاما.
3+ بۋىنىنداعى رەاكتورلاردىڭ ارتىقشىلىعى – ىقتيمال اپاتتى جاعدايدا ستانسانىڭ ماڭىنداعى اۋماقتان ادامداردى ەۆاكۋاتسيالاۋ سەكىلدى توتەنشە شارالاردى جوسپارلاۋدى قاجەت ەتپەيدى. مۇنىڭ ءبارى اتوم ەنەرگەتيكاسىن ەكولوگيالىق تۇرعىدا تازا جانە قاۋىپسىز ەنەرگيا كوزى رەتىندە باعالاۋعا نەگىز بەرەدى.
قالدىقتارمەن جۇمىس ىستەۋ ماسەلەسى وزەكتى
– كەز كەلگەن ەنەرگەتيكالىق ستانسا قاجەتتى وتىنمەن جۇمىس ىستەيتىنى بەلگىلى. وسىعان بايلانىستى ەلىمىزدە اەس-ءتىڭ وندىرىستىك قالدىقتارىن ساقتايتىن ورىن قاراستىرىلعان با؟
– راس, اەس ىسكە قوسىلعان كەزدە راديواكتيۆتى قالدىقتاردىڭ بەلگىلى ءبىر مولشەرى, سونداي-اق رەاكتوردا پايدالانىلعان يادرولىق وتىننىڭ قالدىعى پايدا بولادى. وكىنىشكە قاراي, بۇگىندە قازاقستاندا راديواكتيۆتى قالدىقتارمەن جۇمىس ىستەۋ پروبلەماسى تولىعىمەن شەشىلمەگەن.
ەلىمىزدە اتالعان ستانسانى سالۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانعان جاعدايدا بۇل ماسەلە مىندەتتى تۇردە قاراستىرىلۋى ءتيىس. الەمدىك تاجىريبەگە سۇيەنسەك, ادەتتە راديواكتيۆتى قالدىقتار مەن پايدالانىلعان يادرولىق وتىن ستانساعا قاراستى ارنايى الاڭداردا نەمەسە قويمالاردا تۇپكىلىكتى كومبەگە شىعارىلعانعا دەيىن ساقتالادى. دەمەك تاپسىرىس بەرۋشىنىڭ تالابىنا سايكەس ستانسانىڭ اۋماعىندا قالدىقتاردى وندىرىستىك مەرزىمى اياقتالعانعا دەيىن ساقتايتىن ورىن قاراستىرىلۋى مۇمكىن.
ماماندار دايارلاۋدىڭ مەملەكەتتىك جۇيەسىن قۇرۋ كەرەك
– ماماندار ماسەلەسىنە كەلسەك, قازاقستاندا ءتيىستى سالادا جۇمىس ىستەي الاتىن ەنەرگەتيكتەر جەتكىلىكتى مە؟
– اتوم ستانساسى ءۇشىن مامانداردى دايارلاۋ ماسەلەسى ونى ءتيىمدى جانە قاۋىپسىز باسقارۋ مەن قىزمەت كورسەتۋگە اسەر ەتەتىن نەگىزگى فاكتورلاردىڭ ءبىرى. وسىعان بايلانىستى اەس-ءتى باسقاراتىن, پايدالاناتىن جانە جوندەيتىن وپەراتورلار, ينجەنەرلەر مەن تەحنيكتەر سەكىلدى قىزمەتكەرلەر قاجەتتىلىگىنە الدىن الا باعالاۋ جۇرگىزىلۋى ءتيىس. ءبىر بلوكتان تۇراتىن اەس-ءتى الىپ قاراساق, وعان شامامەن 700-دەي قىزمەتكەر كەرەك. ەكى بلوكتان تۇراتىن ستانسانىڭ قۇرامى ءبىر مىڭداي قىزمەتكەردەن جاساقتالۋى ءتيىس.
قازىر رەسپۋبليكا اۋماعىندا ءۇش زەرتتەۋ رەاكتورى, ونىڭ ەكەۋى كۋرچاتوۆتا جانە بىرەۋى الماتىدا پايدالانىلىپ جاتقانىن ايتا كەتۋ كەرەك. اتالعان قوندىرعىلاردى باسقارا الاتىن قاجەتتى ماماندار ۇلتتىق يادرولىق ورتالىعىندا دا, يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىندا دا بار. البەتتە, بۇل ماماندار اەس-كە قاجەتتى اۋىسىمدىق جۇمىسشىلاردى تولىق قامتاماسىز ەتە المايدى. ايتسە دە ولاردىڭ يادرولىق رەاكتورلاردى پايدالانۋدا ناقتى تاجىريبەسى بار بىلىكتى ماماندار ەكەنىن ەستەن شىعارماعانىمىز ءجون.
سونىمەن قاتار اەس جوبالاۋشىلارىنا قىزمەتكەرلەردى مىندەتتى تۇردە وقىتۋدان وتكىزۋ شارتى قويىلۋى كەرەك. قىزمەت ۇسىنۋشى بولاشاق اۋىسىمداعى پەرسونالدى قۇرىلىس كەزەڭىندە وقىتۋى ءتيىس. ويتكەنى بۇل قىزمەتكەرلەر اەس پايدالانۋعا بەرىلگەنگە دەيىن قاجەت بولادى.
اەس-ءتىڭ قىزمەتىنە جارايتىن نەگىزگى مامانداردى قازاقستاندىق جوعارى وقۋ ورىندارى دايارلاپ جاتىر. بۇل فيزيكتەر, ەنەرگەتيكتەر, ەلەكتريكتەر, اۆتوماتتاندىرۋ جانە باقىلاۋ-ولشەۋ اسپاپتارى سالاسىنداعى ماماندار. ياعني ەلىمىزدە تەحنيكالىق تۇرعىدان ءبىلىمدى ازاماتتار جوق ەمەس, بىراق ولار اەس-تە جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن قوسىمشا ءبىلىم العانى ماڭىزدى.
اتومدىق ەنەرگەتيكانى ءتيىمدى دامىتۋ ماقساتىندا ۇزاق مەرزىمدى نەگىزدە ماماندار دايارلاۋدىڭ مەملەكەتتىك جۇيەسىن قۇرۋ قاجەت, وعان بىرنەشە ۇرپاقتى قامتيتىن ەڭبەك رەسۋرستارى ەنگىزىلەتىن بولادى. مۇنداي ينفراقۇرىلىمدى اەس-ءتىڭ جۇمىسىن قامتاماسىز ەتىپ, ونى پايدالانۋدان شىعارۋ مەن قالدىقتارمەن جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن كەمىندە 100 جىل بويى ۇستاپ تۇرۋ قاجەت.
سۋتەگى رەاكتورلارى اەس-ءتى الماستىرا الا ما؟
– اتوم ەلەكتر ستانساسىنىڭ بالاماسى رەتىندە تاعى قانداي ەنەرگەتيكانى قاراستىرۋعا بولادى؟ مىسالى, قىتاي ەلى سالقىنداتۋعا سۋدى قاجەت ەتپەيتىن الەمدەگى العاشقى تاجىريبەلىك توري يادرولىق رەاكتورىن سالۋدى كوزدەپ وتىر. بۇل تۋرالى نە ويلايسىز؟
– توري رەاكتورلارىن دامىتۋ تۇيىق يادرولىق وتىن تسيكلى بولعان جاعدايدا عانا ماڭىزدى. ول ءۇشىن بىرنەشە ءتيپتى يادرولىق رەاكتورلار مەن راديوحيميالىق قايتا وڭدەۋ زاۋىتتارى بولۋى قاجەت. سونىمەن قاتار توريگە بالاما رەتىندە U-238-ءدى (ۋراننىڭ تۇراقتى يزوتوبى) قاراستىرۋعا بولادى. قازىرگى يادرولىق رەاكتورلاردا U-235 يزوتوبىنداعى (راديواكتيۆتى يزوتوپ) وتىن پايدالانىلىپ ءجۇر. قولدانىستاعى رەاكتورلىق تەحنولوگيالاردىڭ زاڭدى جالعاسى بولىپ قازىر جوبالاۋدىڭ ءتۇرلى ساتىلارىندا تۇرعان IV بۋىنداعى رەاكتورلار سانالادى. كومىرقىشقىل گازىنىڭ تارالۋىن ازايتۋ جونىندەگى شارالاردىڭ كۇشەيتىلۋىن ەسكەرسەك, بۇگىندە بازالىق قۋاتتى وندىرەتىن اەس-كە بالاما جوق. بولاشاقتا ونى سۋتەگىمەن جۇمىس ىستەيتىن قوندىرعىلار الماستىرۋى مۇمكىن.
قازىر سۋتەگى ەنەرگەتيكاسى تەك مانەۆرلى ستانسا رەتىندە قاراستىرىلادى. الايدا سۋتەگى ءوندىرىسى جوعارى تەمپەراتۋرالى جىلۋ كوزدەرىن قاجەت ەتەدى. سول سەبەپتى عىلىمي ورتادا جوعارى تەمپەراتۋرالى گازبەن سالقىنداتىلاتىن IV بۋىنداعى رەاكتورلار قاراستىرىلۋدا. بۇل باعىتتاعى جۇمىستار قازىر رەسەي, جاپونيا جانە وڭتۇستىك كورەيا سياقتى ەلدەردە جۇرگىزىلىپ جاتىر.
ال ۇزاق مەرزىمدى جوسپاردا باسقارىلاتىن تەرمويادرولىق سينتەزدى قاراستىرۋعا بولادى. مۇنداي العاشقى قوندىرعى – «توكاماك يتەر» قازىر فرانتسيادا سالىنۋدا. بۇل قوندىرعىنى 2035 جىلعا قاراي جوبالىق قۋاتقا شىعارۋ جوسپارلانىپ وتىر.
