ەكونوميكا • 21 قىركۇيەك، 2021

سارىلا كۇتكەن سۋبسيديا قاعاز جۇزىندە قالا بەرە مە؟

285 رەت كورسەتىلدى

جاقىندا باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ بىرنەشە اۋدانىنان كەلگەن ءبىر توپ شارۋا قوجالىعى باسشىلارى وبلىستىق ادىلەت دەپارتامەنتى عيماراتىنىڭ الدىنا جينالىپ، وڭىردە مال شارۋاشىلىعىنا بەرىلەتىن سۋبسيديانىڭ كەشىگۋىنە جانە جەرگىلىكتى دەڭگەيدە مەملەكەتتىك قولداۋ ءوز دەڭگەيىندە بولماعاندىعىنا نارازىلىق ءبىلدىردى.

كوللاجدى جاساعان: امانگەلدى قياس

ء«بىزدىڭ جاڭاقالا اۋدانىندا ءتورتىنشى جىل قاتا­رى­نان قۋاڭشىلىق. وڭتۇستىك اۋدانداردا سۋ بولماي، كول­تا­باندارعا سۋ شىقپاي، مال ازىعىن دايىنداۋ وتە قيىن بولىپ تۇر. ءشوپ قانا ەمەس، جەمنىڭ قۇنى دا اسپانعا شاپشىپ بارادى. ماسەلەن، ارپا-بيدايدى ايتپاعاندا، ديىر­مەندەردە ءبىر توننا كە­بەكتىڭ ءوزى 85 مىڭ تەڭگە. وڭىر­دە اسىل تۇقىمدى مالدى ساتىپ العاندارعا تيەسىلى سۋبسيديا ءالى تولەنبەي كەلەدى. تەحنيكاعا، قۇدىق قازعانعا بەرىلۋگە ءتيىس ينۆەستسۋبسيديالار دا جوق. بىلتىردان الا الماي جۇر­گەن­دەر بار. سونىمەن بىرگە مال ازىعىن ارزانداتۋعا ارنالعان دەمەۋقارجى ەلى­مىز­دىڭ وزگە وڭىرلەرىندە بىل­تىردان بەرى تولەنىپ كەلەدى. بۇل قولداۋ ءتۇرى وبلىستىق بيۋد­جەتتەن بولىنەتىندىكتەن، ونىڭ تاعدىرى جەرگىلىكتى دەڭ­گەيدە شەشىلەدى. وڭىردەگى مال باسى نەگىزىنەن وڭتۇستىك اۋدانداردا شوعىرلانعان، ال ءبىز ءبىر جاعىنان سۋ تاپشىلىعى، قۋاڭشىلىق، ەكىنشى جاعىنان جايىلىم-شابىندىعىمىزدى كيىك تاپتاپ، جەم-ءشوپ ازىر­لەۋدە قيىندىق كورىپ وتىر­مىز»، دەيدى «بب» شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى، جا­ڭاقالا اۋداندىق فەرمەرلەر قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى تالعات بايكەنوۆ.

ورال قالاسىنا اقجايىق، جاڭاقالا، بايتەرەك اۋداندارىنان جينالعان قو­جا­لىق يەلەرىنىڭ سانى اجەپتاۋىر ەكەن. ولار نەگىزىنەن مال شارۋا­شى­لىعىن دا­مى­تۋعا مەملە­كەت تاراپىنان بەرىلە­تىن سۋب­سيديالاردىڭ مەزگىلىندە بە­رىل­مەي وتىرعانىنا نارازى. ماسەلەن، جاڭا­قا­لا­لىق ءادىلحان بوكەنوۆ 120 اسىل تۇ­قىم­دى سيىر ساتىپ العان. ول وسى مالعا بەرىلەتىن 180 ملن تەڭگە سۋبسيدياعا ءۇمىت ارتىپ، ءبىراز جوسپار قۇرعان ەكەن. الايدا جاز­دىڭ باسىندا قولعا تيەدى-اۋ دەپ بول­جا­عان قاراجات ءالى جوق. كاسىبىن جاڭا باستاعان جاس كاسىپكەر قىسقا قاجەتتى مال ازىعىن دايىنداي الماي، قاتتى قينالىپ ءجۇر.

«بىلتىر كۇزدە باتىس­قا­زاقس­تاندىق فەرمەرلەر اسىل تۇقىمدى مال ساتىپ الدى، سۋب­سيديا ءالى تۇسپەدى. بۇگىن وسى جەرگە 40 شاقتى قوجالىق باس­شىسى كەلىپ وتىر. شىنىن ايتساق، بۇلاردىڭ قازىر سىڭ­بىرۋگە مۇرشاسى جوق. مال ازى­عىن دايىنداۋ ناۋقانى ءجۇ­رىپ جاتىر. قىلىشىن سۇيرە­تىپ قىس كەلەدى. ءبىز وبلىستىق ءماس­­ليحاتتا وسى سۋبسيدياعا تو­لەنەتىن 2،2 ملرد تەڭگە قا­را­­جاتتى شىلدەنىڭ 2-ءسى كۇنى بە­كىتىپ بەرگەنبىز. نەگە ءالى كۇنگە بە­رىلمەيدى؟ پرە­زيدەنت «مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ كەرەك» دەيدى، ۋاقىتىندا سۋبسي­ديا­سىن الا الماسا، نەسيەسىن جابا الماسا، شارۋالار قالاي داميدى؟ وبلىستىق اۋىل شا­رۋاشىلىعى باسقارماسى دا­يىنداپ، 6 تامىز كۇنى جى­بەر­گەن قۇجاتتاردى ادىلەت مي­­نيس­ترلىگى ءالى تىركەمەپتى. اكىم­نىڭ قاۋ­لى­سىن جىبەردى، ءالى كۇن­گە تىركەلمەگەن. بىرنەشە رەت قايتارىپ جىبەردى. بۇل جەر­دە تىرناق استىنان كىر ىز­دەپ، سوزبۇيدالىققا سالىپ جا­تىر دەپ ويلايمىن. ءبىر قۇ­جات­تى تىركەۋ ءۇش ايعا سوزى­لۋى ماسقارا عوي»، دەيدى وب­لىس­تىق ءماسليحات دەپۋتاتى، با­تىس قازاقستان فەرمەرلەر قاۋىم­داس­تىعىنىڭ توراعاسى سەرىك جارلىعاپوۆ.

باتىسقازاقستاندىق 24 فەرمەر بيىلعى 18 مامىردا دا Egov ەلەكتروندى پورتالى ار­قىلى ەل پرەزيدەنتىنە حات جول­داپ، اسىل تۇقىمدى ءىرى قا­را مال ساتىپ العان فەرمەرلەرگە ينۆەستيتسيالىق سۋبسيديا تولەۋگە جاردەمدەسۋىن سۇراعان ەدى. بۇل ءوتىنىش 20 مامىر كۇ­نى پرەزيدەنت اكىمشىلىگىندە تىر­كەلىپ، 21 مامىر كۇنى اۋىل شا­­رۋا­شى­لىعى مينيسترلىگى­نە جانە وبلىس اكى­مى­نىڭ اپپارا­تى­نا جولدانعان. كەلەسى كۇ­نى وبلىس اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىن­با­سارى بۇل ءوتىنىشتى وبلىس اكى­­مى اپپاراتىنىڭ باس ينس­پەك­تورىنا جولدايدى. ول 24 ما­مىر كۇنى بۇل ءوتىنىشتى وب­لىس­­تىق اۋىل شارۋاشىلىعى باس­­قارماسىنا جىبەرەدى. باس­قار­ما باسشىسى ءوتىنىشتى باس­قارماداعى ءبولىم باسشىسىنا جولدايدى. ءسويتىپ 29 مامىر كۇنى جاۋاپ دايىنداۋ ءۇشىن ءوتىنىش باسقارمانىڭ باس مامانىنا كەلىپ تۇسەدى. 3 ماۋسىم كۇنى وبلىس اكىمى اپپاراتىنىڭ باس ينسپەكتورى اۋىل شارۋا­شى­لىعى باسقار­ماسىنان جاۋاپ الىپ، اۋىل شار­ۋا­­شى­لى­عى مينيسترلىگىنە جولداي­دى. اۋىل شارۋاشىلىعى مي­­نيسترلىگى 11 ماۋسىم كۇنى فەر­­مەرلەرگە جازباشا ءتۇ­سىن­­دى­رۋ حات جولدايدى جانە تاپ­سىر­مانى با­قىلاۋدان الادى. ال 17 ماۋ­سىم كۇنى پرەزيدەنت اكىم­شىلىگىندە ءاليا يسما­عۇ­­­لوۆا «تۇسىنىكتەمە بە­رىل­دى» دەپ، اتال­عان ءوتىنىشتى باقى­لاۋ­­دان الادى. وسى­لايشا، با­تىس­­قازاقستاندىق شارۋا­لار­دىڭ جا­­ناي­قا­يى ەش شەشىلمەي، ق­اعاز اي­نا­لى­مى­نىڭ استىندا قالعان.

ء«بىز لاۋازىمدى تۇلعالار جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ وتى­نىش­تەرىن قاراۋ ءتارتىبى ورەس­كەل بۇزىلدى دەپ ەسەپ­تەي­مىز. ياعني ەلىمىزدى ازىق­پەن قام­تىپ وتىرعان شارۋا­لاردىڭ ما­سەلەسى شەشىلمەي، پرەزي­دەنت­­تىڭ نازارىنا دا جەتپەي قالدى» دەيدى نارازى شارۋالار.

بيىل 1 قىركۇيەكتە مەم­لەكەت باسشىسى قازاقستان حال­قىنا جولداۋىندا اگ­رار­لىق ساياساتتا سايكەسسىزدىك بار ەكەنىن ايتقان بولاتىن. مي­نيسترلەر اۋىسقان سا­يىن سايا­سات تا وزگەرەدى. مۇنداي جاع­داي­­دا فەرمەرلەرگە بولاشاق جۇ­مىسىن جوس­پارلاۋ قيىن. مى­سالى، فەرمەر 200 باس ءىرى قاراعا ارنالعان بورداقىلاۋ الاڭىن سالىپ، مەملەكەتتەن 25 پايىز كولەمىندە سۋبسيديا العىسى كەلەدى، سول ەكى ارادا ەرەجە وزگەرىپ، 200 باس ورنىنا ءبىر مەزگىلدە 500 باستى كۇتىپ-باپتاۋ تۋرالى نورما پايدا بولادى.

شارۋالاردىڭ تالابى – سۋب­سيديا بەرۋ ءتارتىبى انىق ­جا­نە اشىق بولۋى كەرەك. شا­­عىن جانە ورتا شارۋا قو­­جا­­لىق­­تارىنا سۋب­سيديا تو­لىق قولجەتىمدى بو­لۋى قاجەت. قازىرگى تاڭدا باتىس قا­زاق­ستان وب­لى­­سىنىڭ فەر­مەر­­لەرى تۇرالاۋدىڭ ال­­دىن­دا تۇر. مال باسىن كوبەيتۋ جانە وبلىستىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن ارتتىرۋ ماقساتىندا سوڭعى جىلدارى ەت جانە ەت-ءسۇت باعىتىنداعى اسىل تۇقىمدى مال كوپ كو­لەم­دە ساتىپ الىندى. بۇل ما­ق­­ساتقا جەتۋ ءۇشىن فەرمەرلەر قارجى ينستيتۋتتارىنان قارىز الدى. قازىرگى سۋبسيديا قاعيداسىنا سايكەس بۇل فەرمەر ساتىپ الىنعان ءاربىر اسىل تۇقىمدى سيىر نەمەسە بۇقا ءۇشىن 150 مىڭ تەڭگە قولداۋ قاراجاتىن الۋى ءتيىس ەدى. وسى قارجىنى بىلتىردان بەرى الا الماي جۇرگەن فەرمەرلەر بار.

فەرمەرلەر جەرگىلىكتى ات­قا­­رۋشى ورگان­دار بيۋدجەتتى ەسەپ­­تەگەن كەزدە دۇرىس جوس­پار­­­­لا­مايتىنىنا نارازى. مى­سالى، 5 ناۋ­رىزدا اسىل تۇ­قىم­دى ءىرى قارا ساتىپ الۋعا سۋبسيديا تولەۋ ءۇشىن بيۋدجەت­تەن 90 ملن تەڭگە قاراجات بو­لىنگەن. ول قارجى ەكى-ءۇش مينۋت ىشىندە ءبىتىپ قالعان. ال كەلەر جولى بيۋدجەت قارجىسى بولىنگەندە، فەرمەرلەر ساتىپ العان اسىل تۇقىمدى ءىرى قارا مالدىڭ ءبىراز بولىگىنىڭ جاسى سۋب­سي­ديا­عا سايكەس كەلمەيتىنى بەلگىلى بولعان. سۋب­سيدياعا قا­جەتتى قارجى بىردەن تولىق بو­­لىنبەگەندىكتەن، قانشاما فەر­مەر زارداپ شەگىپ، ءتيىستى قا­راجاتتان قاعىلعان.

«اسىرەسە، جاڭاقالا اۋدانى شارۋا­لا­رى­نىڭ جاعدايى قيىن. وتكەن قىستا بىزگە قۇداي كو­مەك­تەستى، اقپانعا دەيىن مالدى جايىپ شىقتىق. ءارى سوڭعى ەكى-ءۇش جىلدان بەرى جيناعان قورىمىزدى جەپ شىقتىق. ەندى بيىلعى قىس نە بولاتىنىن بىلمەيمىز. قازىر ءبىزدىڭ فەرمەرلەر پوليگون اۋماعىنا، وزگە اۋداندارعا قاڭعىپ، ءشوپ شاۋىپ ءجۇر. قازىر دامۋدى ويلاپ وتىرعان جوق­پىز، قول­داعى مالدى قىستان امان الىپ شى­عا­مىز با، جوق پا دەپ الاڭداپ وتىرمىز. كور­شىلەس وبلىستارداعى ارىپ­تەس­تەرىمىزبەن حابارلاسساق، ولار­دا مۇنداي ماسەلە جوق، سۋب­سيديا الدەقاشان تولەنگەن دەيدى. جاڭاقالا اۋدانىندا 520 شارۋا قوجالىعى تىر­كەلگەن، سونىڭ جارتىسىنان كوبى مەملەكەت كومەگىن الا الماي ءجۇر. بىل­تىر وبلىس اكى­مى جاڭاقالا اۋدانىنا كەل­گەن ساپارىندا مال ازىعىن دايىن­داۋ ءۇشىن كومەك بولادى دەپ ەدى. بىراق ەش كومەك بولمادى. بيىلعى ءحالىمىز ودان دا مۇش­كىل»، دەيدى تالعات بايكەنوۆ.

«جىل باسىندا وبلىستا ­مال شارۋا­شى­­لى­عىن مەملەكەت­تىك قولداۋ ءۇشىن 5،6 ملرد تەڭ­گە قاراجات قاراستىرىلدى، سو­نىڭ ىشىندە وسى كەزگە دەيىن تاۋار وندى­رۋ­شى­لەر­دەن تۇسكەن وتىنىمدەرگە وراي 2،7 ملرد تەڭ­گە تولەندى. ەندى قالعانى 2،2 ملرد وبلىس بيۋدجەتىن سوڭ­عى ناقتىلاۋ كەزىندە ءبولىن­دى. بۇل قارجى فەرمەرلەرگە دەيىن جەتۋ ءۇشىن بىرنەشە سا­تى بار: وبلىس اكىمدىگىنىڭ قاۋ­­­لىسى قابىلدانۋى كە­رەك، ول نور­ماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتى بول­­عاندىقتان، قوعام­دىق ۇيىم­­­دارمەن اقىل­داسۋ، قو­عام­دىق تىڭ­داۋدان ءوتۋ سەكىل­­دى مىن­­­دەتتى پروتسەدۋرادان ءوتۋى شارت. بيىل­عى وزگەرىستەرگە باي­­لانىستى، بار­لىق قۇقىق­تىق اكتىلەر رەسپۋبليكا­لىق دەڭ­گەيدە تىركەلۋى ءتيىس. قار­­جىنىڭ كىدىرگەن سەبەبى سول. بۇ­گىن تاڭەرتەڭ عانا قۇ­جات ادىلەت ۆيتسە-ءمينيسترىنىڭ الدى­نا جە­تىپتى. ول كەلىسىمىن بەرسە، وبلىس اكى­مى­­نىڭ قاۋلىسىمەن بە­كىتىلىپ، قايتادان ادىلەت مي­­­­نيسترلىگىنە تىركەلىپ، ەتا­لون­­دىق بانكتە جاريالانۋى ءتيىس. سودان كەيىن عانا ول نور­ماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتى رە­تىن­دە كۇشىنە ەنەدى. سول كەزدە ءبىز­­دىڭ باسقارما ول قاراجاتتى شارۋالارعا سۋبسيديا رەتىندە بولە باستايدى»، دەيدى وب­لىس­­تىق اۋىل شارۋاشىلىعى باس­قارماسىنىڭ باسشىسى جاس­ۇلان حاليۋللين.

ج.ءحاليۋلليننىڭ ايتۋىنشا، بۇرىن سۋب­سيدياعا ءوتىنىم تەك بولىنگەن قاراجات شە­گىندە قابىلدانسا، بيىلعى وزگەرىسكە ساي­كەس بيۋدجەتتە قارجى بار-جوعىنا قا­را­­ماستان ءوتىنىم قا­بىلدانا بەرەتىن بول­عان. ياعني ش­ارۋالاردىڭ ءوتىنىشى الدىن الا جي­نالىپ، رەزەرۆكە قويى­لادى.

«قاۋلىعا قول قويىلسا، وتىنىمدەردى تەك­سەرىپ، ساي­كەس­­تىگىنە وراي سۋبسيديا تو­­لەۋ­دى بىردەن باستايمىز»، دەدى باس­قارما باس­شىسى.

وبلىستىق اۋىل شارۋاشى­لى­عى باس­قار­­ماسىنىڭ مالى­مە­تىنە قاراعاندا، وڭىر­دە مال شارۋاشىلىعىن سۋبسيديالاۋ ءۇشىن 1935 ءوتىنىش تۇسكەن. سۇرا­لىپ وتىر­عان قاراجات – 1 897،6 مىڭ تەڭگە. باس­قار­ما كە­لەسى اپتا ىشىندە سۋبسيديا تو­لە­نە باس­تايدى دەپ سەندىرىپ وتىر.

P.S. ج.حاليۋللين وبلىس بويىنشا مال ازىعىن دايىنداۋ جوسپارى 95 پايىزعا ورىندالعانىن ايتادى. كەيبىر اۋدان­دار قاجەتتى مولشەردى 110-115 پايىز­عا ارتىعىمەن جيناپ العان. الايدا جاڭا­قا­لا اۋدانىندا ەڭ تومەنگى كورسەتكىش – مۇندا قاجەتتى مال ازىعىنىڭ تەك 50 پايىز­دان ارتىعى قامتىلعان. ء«بىز جاڭاقالا اۋدانى شارۋالارى جەمشوپ ماسەلەسىندە ءوزىن ءوزى قامتي الماي وتىرعانىن مويىندايمىز، بۇل ماسەلەنى وزگە وڭىرلەردەن ىشكى تاسىمالداۋ ارقىلى قامتۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز»، دەيدى باسقارما باسشىسى.

سوڭعى جاڭالىقتار

9 سۋ قويماسى سالىنادى

ەكولوگيا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار