زامان وزگەرىستەرى ادامزاتقا نە سىيلايدى؟
ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنىڭ الەمدىك كەڭىستىكتەگى الداعى ءومىر وزگەرىستەرىن كەڭىنەن قامتىعان, قازاقستان حالقىن سول وزگەرىستەرگە ساي ەتۋدىڭ امالىن پراگماتيكالىق تۇرعىدان قاراستىرعان ءمانى اسا تەرەڭ, ماڭىزى وتە زور قۇجات ەكەندىگىنە ۋاقىت وتكەن سايىن كوزىمىز جەتە تۇسۋدە. حالقىمىزدا «شىن تۇلپاردى تانۋ ءۇشىن تولىبايداي سىنشى كەرەك» دەپ ايتىلعانىنداي, «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىن ءتۇسىنىپ, تۇششىنىپ وقۋ ءۇشىن دە وقىرمانعا ۇلكەن دايىندىق كەرەك ەكەن. شاماسى سوندىقتان بولار, ەلباسىنىڭ بيىلعى جولداۋى تۇتاستاي العاندا وسى ستراتەگيانى جۇزەگە اسىرۋ ماسەلەسىنە ارنالدى. وندا ستراتەگيا مەن جولداۋدى حالىققا تۇششىمدى ەتىپ تۇسىندىرۋگە ەكپىن ءتۇسىرۋ قاجەتتىگى ايتىلدى. ەلباسىنىڭ ءوزى جەتەكشىلىك ەتەتىن «نۇر وتان» پارتياسى مەن ۇكىمەت ورگاندارى وسى قۇجاتتا العا تارتىلعان ۇزاقمەرزىمدى ستراتەگيالىق مىندەتتەردىڭ ماڭىزىن حالىققا ءتۇسىندىرۋ ءىسىن بىلتىردان بەرى قولعا الىپ, ونى سان قىرلى جولدارمەن ورىستەتىپ كەلەدى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, سولاردىڭ ىشىندە ارنايى قۇرىلعان توپتاردىڭ ىسساپارعا شىعۋى ارقىلى قۇجاتتى ەل وڭىرلەرىندە تانىستىرۋ شارالارىمەن قاتار, ناسيحاتشىلاردىڭ وزدەرى ءۇشىن ساراپشى ماماندار وتكىزەتىن دوڭگەلەك ۇستەلدەردىڭ پايداسى دا وتە زور. ويتكەنى, مۇنداي بىلىكتى اڭگىمەلەر كەزىندە قۇجاتتىڭ ماڭىزدىلىعى سان ءتۇرلى قىرلارىنان قاراستىرىلىپ, تولىمدى وي-پىكىرلەر قالىپتاساتىندىعى انىق. ءبىز بىرنەشە ماقالادان تۇراتىن وسى تسيكلدىق توپتامامىزدا ەلباسىنىڭ «قازاقستان - 2050» ستراتەگياسى مەن بيىلعى جولداۋىنان تۋىندايتىن مىندەتتەردى ادامزاتتىڭ الدىنان تۋىنداۋى ابدەن مۇمكىن, ءتىپتى, مۇمكىن عانا ەمەس, ادامزات اقىل-وي يەلەرىنىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرى ناتيجەسىندە قازىردىڭ وزىندە بولجانىپ قويىلعان, بىرقاتار ەلدەردە ستراتەگيالىق دامۋ باعدارلامالارىنا دا ەنگىزىلگەن جاڭالىقتارمەن تىعىز بايلانىستىرۋعا ارەكەت ەتپەكپىز. بۇل جەردە اڭگىمە الەمدىك اۋقىمداعى ۇدەرىستەرى قازىردىڭ وزىندە باستالىپ كەتكەن ءۇشىنشى يندۋستريالىق رەۆوليۋتسيانىڭ ناتيجەسىندە جۇزەگە اساتىن زاماناۋي جاڭالىقتار تۋرالى بولىپ وتىر.
زامان وزگەرىستەرى ادامزاتقا نە سىيلايدى؟
ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنىڭ الەمدىك كەڭىستىكتەگى الداعى ءومىر وزگەرىستەرىن كەڭىنەن قامتىعان, قازاقستان حالقىن سول وزگەرىستەرگە ساي ەتۋدىڭ امالىن پراگماتيكالىق تۇرعىدان قاراستىرعان ءمانى اسا تەرەڭ, ماڭىزى وتە زور قۇجات ەكەندىگىنە ۋاقىت وتكەن سايىن كوزىمىز جەتە تۇسۋدە. حالقىمىزدا «شىن تۇلپاردى تانۋ ءۇشىن تولىبايداي سىنشى كەرەك» دەپ ايتىلعانىنداي, «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىن ءتۇسىنىپ, تۇششىنىپ وقۋ ءۇشىن دە وقىرمانعا ۇلكەن دايىندىق كەرەك ەكەن. شاماسى سوندىقتان بولار, ەلباسىنىڭ بيىلعى جولداۋى تۇتاستاي العاندا وسى ستراتەگيانى جۇزەگە اسىرۋ ماسەلەسىنە ارنالدى. وندا ستراتەگيا مەن جولداۋدى حالىققا تۇششىمدى ەتىپ تۇسىندىرۋگە ەكپىن ءتۇسىرۋ قاجەتتىگى ايتىلدى. ەلباسىنىڭ ءوزى جەتەكشىلىك ەتەتىن «نۇر وتان» پارتياسى مەن ۇكىمەت ورگاندارى وسى قۇجاتتا العا تارتىلعان ۇزاقمەرزىمدى ستراتەگيالىق مىندەتتەردىڭ ماڭىزىن حالىققا ءتۇسىندىرۋ ءىسىن بىلتىردان بەرى قولعا الىپ, ونى سان قىرلى جولدارمەن ورىستەتىپ كەلەدى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, سولاردىڭ ىشىندە ارنايى قۇرىلعان توپتاردىڭ ىسساپارعا شىعۋى ارقىلى قۇجاتتى ەل وڭىرلەرىندە تانىستىرۋ شارالارىمەن قاتار, ناسيحاتشىلاردىڭ وزدەرى ءۇشىن ساراپشى ماماندار وتكىزەتىن دوڭگەلەك ۇستەلدەردىڭ پايداسى دا وتە زور. ويتكەنى, مۇنداي بىلىكتى اڭگىمەلەر كەزىندە قۇجاتتىڭ ماڭىزدىلىعى سان ءتۇرلى قىرلارىنان قاراستىرىلىپ, تولىمدى وي-پىكىرلەر قالىپتاساتىندىعى انىق. ءبىز بىرنەشە ماقالادان تۇراتىن وسى تسيكلدىق توپتامامىزدا ەلباسىنىڭ «قازاقستان - 2050» ستراتەگياسى مەن بيىلعى جولداۋىنان تۋىندايتىن مىندەتتەردى ادامزاتتىڭ الدىنان تۋىنداۋى ابدەن مۇمكىن, ءتىپتى, مۇمكىن عانا ەمەس, ادامزات اقىل-وي يەلەرىنىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرى ناتيجەسىندە قازىردىڭ وزىندە بولجانىپ قويىلعان, بىرقاتار ەلدەردە ستراتەگيالىق دامۋ باعدارلامالارىنا دا ەنگىزىلگەن جاڭالىقتارمەن تىعىز بايلانىستىرۋعا ارەكەت ەتپەكپىز. بۇل جەردە اڭگىمە الەمدىك اۋقىمداعى ۇدەرىستەرى قازىردىڭ وزىندە باستالىپ كەتكەن ءۇشىنشى يندۋستريالىق رەۆوليۋتسيانىڭ ناتيجەسىندە جۇزەگە اساتىن زاماناۋي جاڭالىقتار تۋرالى بولىپ وتىر. ەلباسىمىز اتالعان ستراتەگيانى حالىققا جاريا ەتكەن جولداۋىندا: «ادامزات ءۇشىنشى يندۋستريالىق رەۆوليۋتسيا تابالدىرىعىندا تۇر, ول ءوندىرىس ۇعىمىنىڭ ءوزىن وزگەرتەدى. تەحنولوگيالىق جاڭالىقتار الەمدىك نارىقتىڭ قۇرىلىمى مەن قاجەتتىلىكتەرىن تۇبەگەيلى وزگەرتەدى. ءبىز بۇرىنعىعا قاراعاندا مۇلدە وزگەشە تەحنولوگيالىق بولمىستا ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز», دەسە, سول جولداۋدىڭ ەندىگى ءبىر جەرىندە «كومىرسۋتەگى شيكىزاتىنىڭ نارىعىندا ءىرى ويىنشى بولىپ قالا وتىرىپ, ءبىز ەنەرگيانىڭ بالامالى تۇرلەرىن ءوندىرۋدى دامىتۋعا, كۇن مەن جەلدىڭ ەنەرگياسىن پايدالاناتىن تەحنولوگيالاردى بەلسەندى ەنگىزۋگە ءتيىسپىز. بۇل ءۇشىن بىزدە بارلىق مۇمكىندىكتەر بار. 2050 جىلعا قاراي ەلدە ەنەرگيانىڭ بالامالى جانە جاڭعىرتىلاتىن تۇرلەرىن قوسا العانداعى بارلىق ەنەرگيا تۇتىنۋدىڭ كەم دەگەندە تەڭ جارتىسى كەلۋگە ءتيىس», دەدى. مۇناي مەن گازعا باي قازاقستان جاعدايىندا ەكونوميكانى جەل مەن كۇن ەنەرگياسىنا كوشىرىپ نە قاجەتى بار دەپ ويلاۋى مۇمكىن كەز كەلگەن وقىرمانىمىز. بايقاساق, كۇن مەن جەلدىڭ قۋاتى باسقا دا بالامالى جانە قايتا جاڭعىرتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىمەن قوسىلا كەلىپ, ەلباسىمىز جوعارىدا ايتىپ وتىرعان ءۇشىنشى يندۋستريالىق رەۆوليۋتسيا تۋىنداتاتىن جاڭا تەحنولوگيالىق پروگرەستىڭ العىشارتىنا جانە نەگىزگى ونىمدەرىنىڭ بىرىنە اينالماق ەكەن. الەمدىك ساراپشىلار قاۋىمداستىعى ادامزات وركەنيەتىنىڭ وسىعان دەيىنگى قالىپتاسقان تاريحي جولمەن ودان ءارى دامي المايتىندىعىن جاقسى ءتۇسىنىپ وتىر. ويتكەنى, بۇل وركەنيەت اياسىندا شەشىلۋى مۇمكىن ەمەس جاھاندىق پروبلەمالاردىڭ قالىڭ بۇلتى بارعان سايىن قويۋلانا تۇسۋدە. كومىردى تۇتىنۋ نەگىزىندە دامىعان ءبىرىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيانىڭ, مۇناي مەن گازدى تۇتىنۋ نەگىزىندە دامىعان ەكىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيانىڭ ادامزات ءومىرى مەن تۇرمىسىن تۇبىرىنەن وزگەرتىپ, پلانەتانىڭ جاڭا بەت-بەينەسىن قالىپتاستىرعاندىعى بەلگىلى. الايدا, بۇل ەكى رەۆوليۋتسيا ادامزات قوعامىن دامۋدىڭ شەكتى مولشەرىنە جەتكىزگەنىمەن, ەندى ونىڭ جەتىستىكتەرى نەگىزىندە شەشۋگە كەلمەيتىن ۇلكەن پروبلەمالاردى تۋىنداتتى. جالپى, ادامزات قاۋىمىنا ورتاق مۇنداي پروبلەمالاردىڭ قاتارىندا بۇكىل الەم بويىنشا بارعان سايىن بەلەڭ الا ءتۇسكەن جۇمىسسىزدىقتىڭ ۋشىعۋىن, جاڭا ەكولوگيالىق كەسەلدەردى (سۋ مەن اۋا ساپاسىنىڭ تومەندەۋىن, الەمدىك جىلىنۋ, وزون قاباتىنىڭ ازايۋىن, ت.ب.), ادامداردىڭ ەلەۋلى بولىگىنىڭ وزدەرىنىڭ ادامگەرشىلىك بەينەسىن جوعالتا باستاۋىن, تىرشىلىك پەن تۇرمىستا الاياقتىق پەن ازعىندىقتىڭ كوبەيىپ كەتۋىن قوسۋعا بولادى. «ادامنىڭ ازعانى – زاماننىڭ توزعانى» دەپ ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىزدىڭ ايتىپ كەتكەنىندەي, شىندىعىندا, وسىلاردىڭ بارلىعى بەكەردەن-بەكەر تۋىنداپ جاتقان قۇبىلىس ەمەس. بۇل – قوعام دامۋىنىڭ ءبىر تسيكلدىق كەزەڭىنىڭ اياقتالىپ كەلە جاتقاندىعىن بىلدىرەتىن جايلار. قازىر حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ بىرقاتارى ادام سميت زامانىنان بەرى ادامزاتتىڭ تۇرمىستىق دامۋىنىڭ نەگىزگى يدەولوگياسىنا اينالىپ, بارىنشا كۇشىنە مىنگەن نارىقتىق قاتىناستاردىڭ ءوز بەرەرىن بەرىپ بولعاندىعى, ەندىگى كەزەكتە ەكونوميكانىڭ الەۋمەتتەنۋى قاجەت ەكەندىگى تۋرالى اڭگىمە قوزعاي باستادى. الەمدەگى الدىڭعى قاتارلى كوپتەگەن ەلدەردىڭ الەۋمەتتىك باعىت ۇستاي باستاعاندىعىنا قاراپ, وسى اڭگىمەلەردىڭ دە ءتۇبى راسقا شىعۋى ابدەن مۇمكىن ەكەندىگىن جانە اڭعاراسىڭ. بىراق, قازىرگى تابيعي شيكىزات كوزدەرىنىڭ تاپشىلىعى جاعدايىندا الەۋمەتتىڭ, قالىڭ بۇقارا حالىقتىڭ جاعدايىن قالايشا قامتاماسىز ەتۋگە بولادى؟ جەتپەي جاتقان مۇناي مەن گازدىڭ, تاپشى بولا باستاعان ازىق-ت ۇلىكتىڭ ەسەبىن نەمەن تولىقتىرامىز؟ امەريكالىق ەكونوميست دجەرەمي ريفكين مىنە, وسى كەلتىرىلگەن پروبلەمالاردىڭ بارلىعى الدىمىزداعى ءۇشىنشى يندۋستريالىق رەۆوليۋتسيا ومىرگە اكەلەتىن جاڭا تەحنولوگيالىق جەتىستىكتەر ارقىلى شەشىلەتىندىگىن ايتادى. سونىمەن ادامزات قاۋىمى تاپ بولىپ وتىرعان قازىرگى جاھاندىق پروبلەمالار قانداي جولدار نەمەسە قانداي تەحنولوگيالىق جەتىستىكتەر ناتيجەسىندە شەشىلمەك؟ جوقتان بار جاساۋدىڭ (ەگەر ول مۇمكىن بولسا) قانداي جولدارى بار؟ ءۇشىنشى يندۋستريالىق رەۆوليۋتسيا دەگەنىمىز نە؟ ول قالاي تۋىندايدى جانە قاي ەلدەردەن باستاۋ الۋى مۇمكىن؟ ول تۋىنداتاتىن وزگەرىستەر ادامزاتقا نە سىيلاماق؟ وسى سۇراقتارعا جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن الدىمىزداعى زامان ۇسىناتىن جاڭالىقتاردىڭ بىرقاتارىنا توقتالا كەتەيىك. قايتا جاڭعىرتىلاتىن قۋات كوزدەرىن ءوندىرۋ قارقىندى داميدى قازىرگى كۇنى كۇن, جەل, سۋ اعىنى ەنەرگيالارى دەپ اتالىپ جۇرگەن «جاسىل» ەنەرگەتيكا ءبىزدىڭ قوعامىمىزدا سونشاما ءبىر ۇلكەن رولگە يە بولا قويعان جوق. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, ولاردىڭ قازىرگى پايدالانۋ ۇستىندەگى بارلىق ەنەرگيا كوزدەرىندەگى ۇلەسى 3-4 پايىزدان اسپايدى. بىراق سوعان قاراماستان, «جاسىل» ەنەرگەتيكاعا سالىنعان ينۆەستيتسيالار كولەمى وتە قارقىندى تۇردە ءوسىپ كەلە جاتقاندىعىنا كوز جەتكىزەمىز. ماسەلەن, 2008 جىلى ناق وسى «جاسىل» ەنەرگەتيكالىق جوبالارعا 155 ميلليارد دوللار قارجى جۇمسالعان ەكەن (مۇنىڭ 52 ميلليارد دوللارى جەل ەنەرگياسىن, 34 ميلليارد دوللارى كۇن ەنەرگياسىن, 17 ميلليارد دوللارى بيووتىن تۇرلەرىن وندىرۋگە جۇمسالعان). ءسويتىپ, ادامزات تاريحىندا العاش رەت قازبا وتىن وندىرىسىنە جۇمسالاتىن قارجىدان «جاسىل» ەنەرگەتيكاعا جۇمسالاتىن قارجى كولەمى اسىپ تۇسكەن. 2011 جىلدىڭ سوڭىندا ەۋروپادا 1 كۆت-ساعات «جاسىل» ەنەرگيا ءوندىرۋ باعاسى بىلايشا قالىپتاستى: سۋ ەنەرگياسى – 5 ەۋروتسەنت, جەل ەنەرگياسى – 10 ەۋروتسەنت, كۇن ەنەرگياسى – 20 ەۋروتسەنت. ەندى وسىعان سالىستىرۋ ءۇشىن كەلتىرەتىن بولساق, ەۋروپادا 1 كۆت-ساعات كادىمگى وتىن باعاسى 6 ەۋروتسەنت تۇرادى ەكەن. دەگەنمەن, عالىمدار كۇن ەنەرگەتيكاسى سالاسىنداعى قازىرگى عىلىمي-تەحنولوگيالىق سەرپىننىڭ بارىسى 2020 جىلعا تامان 1 كۆت-ساعات كۇن ەنەرگياسىنىڭ باعاسىن بىرنەشە ەسەلەپ تومەندەتىپ, سونىڭ ناتيجەسىندە «جاسىل» ەنەرگيا ءوندىرۋ الدەقايدا ارزاندايدى دەپ بولجام جاساۋدا. دەمەك, ادامزات قاۋىمىنىڭ مۇنان كەيىنگى دامۋىندا قايتا جاڭعىرتىلاتىن قۋات كوزدەرىنىڭ باسىمدىعى بارعان سايىن ۇدەي تۇسپەك. عيماراتتار مەن تۇرعىن ۇيلەردىڭ بارلىعى قۋات وندىرەتىن شاعىن زاۋىتتارعا اينالادى قازىرگى كۇنى ەۋرووداقتا 190 ميلليوننان استام عيماراتتار بار ەكەن. بولاشاقتا ولاردىڭ ءاربىرى وزدەرىنىڭ قابىرعالارى, توبەلەرى جانە جەرتولەلەرى ارقىلى كۇن مەن جەلدەن, تۇرمىستىق قالدىقتاردان قۋات كوزدەرىن وندىرەتىن شاعىن ەلەكتر ستانسالارىنا اينالاتىن بولادى. ءسويتىپ, بىرتە-بىرتە قازىرگى دۇنيەدە ۇستەمدىك قۇرىپ وتىرعان قۋات كوزدەرىن جەتكىزۋشى ءىرى كومپانيالاردىڭ ەكونوميكاداعى ۇلەسى مەيلىنشە تومەندەي بەرەتىن بولادى. ناتيجەسىندە قازىرگى كەزدەگىدەي كومىر, مۇناي مەن گازعا, ۋرانعا مۇقتاجدىق جويىلادى. «ءۇشىنشى يندۋستريالىق رەۆوليۋتسيا دەگەنىمىز, بۇل – سۋ, كۇن, جەل, بيووتىن, سونىڭ ىشىندە تۇرمىستىق قالدىقتاردان, كارىز جۇيەلەرىندەگى قالدىق سۋلاردان ەنەرگيا ءوندىرەتىن كوپتەگەن شاعىن كوزدەردىڭ جۇيەسى», دەپ تۇسىندىرەدى بۇل جايىندا دجەرەمي ريفكين. قۋات كوزدەرىن ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارى بارىنشا داميدى ءۇشىنشى يندۋستريالىق رەۆوليۋتسيا جەتىستىكتەرىنىڭ ناتيجەسىندە قۋاتتى ۇنەمدەۋ ماسەلەسى بارىنشا قارقىن الادى. وسى ۇدەرىستىڭ بارىسىندا ەلەكتر, بۋ, سۋ, جىلۋ جۇيەلەرىندەگى قۋات جوعالتۋلارى مۇلدەم بولمايتىنداي شەككە جەتەدى. وندىرىستەن, ادامدار تۇرمىسىنان پايدا بولاتىن قالدىقتاردىڭ بارلىعى ىسكە جاراتىلادى. ونەركاسىپتىك جانە تۇرمىستىق قالدىقتاردى تولىقتاي قايتادان وڭدەپ, پايداعا اسىرۋ ماسەلەسى جولعا قويىلادى. اۆتوكولىك تۇرلەرىنىڭ بارلىعى جاڭا قۋات كوزدەرىمەن قوزعالاتىن بولادى قازىرگى اۆتوكولىكتەردىڭ بارلىعى مۇناي مەن گاز ونىمدەرىن تۇتىناتىندىعى بەلگىلى. بولاشاقتا وسى جاعداي وزگەرەدى. اۆتوكولىك ءتۇرلەرىنىڭ بارلىعى, سونىڭ ىشىندە جەڭىل كولىكتەر مەن جۇك كولىكتەرى, قوعامدىق كولىكتەر, سۋ ەنەرگەتيكاسىنىڭ نەگىزىندەگى ەلەكتر قوزعالتقىش ارقىلى قوزعالىسقا كەلەتىن بولادى. ال ەندى ءبىر جاعدايدا كولىك رەتىندە ديريجابلدەر مەن جەراستى پنەۆموكولىكتەرى پايدالانىلادى. InternationalEnergyAgency مالىمەتتەرى بويىنشا, الەمدە وندىرىلەتىن مۇنايدىڭ جارتىسىنان استامى اۆتوكولىك قاجەتتىلىكتەرى ءۇشىن جۇمسالادى ەكەن. ماسەلەن, اقش-تا پايدالانىلاتىن مۇنايدىڭ 70 پايىزى, ەۋروپادا 52 پايىزى كولىكتەردى قوزعالتۋ ءۇشىن جۇمسالادى. بۇل كۇندەرى الەمدە ىشتەن جاناتىن قوزعالتقىشتاردى پايدالاناتىن 1 ميللياردتان استام تەحنيكالىق قۇرالدار بار. ولار ءار كۇن سايىن 1 ميلليارد تونناعا جۋىق موتور مايلارىن (بەنزين, اۆياكەروسين, ديزەل وتىنى) جۇمسايدى. وسى ارقىلى قورشاعان تابيعي ورتاعا ۇلكەن كەسەل كەلتىرەدى. بولاشاقتا مۇناي مەن گاز قۋاتتارىنان باس تارتۋ ناتيجەسىندە وسى ولقىلىقتاردىڭ بارلىعى رەتكە كەلەتىن بولادى. ويتكەنى, اۆتو جانە اۋە كولىكتەرىنىڭ بارلىعى وتىن رەتىندە مۇناي مەن گازدى ەمەس, سۋتەگىن پايدالانىلاتىن بولادى. سونىڭ مىسالى رەتىندە مىنا ءبىر فاكتىنى كەلتىرە كەتەيىك. اقش ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ ليۆەرمور ۇلتتىق زەرتحاناسىندا جاسالىنعان «سۋتەگىموبيل» جۋىقتا 1046 شاقىرىم جەردى سۋتەگىمەن ءبىر تولتىرۋ جاعدايىندا ءجۇرىپ وتكەن. NationalRenewableEnergyLaboratory (اقش) ءوز ەسەبى بويىنشا, وسىنداي كولىك ءتۇرى جىلىنا ورتا ەسەپپەن 12000 ميل (192000 شاقىرىم) قاشىقتىقتى ءجۇرىپ وتكەندە ءاربىر 60 ميلگە (96 شاقىرىمعا) 1 كيلوگرامم سۋتەگىن جۇمسايتىندىعىن ايتادى. سوندا ءبىر جىلدا ول 200 كيلوگرامم سۋتەگىن عانا پايدالانادى ەكەن. ياعني, قازىرگى اۆتوكولىك تۇرلەرىنە قاراعاندا بولاشاق كولىكتەردىڭ قۋات جۇمساۋ شىعىندارى دا الدەقايدا ازايا تۇسەتىن بولادى. كوپتەگەن تۇرمىستىق زاتتار ءۇي جاعدايىندا وندىرىلەدى بولاشاقتا كوپتەگەن تۇرمىستىق زاتتار ءۇي جاعدايىندا وندىرىلەتىن بولادى. وعان 3D پرينتەر تەحنولوگيالارى قولدانىلادى. 3D پرينتەر – ۆيرتۋالدى 3D مودەلدەرى نەگىزىندە ناقتى زاتتاردى قاباتتاۋ ءتاسىلىن قولدانىپ شىعاراتىن ارناۋلى قۇرال-جابدىق. ەگەر قازىرگى قولدانىستاعى كادىمگى پرينتەرلەر سۋرەتتەر مەن تەكستەردى باسىپ شىعاراتىن بولسا, 3D پرينتەرلەرى زاتتاردى – ونەركاسىپتىك جانە تۇرمىستىق تاۋارلاردى شىعارادى. باسقا جاعدايلاردا ولاردىڭ جۇمىس ىستەۋ تاسىلدەرى ءبىر-بىرىنە ۇقساس دەۋگە كەلەدى. قازىرگى قولدانىستاعى پرينتەرلەر ەكى تەحنولوگيا – لازەرلى جانە سترۋيالىق تەحنولوگيالاردى قالىپتاستىرۋ بويىنشا جۇمىس ىستەيتىندىگى بەلگىلى. 3D پرينتەرىندە دە باسىپ شىعاراتىن جانە بويايتىن قۇرالدار ورنالاساتىن بولادى. بىراق ول قاجەتتى جۇمىس ماتەريالى نەگىزىندە ارەكەت ەتەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, 3D پرينتەرلەرى, بۇل – ساندىق پروگراممالار مەن باسقارىلاتىن ارناۋلى ونەركاسىپتىك ستانوك. بىراق ول ءححى عاسىردىڭ جاڭا عىلىمي-تەحنيكالىق بازاسىندا جۇمىس ىستەيتىن بولادى. مەتاللۋرگيا كومپوزيتتىك ماتەريالدارعا كوشىرىلەدى بولاشاقتا مەتاللۋرگيا سالاسى كومىر سۋتەگى نەگىزىندە جۇمىس ىستەيتىن نانو-ماتەريالدارعا (كومپوزيتتىك ماتەريالدارعا) كوشىرىلەتىن بولادى. سونىمەن قاتار, ونىڭ قۇرال-جابدىقتارى سەلەكتيۆتىك لازەرلىك بالقىما نەگىزىندە جۇمىس ىستەيتىن 3D پرينتەرلىك تەحنولوگياسىنا اۋىستىرىلادى. بۇعان مىسال رەتىندە مىنا ءبىر جاعدايدى كەلتىرەيىك. جاڭادان شىعارىلعان «Boeing-787-Dreamliner» ۇشاعى – 50 پايىز كومىرتەگىدەن الىنعان كومپوزيتتىك ماتەريالداردان تۇراتىن الەمدەگى ءبىرىنشى ۇشاق. بۇل ۇشاقتىڭ قاناتتارى دا كومپوزيتتىك پوليمەرلەردەن جاسالىنعان. ءداستۇرلى قولدانىستاعى ءاليۋمينيدى كومىر پلاستيككە اۋىستىرۋ ۇشاقتىڭ سالماعىن ەداۋىر جەڭىلدەتىپ, ول پايدالاناتىن وتىن كولەمىن 20 پايىزعا ازايتقان. سونىڭ ناتيجەسىندە بۇل ۇشاق باسقا ۇشاقتارعا قاراعاندا نەعۇرلىم الىسىراق قاشىقتىققا ۇشا الادى. سونداي-اق, امەريكالىق-يزرايلدىك «ApNano» كومپانياسى جاڭا نانو-ماتەريالدى – «ورگانيكالىق ەمەس فۋللەرەندى» جاساپ شىقتى. ول بولاتقا قاراعاندا بىرنەشە ەسە بەرىك ءارى جەڭىل. ماسەلەن, تاجىريبە نەگىزىندە قولدانىلعان بۇل ماتەريال سەكۋندىنا 1,5 شاقىرىم جىلدامدىقپەن ۇشاتىن بولات سناريادتى توقتاتقان. سونىمەن قاتار, 1 توننا شارشى سانتيمەترىندە 350 توننا جۇكتى كوتەرگەن. دەمەك, بولاشاقتا بۇل ماتەريالداردان زىمىراندار مەن ۇشاقتاردىڭ, كەمەلەر مەن سۇڭگۋىر قايىقتاردىڭ, اسا بيىك تۇرعىن ۇيلەر مەن اۆتوكولىكتەردىڭ, برونەماشينالاردىڭ كورپۋستارىن جاساۋعا بولادى. مال ەتىن ماشينا وندىرەدى امەريكالىق ModernMeadow كومپانياسى مال ەتى مەن تابيعي تەرىنى يندۋستريا جولىمەن ازىرلەۋدىڭ تەحنولوگياسىن ويلاپ تاپقان. مۇنداي ەت پەن تەرىنى ازىرلەۋ ۇدەرىسى بىرنەشە كەزەڭنەن تۇرادى. ەڭ الدىمەن, عالىمدار دونور مالداردان ميلليونداعان كلەتكالاردى ءبولىپ الادى. ولاردىڭ ءوزى كادىمگى مالدار نەمەسە تەرىسى ءۇشىن ءجيى ءولتىرىپ جاتاتىن ەكزوتيكالىق جانۋارلار بولۋى مۇمكىن. مۇنان كەيىن الىنعان كلەتكالار بيورەاكتورلاردا كوبەيتىلەدى. مۇنان كەيىنگى كەزەڭدە كلەتكالار بويىنداعى قورەكتىك سۇيىقتاردان اجىراتىلىپ بارىپ, ءبىر ماسساعا بىرىكتىرىلەدى. ودان كەيىن 3D بيوپرينتەرىنىڭ كومەگىمەن قاباتتاستىرىلادى. بۇل بىرىكتىرىلگەن كلەتكا قاباتتارى قايتادان بيورەاكتورعا ورنالاستىرىلىپ, وسىرىلەدى. تەرى كلەتكالارى كوللاگەندى تالشىقتاردى قالىپتاستىرىپ, ەت كلەتكالارى ناعىز بۇلشىق ەت جىپشەلەرىن قۇرايتىن بولادى. بۇل ۇدەرىسكە بىرنەشە اپتا قاجەت. مۇنان كەيىن جاساندى جولمەن الىنعان بۇلشىق ەت پەن ماي تاعام ازىرلەۋ ءۇشىن قولدانىلسا, ال تەرىلەردەن كيىم, اياقكيىم, سومكەلەر ازىرلەنەدى. قازىرگى تابيعي جولمەن ەت وندىرۋگە قاراعاندا 3D پرينتەرى ارقىلى ەت الۋعا قۋات كوزى ءۇش ەسە, ال سۋ 10 ەسە از جۇمسالادى. اۋانىڭ لاستانۋى دا 20 ەسە ازايادى. ونىڭ ۇستىنە تابيعي جولمەن مال وسىرۋگە قاراعاندا پايدالانىلاتىن جەر كولەمى 100 ەسەگە جۋىق قىسقارا تۇسەدى. بىلايشا ايتقاندا, جايىلىم قاجەت بولمايدى. تەك جاساندى جولمەن ءونىم الاتىن زاۋىتتى ورناتۋعا عانا جەر بولىنەدى. قالالاردا قاباتتى ەگىستىكتەر پايدا بولادى ميلليونداعان ادام ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قالا ورتالىعىنداعى 30 قاباتتان تۇراتىن تەرەزەسىز ءزاۋلىم عيماراتتى كوز الدىڭىزعا ەلەستەتىپ كورىڭىز. ونىڭ تابانى 100ح100 شارشى مەتر جەردى, ياعني 1 گەكتار جەردى الىپ جاتىر دەيىك. سوندا بۇل استىق وسەتىن عيماراتتىڭ ىشىندە 30 گەكتار جەر پايدا بولادى. ال ەندى عيماراتتىڭ ءاربىر قاباتىنىڭ ءوزى استىق بويىنداي عانا بەس قابات گيدروپون كونتەينەرلەرگە بولىنەتىن بولسا, ەندى 150 گەكتار ەگىستىك پايدا بولادى. بۇل ەگىستىككە ارنالعان عيماراتتا تەمپەراتۋرا مەن ىلعالدىلىق جانە جارىق ساۋلە تۇراقتى تۇردە بولاتىندىقتان ونىڭ ءار گەكتارىنان ەڭ كەم دەگەندە 50 تسەنتنەردەن (مۇنداي ءونىم كولەمىن ەۋروپالىقتار قازىرگى كۇننىڭ وزىندە دالاداعى تابيعي ەگىستىكتەردەن الىپ جۇرگەن جوق پا؟), ايتپەسە, 75 تسەنتنەردەن ءونىم الۋعا بولادى. ونىڭ ۇستىندە عيمارات ىشىندەگى ەگىستىك استىقتىڭ ءوسىپ-جەتىلۋىنە بارىنشا قولايلى ەتىپ ۇيىمداستىرىلاتىندىقتان ودان ءبىر جىلدا كەم دەگەندە 3 رەت (تابيعي استىقتىڭ ءوسىپ شىعۋىنا 3 اي ۋاقىتتىڭ ءوزى جەتكىلىكتى ەكەندىگىن ەسكە الايىق), ايتپەسە 4 رەت ءونىم جينالاتىن بولادى. ءونىمدى جيناۋ, كەپتىرۋ, ۇن تارتۋ, نان ازىرلەۋ جۇمىستارىنىڭ بارلىعى تولىق اۆتوماتتاندىرىلادى. ەگىستىكتىڭ ءوزى قالانىڭ ىشىندە ورنالاسقاندىقتان وندا تاسىمال شىعىندارى بولمايدى. ونىڭ ۇستىنە, عيمارات ىشىندەگى ەگىستىك قورشاعان ورتانىڭ ءارتۇرلى ىقتيمالدى قاۋىپ-قاتەرلەرىنەن تولىق قورعالاتىندىقتان, وندا زيانكەستەر ارقىلى استىق اۋرۋلارىن جۇقتىرۋ دەگەن بولمايدى. ياعني, ونى وسىرۋدە ءارتۇرلى حيميالىق گەربيتسيدتەردەن تولىقتاي باس تارتىلادى. ەسەپتەي كەلگەندە, مىنە, وسىنداي ءبىر عيمارات ىشىندەگى ەگىستىكتىڭ ءوزى قالا حالقىنا جىلىنا كەم دەگەندە 3 مىڭ توننا استىق بەرە الادى ەكەن. ال ءبىزدىڭ قازاقستاننىڭ قازىرگى جاعدايىندا 3 مىڭ توننا استىق ءوسىرۋ ءۇشىن ورتا ەسەپپەن العاندا 3 مىڭ گەكتار جەر پايدالانىلاتىندىعىن ەسكە سالا كەتەيىك. مىنە, ءۇشىنشى يندۋستريالىق رەۆوليۋتسيانىڭ بىزگە سىيلايتىن جاڭالىقتارى وسىنداي. ادام ايتسا نانعىسىز وزگەرىستەر. بىراق جيىرماسىنشى عاسىردىڭ باسىندا ادامزات كوككە عارىش كەمەسىن ۇشىرادى, ايعا ادامنىڭ تابانى تيەدى, تەلەديدار جۇمىس ىستەپ, الەمنىڭ ءار شالعايىنان ءسات ساعاتىندا حابار كورسەتەدى, ينتەرنەت شىرماۋىعى پايدا بولادى دەگەنگە ادامدار سەنىپ پە ەدى. ويتكەنى, ول تۇستا ۇشاق ۇشىرۋدىڭ, تەلەگراف قىزمەتىن جولعا قويۋدىڭ ءوزى قيىن بولاتىن. دەمەك, تاڭعالاتىن ەشتەمە جوق. ءبىزدىڭ ايتىپ وتىرعان وزگەرىستەرىمىز ەندى ءبىر 20-30 جىلدىڭ وزىندە جولعا قويىلۋى دا عاجاپ ەمەس. ويتكەنى, ءومىردىڭ ءوزى سۇراپىل قارقىنمەن دامۋ ۇستىندە. ال, ەكونوميكالىق داعدارىستاردىڭ ءوزى ونىڭ قوزعاۋشى كۇشتەردىڭ بىرىنە اينالۋدا. دەمەك, ەلباسىنىڭ ەلىمىزگە ۇسىنعان «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – الەمدىك اۋقىمداعى الداعى ءومىر وزگەرىستەرىن كەڭىنەن قامتىعان ستراتەگيا. ول – ءححى عاسىردا حالقىمىز ءۇشىن باعدارشام بولۋعا ابدەن لايىق شىنايى جولنۇسقاۋ. سۇڭعات ءالىپباي, «ەگەمەن قازاقستان».
